جهاد تبیین امام علی(ع) در پاسداشت حجاب و عفاف

به گزارش ایکنا از لرستان، محمد امرایی و سجاد مرادی، دو تن از دانشجویان مقطع دکتری تاریخ اسلام دانشگاه لرستان در رابطه با جهاد تبیین امام علی(ع) در اقامه فرهنگ حجاب و عفاف مقاله‌ای را به رشته تحریر درآورده‌اند که این مقاله طی اسفندماه سال گذشته در دوزادهمین همایش ملی «سیره علوی با رویکرد جهاد تبیین» برگزیده و بهار امسال در فصلنامه فرهنگی پژوهشی دانشگاه لرستان منتشر شده است که به‌مناسبت گرامیداشت هفته عفاف و حجاب متن این مقاله تقدیم مخاطبان ایکنا می‎‏شود:

یکی از گونه‌ها و اقسام جهاد، «جهاد تبیین» است، جهاد تبیین، مبنایی قرآنی و روایی دارد و هر فرد مسلمان ملزم است با توجه به توانایی و تخصص خود، در موضوعات مختلفی که صالحیتش را دارد، به این امر مهم بپردازد.

امام علی(ع) به‌عنوان مجاهدی بزرگ، در تمام طول عمر خویش ـ به‌ویژه دوران کوتاه‌مدت خلافتش ـ همواره در راه جهاد تبیین، اهتمام ویژه‌ای داشتند که مصداق‌های فراوان آن در کتب سیره آن حضرت و کتاب شریف نهج‌البلاغه انعکاس یافته است.

جهاد تبیین، در واقع به‌معنای روشنگری و ایضاحِ اَذهان افراد جامعه است، در دورانی که فتنه‌ها و جنود جهل، جامعه اسلامی را مورد آماج هجمه‌های خود قرار بدهد، بر هر فرد مسلمان لازم است که در صورت داشتن شرایط علمی و عملی در حد توان خود به جهاد تبیین بپردازد که بنا بر آموزه‌های اسلامی ارزش معنوی چنین جهادگرانی، نه تنها کمتر از مجاهدان جبهه‌ها نیست، بلکه در مواردی حتی می‌تواند مداد آنها از دماء شهدا افضل نیز باشد.

در جهاد تبیین و رسالت روشنگری، یک‌سری مهارت‌ها نیز لازم است و باید مهارت‌های لازم را آموخت، از قانون تبعیت و پیروی کرد و به هنگام عمل کرد، از این‌رو باید موقعیت‎شناس بود تا مانند توابین بعد از رخ دادن حادثه و به وجود آمدن تبعات منفی برای جامعه عمل نکنیم؛ زیرا دیر اقدام کردن و عدم موقعیت‌شناسی، موجب بروز خساراتی بر جامعه می‌شود که گاه جبران‌ناپذیر است.

زندگی مؤمن بدون جهاد نمی‌شود و جهاد یک حرکت مستمر در زندگی انسان مؤمن است و در این رابطه خداوند متعال در آیه 15 سوره حجرات فرموده است: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ؛ در حقيقت مؤمنان كسانى‏ هستند كه به خدا و پيامبر او گرويده و ديگر شک نياورده و با مال و جان‌شان در راه خدا جهاد كرده‌‏اند اينانند كه راست‌كردارند.»

بر این اساس، یکی از جنبه‌های جهاد، «جهاد تبیین» است و امام علی(ع) در وصیت معروف خویش در نامه 47 نهج‌البلاغه به امام حسن مجتبی و امام حسین(ع) می‌فرمایند: «خدا را خدا را؛ مبادا جهاد با اموال و جان‌ها و زبان‌هاى خویش را در راه خدا ترک کنید.»

