مفسدان واقعی از دیدگاه قرآن تخریب‌کنندگان محیط زیست هستند

حدود ۱۲ میلیون هکتار زمین بارور در سراسر جهان به علت تخریب از بین رفته و این آمار هر ساله در حال افزایش است. یعنی بشر به دست خود در حال از بین بردن خاک حاصلخیز جهان است در حالی که به وضوح و روشنی می‌داند اگر خاکی برای کشت گیاه نداشته باشد، خودش از بین خواهد رفت.

کشور ما یک درصد خشکی‌های جهان را به خود اختصاص داده اما وسعتی معادل ۲.۲ درصد از مجموع کل بیابان‌های جهان را داراست و ۱۷ استان کشور پدیده بیابان و بیابان‌زایی را تجربه می‌کنند. پدیده‌ای که موجب قحطی، فقر، مهاجرت و بیکاری گسترده شده و تبعات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و ... دارد.

درباره محیط زیست در دانشنامه ایکنا بیشتر بخوانید!

بهره‌برداری بیش از اندازه از منابع آب و خاک با فعالیت‌های کشاورزی، قطع درختان و جنگل‌زدایی، آبیاری و زهکشی نامناسب، چرای بیش از اندازه دام، تغییرات اقلیمی، بروز سیلاب‌های شدید و خشکسالی‌های متناوب از عواملی هستند که در گسترش بیابان و بیابان‌زایی تأثیر دارند. در برابر این پدیده، مسئله بیابان‌زدایی مطرح شده و کشورهای مختلف در تلاش برای کنترل بیابان‌زایی و اجرای طرح‌های مختلف بیابان‌زدایی هستند. اهمیت این موضوع به حدی است که امروز 27 خرداد ماه مصادف با 17 ژوئن به عنوان روز جهانی بیابان‌زدایی نام‌گذاری شده است.

اما آیا این موضوع مورد توجه اسلام بوده است؟ نگاه اسلام به مسئله بیابان‌زایی چیست؟

حجت‌‌الاسلام سیدعلی حسینی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، نویسنده و پژوهشگر حوزه محیط زیست در گفت‌وگو با ایکنا، به این سؤال پاسخ داد که حکم کسانی که زمین آباد را به هر روش و دلیلی به بیابان تبدیل می‌کنند در پیشگاه الهی چیست و گفت: در آیات قرآن، روایات ائمه(ع)، احکام فقهی و فضیلت‌ها و رذیلت‌های اخلاقی این مسئله مورد توجه اسلام قرار گرفته است.

وی بر مبنای تفسیر یک آیه از قرآن به تشریح دیدگاه اسلام در زمینه بیابان‌زایی پرداخت و گفت: «وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ؛ و چون برگردد [يا رياستى يابد] كوشش مى‌‏كند كه در زمين فساد نمايد و كشت و نسل را نابود سازد و خداوند تباهكارى را دوست ندارد»(آیه 205 سوره بقره). این آیه می‌فرماید: افرادی هستند که وقتی به ولایت و حکومت می‌رسند تلاش می‌کنند در زمین فساد پدید آورند. اما چطور فساد ایجاد کنند؟ آنها «حرث» یعنی سرسبزی زمین را از بین ببرند و «نسل» را که به معنی نسل انسان و حیوان نابود می‌کنند. در ادامه آیه تصریح دارد که خداوند فساد را دوست ندارد.

این نویسنده حوزه محیط زیست افزود: خداوند می‌فرماید این افراد تلاش می‌کنند در زمین فساد ایجاد کنند و این افراد مفسد هستند؛ مفسدان در برابر مصلحان یعنی کسانی که به دنبال اصلاح و صلاح هستند قرار دارد.

وی در تفسیر فساد در زمین، گفت: خداوند خود این مسئله را توضیح داده و فرموده کسانی که حرث و نسل را از بین می‌برند مفسد هستند. حرث به معنای کشاورزی و محصولات کشاورزی، مزرعه و باغ است و مفسدان تلاش می‌کنند زمین را لم‌یزرع کنند.