«حجاب» از واجبات الهی در دین مقدس اسلام است

یکی از واجبات الهی در دین مقدس اسلام «حجاب» است و خداوند متعال در آیه 31 سوره نور در این باره صراحت دارد که: «وَقُل لَِّلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنََّ وَیَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنََّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنََّ إِلََّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنََّ عَلَی جُیُوبِهِنََّ وَلَا یُبْدِینَ زِینَتَهُنََّ إِلََّا ....؛ و به زنان با ايمان بگو ديدگان خود را از هر نامحرمى فرو بندند و پاكدامنى ورزند و زيورهاى خود را آشكار نگردانند مگر آنچه كه طبعاً از آن پيداست و بايد روسرى خود را بر سينه خويش فرو اندازند و زيورهايشان را جز براى شوهران‌شان يا پدران‌شان يا پدران شوهران‌شان يا پسران‌شان يا پسران شوهران‌شان يا برادران‌شان يا پسران برادران‌شان يا پسران خواهران‌شان يا زنان هم‌كيش خود يا كنيزان‌شان يا خدمتكاران مرد كه از زن بى‌‏نيازند يا كودكانى كه بر عورت‌هاى زنان وقوف حاصل نكرده‌‏اند آشكار نكنند و... .»

این سوره در حقیقت سوره عفت، پاکدامنى و پاکسازى از انحرافات جنسى است و بحث‌هاى مختلف آن از این نظر انسجام روشنى دارد، آیات مورد بحث که احکام نگاه کردن و چشم‌چرانى و حجاب را بیان می‎دارد نیز کاملاً به این امر مربوط است و نیز ارتباط این بحث با بحث‌هاى مربوط به اتهامات ناموسى بر کسى مخفى نیست، نخست می‎گوید به مؤمنان بگو چشم‌هاى خود را از نگاه کردن به زنان نامحرم و آنچه نظر افکندن بر آن حرام است فرو گیرند، و دامان خود را حفظ کنند.

«یغضوا» از ماده «غض» بر وزن خز در اصل به‌ معنى کم کردن و نقصان است و در بسیارى از موارد در کوتاه کردن صدا یا کم کردن نگاه گفته می‎شود، بنابر این آیه نمی‎گوید مؤمنان باید چشم‌هاشان را فرو بندند، بلکه می‎گوید باید نگاه خود را کم و کوتاه کنند و این تعبیر لطیفى است به این منظور که اگر انسان به راستى هنگامى که با زن نامحرمى روبه‌رو می‎شود بخواهد چشم خود را به کلى ببندد ادامه راه رفتن و مانند آن براى او ممکن نیست، اما اگر نگاه را از صورت و اندام او بر گیرد و چشم خود را پایین اندازد گویى از نگاه خویش کاسته است و آن صحنه‌اى را که ممنوع است از منطقه دید خود به کلى حذف کرده است. (رک: مکارم، 14436 :1374)

به این ترتیب «چشم‌چرانى» همانگونه که بر مردان حرام است بر زنان نیز حرام می‎باشد و پوشانیدن عورت از نگاه دیگران، چه از مرد و چه از زن براى زنان نیز همانند مردان واجب است. سپس به مسئله حجاب که از ویژگى زنان است ضمن سه جمله اشاره فرموده: اول اینکه آنها نباید زینت خود را آشکار سازند جز آن مقدار که طبیعتاً ظاهر است، دومین حکمى که در آیه بیان شده این است که آنها باید خمارهاى (جمع خمار بر وزن حجاب در اصل به‌معنای پوشش است) خود را بر سینه‌هاى خود بیفکنند و در سومین حکم مواردى را که زنان می‎توانند در آنجا حجاب خود را برگیرند و زینت پنهان خود را آشکار  سازند با این عبارت شرح می‎دهد: آنها نباید زینت خود را مگر در دوازده مورد آشکار سازند.

امام علی(ع) که مفسر و بلکه قرآن ناطق محسوب می‌شد، بنابر وظیفه جهاد تبیین، در نامه 31 نهج‌البلاغه در وصیت به فرزندش امام حسن‌مجتبی(ع) درباره ضرورت رعایت حجاب توسط بانوان، می‌فرمایند: «زنان را در پرده حجاب نگاه‌شان دار تا نامحرمان را ننگرند؛ زیرا سخت‌گیری در پوشش، عامل سلامت و استواری آنان است، بیرون رفتن زنان، بدتر از آن نیست که افراد غیر صالح را در میان‌شان آوری؛ و اگر بتوانی به گونه‌ای زندگی کنی که غیر تو را نشناسند، چنین کن.»

در اندیشه حضرت امیر(ع) ثواب حفظ عفاف، اگر بالاتر از مقام شهادت نباشد، کمتر از آن نیست، لازم به ذکر است که بسیاری از شهیدان ما در راه حفظ فرهنگ حجاب و عفاف به درجه والای شهادت نائل آمده‌اند و آنان با نثار جان خویش و ریختن خونشان، درخت عفاف و پاکدامنی را آبیاری کردند.

امام علی(ع) در حکمت 474 نهج‌البلاغه درباره ارزش عفت و پاکدامنی می‌فرماید: «پاداش مجاهد شهید در راه خدا، بزرگ‌تر از پاداش عفیف پاکدامنی نیست که قدرت بر گناه دارد و آلوده نمی‌گردد. همانا عفیف پاکدامن، فرشته‌ای از فرشته‌هاست.»

ارزش عفت و پاکدامنی در حکمت 340 نهج‌البلاغه

به نظر می‌رسد قشرهای محروم جامعه و کسانی‌ که از مواهب مادی این دنیا کمتر برخوردار بوده‌اند، همیشه بیش از دیگران به حفظ عفاف و حجاب اهتمام داشته‌اند و اقشاری که از لحاظ ثروت، در درجه پایین‌تری قرار دارند، پیش‌رو و طلایه‌دار پاسداشت این امر الهی بوده‌اند و شاید از این‌رو است که امام علی(ع) در حکمت 340 نهج‌البلاغه درباره ارزش عفت و پاکدامنی فقرا می‌فرماید: «پاکدامنی زیور تهیدستی است» کمااینکه در هیچ کدام از نامه‌های امام علی(ع) که خطاب به استانداران منصوب از جانب ایشان نوشته شده و در نهج‌البلاغه جمع‌آوری شده است، اشاره‌ای به اجبار عملی به حجاب زنان نشده است.

در دوران خلافت کوتاه‌مدت ایشان هم در کتب تاریخ هیچ اثری از چنین دستوری مشاهده نشده است. عدم چنین روایاتی می‌تواند این باشد که در دوران زندگانی و خلافت امام علی(ع) همه بانوان مسلمان حجاب را رعایت می‌کرده‌اند و اصولاً چیزی به نام «بی‌حجابی» وجود و مصداق بیرونی نداشته و به عبارتی «سالبه به انتفاء موضوع» بوده است.

پس می‎توان نتیجه گرفت؛ جهاد تبیین، یکی از انواع مختلف جهاد است که ریشه این مفهوم در قرآن و روایات اهل‌ بیت(ع) قابل رصد است. جهاد تبیین به‌ معنای روشنگری و ایضاح اذهان افراد جامعه است و بر یکایک مسلمانان واجب است که با حفظ اقتضائات و رعایت شرایط مادی و معنوی و با توجه به احراز صلاحیت‌های لازم، در محدوده توانایی خویش به جهاد تبیین بپردازد.

پژوهش‌ها نشان می‎دهد که امام علی(ع) در طول عمر با برکت خویش به‌ویژه در دوران خلافت با سخنان غراء و نامه‌های فصیح و حکمت‌های پندآموز، در این راه جهادی بزرگ انجام داده‌اند.

منابع

قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.

ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبة الله 1404، شرح نهج‌البلاغه، قم: مکتبة آیت‌الله اهلل مرعشی نجفی.

ابن شعبه حرانی، حسن بن علی،1404، تحف‌العقول، قم: جامعه مدرسی، چاپ دوم.

باقری چوکامی، سیامک،1401، جهاد تبیین در شرایط تهاجم ترکیبی دشمن، قم: زمزم هدایت، چاپ دوم.

بحرانی، هاشم بن سلیمان، 1416، البرهان فى تفسیر القرآن، تهران: بنیاد بعثت.

سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، 1404، الدر المنثور فى تفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفى.

شریف رضی، محمد بن حسین، 1391، نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم: ظهور، چاپ پنجم.

طباطبایی، محمدحسین، 1417، المیزان فى تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم.

طبرسی، فضل بن حسن، 1372، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصرخسرو، چاپ سوم.

کراجکی، محمد بن علی، 1410، کنز الفوائد، قم: دار الذخائر

مجلسی، محمدباقر، 1403، بحارالانوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم.

مکارم شیرازی، ناصر، 1374، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.