قرآن از بین بردن سرسبزی را فساد معرفی کرده

نویسنده کتاب «تأملاتی بر مناسبات اسلام و محيط زيست» در ادامه به تحولات گسترده زیست محیطی که پیامبر اسلام(ص) در سرزمین حجاز به وجود آوردند اشاره کرد و گفت: وقتی پیامبر(ص) مبعوث شدند با یک بیابان بزرگ در حجاز مواجه شدند. این منطقه بیابان‌های خشکیده و پهناوری داشت که هیچ سبزی، خرمی و برکتی در آن نبود و به گورستانی شبیه بود که هیچ برکتی از آن برنمی‌خاست. اما با تلاش پیامبر(ص) این سرزمین به یک زمین سبز و خرم تبدیل شد به نحوی که در قرن دوم هجری نوشته‌اند که در بازار بصره حدود 200 نوع خرما وجود داشته است. این مسئله صلاح، سداد، اصلاح و خرمی زمین است. قرآن نقطه مقابل این مسئله را فساد زمین می‌داند. پس پیامبر خدا طلایه‌دار و راهبر مصلحان و صلاح آفرینان یعنی کسانی که به آبادی زمین اقدام می‌کنند بود و کسانی که سبزی و آبادی زمین را از بین می‌برند راهبران فساد و مفسدان هستند و قرآن از بین بردن سرسبزی را فساد معرفی کرده است.

وی در ادامه به تفسیر علامه طباطبایی در خصوص این آیه اشاره کرد و گفت: علامه طباطبایی در تفسیر واژه فساد می‌فرمایند: مفسدان اول گیاهان را از بین می‌برند و محیط را آلوده می‌کنند. در قرآن از زمینی که سرسبز نیست به زمین مرده تعبیر می‌شود و خداوند دستور داده زمین را زنده کنید.

نویسنده کتاب «گیاهان و زندگی در اندیشه دینی» افزود: زندگی حیوانات وابسته به گیاهان است. وقتی گیاهان از بین بروند، حیوانات نیز از بین می‌روند و با این کار مفسدان، نسل حیوانات نیز رو به زوال می‌گذارد و اکنون نیز می‌بینیم که گونه‌های گیاهی و حیوانی بر اثر فعالیت انسان در حال انقراض است.

فساد واقعی از بین بردن گیاه است

وی به آیه «ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ؛ به سبب آنچه دست‌هاى مردم فراهم آورده فساد در خشكى و دريا نمودار شده است»(آیه 41 سوره روم) نیز اشاره کرد و گفت: فقهای ما این آیه را در مورد آخرالزمان دانسته‌اند که فساد دریا و خشکی را می‌گیرد. اکنون میلیون‌‌ها گونه گیاهی و حیوانی منقرض شده و یا به خاطر آنچه مردم انجام می‌دهند در حال انقراض است. همین چند روز پیش جنگل‌های انبوه کانادا در آتش سوخت. قرآن می‌فرماید وقتی نسل گیاه و حیوان از بین برود، نسل انسان نیز از بین خواهد رفت. این فساد واقعی و اوج فساد است. براساس این آیه مفسدان واقعی این افراد هستند.  

حجت‌‌الاسلام حسینی نتیجه‌گیری کرد: بیابان‌زایی، گیاه‌ستیزی و گیاه‌زدایی روبه زوال و انقراض رفتن نسل حیوانات و در نتیجه نسل انسان‌‌ها است. در آخر آیه نیز می‌فرماید: خداوند فساد را دوست ندارد. اما دوست ندارد را اینجا نباید به معنای عرفی معنی کرد؛ بلکه براساس دیدگاه فقها وقتی امری را خدا دوست ندارد یعنی این امر حرام است و مسئله ساده‌ای نیست و عمل به کاری که خدا دوست ندارد گناه است. دیگر اینجا مسئله دولت، حزب، گروه، طیف و فرد مطرح نیست فساد از هر کسی بروز کند خداوند آن را دوست ندارد.

وی ادامه داد: علامه طباطبایی مطرح می‌کنند که روش قرآن این است که در اول آیه مصادیق و مطالب ریزتری را بیان می‌کند و در آخر آیه قاعده کلی را مطرح می‌کند. در این آیه هم اول مطرح می‌کند که مفسد کسی است که حرث و نسل را از بین می‌برد؛ مثلاً از بین بردن حرث و نسل توسط یک دولت، نشان‌دهنده فساد آن دولت است و بعد به صورت کلی‌تر و یک قاعده در آخر آیه مطرح کرده و می‌فرماید هرگونه فساد و هرگونه نابود کردن حرث و نسل از هر کسی به هر شکلی را خدا دوست ندارد و این گناه و حرام است.

حجت‌الاسلام حسینی تصریح کرد: اولین فساد هلاکت نسل است یعنی بیابان‌زایی. بیا‌بان‌زایی یعنی فساد. هرگونه آلودگی محیط زیست آلودگی آب، خاک و هر آنچه منجر به آلودگی مواد غذایی شود فساد فی‌الارض است.

گفت‌وگو از زهرا ایرجی