رسیدگی به طبقه سفلی؛ از اصول مدیریتی مورد تاکید امیرالمؤمنین(ع)
نهجالبلاغهپژوه و پژوهشگر دینی با بیان اینکه رسیدگی به طبقه سفلی، اصل اساسی امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه برای رسیدگی به محرومان است، گفت: طبق فرمایشات امام علی(ع) باید روز به روز به سمت اعتدال بیشتر در جامعه حرکت کنیم. البته دستیابی به این موضوع امر دشواری است و نیازمند همبستگی کامل میان تمامی قوا و مردم است.
مسئله فقر و رسیدگی به محرومان همواره یکی از اصلیترین معیارهای سنجش کارآمدی نظامهای سیاسی و اجتماعی بوده است؛ معیاری که در اندیشه و سیره علوی جایگاهی محوری و تعیین کننده دارد. با این حال، پرسش اساسی آن است که کمک به محرومان در چه شرایطی صرفا به اقدامی تسکینی و موقت تبدیل میشود و در چه زمانی میتواند به حل ریشهای فقر بینجامد. پاسخ به این پرسش بهویژه با توجه به محدودیت تجربههای تاریخی حکومتهای دینی و شرایط خاص حاکم بر دوران حکومت نبوی و علوی، با پیچیدگیها و ملاحظات جدی همراه است.
در همین چارچوب، بررسی سیره امیرالمومنین علی(ع) نشان میدهد که اگرچه فرصت تاریخی کافی برای ریشهکنی کامل فقر در آن دوران فراهم نشده است، اما اصول و معیارهایی روشن برای جهتگیری حکومت اسلامی در قبال محرومان ارائه شده است. تأمین حداقل معیشت برای عموم مردم، جلوگیری از گرسنگی و محرومیت مطلق و حرکت مستمر بهسوی عدالت اجتماعی از جمله شاخصهایی است که میتواند مبنای ارزیابی موفقیت نظامها در رسیدگی به اقشار آسیبپذیر قرار گیرد؛ شاخصهایی که با گذر زمان، نیازمند بازخوانی و تطبیق با اقتضائات زندگی معاصر هستند.
بر همین اساس، طرح این پرسشها و پاسخها تلاشی است برای بازاندیشی در نسبت میان سیره علوی و چالشهای امروز جامعه و برای یافتن معیاری که بتواند فاصله میان کمکهای مقطعی و علاج ریشهای فقر را بهدرستی تبیین کند؛ معیاری که اگرچه ریشه در گذشته دارد، اما ناظر به مسئولیتهای امروز و آینده نظامهای مدعی عدالت اجتماعی است.
ایکنا برای بررسی چگونگی مواجهه امیرالمؤمنین(ع) با مقوله فقر و رسیدگی ایشان به اقشار آسیبپذیر جامعه به گفتوگو با حجتالاسلام علی رهبر، نهجالبلاغهپژوه و پژوهشگر دینی پرداخته است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ شعار عدالتمحوری که در سیره امیرالمومنین علی(ع) بر آن تاکید شده، چگونه باید در عمل به روش حکومتداری منجر شود؟
یکی از دشوارترین فعالیتها بحث عدالت است؛ به طوریکه خداوند متعال حتی در مورد انتخاب زوج بیشتر از یک نفر به صراحت فرموده است که اگر ترسیدید که عدالت نورزید، به سمت اختیار کردن زوج بیشتر نروید. عدالت اقرب به تقواست؛ یعنی به تقوا نزدیکتر است. همانگونه که تقوا کار بسیار ظریفی است، عدالت نیز منتهی به تقوا میشود. «اعدلوا هو اقرب للتقوی؛ به عدالت رفتار کنید که آن به پرهیزگاری نزدیکتر است». اما راه اینکه چگونه متخلق به عدالت شویم و فاصله خود را که گاهی با امیرالمومنین(ع) بسیار زیاد است، کم کنیم، این است که در درجه اول به شناخت عدالت، چیستی عدالت و مصادیق آن دست پیدا کنیم. امیرالمؤمنین(ع) فرمودند که هیچ حرکتی نیست مگر آنکه در آغاز نیازمند معرفت است؛ لذا معرفت ویژه در مقوله عدالت ضرورت دارد که ابتدا بدانیم عدالت چیست و برای رسیدن به آن چه گامهایی باید برداشت؟ منظور از اینکه برای رسیدن به عدالت چه گامهایی باید برداشت همان دستیابی آشنایی با سیره علوی، سننالنبی(ص)، نهجالبلاغه و زندگی امیرالمؤمنین(ع) است.
در این زمینه کتاب «فروغ ولایت» آیتالله العظمی جعفر سبحانی را که پنج دوره زندگی امیرالمؤمنین(ع) را معرفی فرموده و بسیار مستند است را برای مطالعه سفارش میکنم. با اجازه ایشان یک دوره کامل نهجالبلاغه را برای نسل نوین به زبان ساده و روان برگردان کرده و برای نسلهای نوجوان و جوان شرح دادهام که در قالب مجموعه «بر شانههای اقیانوس» منتشر شده است. لذا توصیه بنده این است که نوجوانان و جوانان جامعه در درجه نخست با سیره امیرالمؤمنین(ع) آشنا شوند تا بتوانند از محتوای آن استفاده کنند. مقام معظم رهبری نیز همواره بر خواندن نهجالبلاغه تأکید دارند؛ چراکه از دیدگاه ایشان امام علی(ع) تمامی رویدادهای زمان خود و صدر اسلام را تحلیل کردهاند.
راه دیگری که برای کاهش فاصله افراد با عدالت علوی وجود دارد، رعایت تقوای الهی است. برای تقویت تقوا نیز باید احساس و باور کنیم در محضر خداوند متعال قرار داریم و بدانیم که عالم محضر خداست. خداوند متعال در قرآن فرموده است که کرامالکاتبین کارکردهای انسان را مینویسند و خود من نیز بر عملکرد بشر نظارت دارم. در این زمینه باید به نقطهای برسیم که خلقیات، روحیات و عادات انسان به ملکه تبدیل شوند، یعنی باید احساس حضور در محضر الهی برای انسان تبدیل به ملکه شود که البته برای رسیدن به این درجه نیز باید تحت نظارت یک معلم معنوی بود. وقتی تقوای الهی تقویت شود، انسان اندک اندک با سیره علوی نیز که به نوعی تفسیر قرآن کریم است، آشنا شده و آرام آرام روحیه عداتخواهی و رعایت عدالت در او تقویت میشود. امام علی(ع) در نامه 45 نهجالبلاغه خطاب به مردم فرمودهاند که هیچکدام از شما در زندگی مادی نمیتوانید مانند من باشید اما باید با ورع، کوشش، حرف استوار و عملکرد عفیفانه به سمت تقوای الهی پیش روید.
ایکنا ـ در سیره امام علی(ع) چه نمونههایی وجود دارد که نشان میدهد عدالت برای ایشان یک اصل عملی و هزینهدار بوده نه صرفا یک شعار اخلاقی؟
یکی از خطبههای نهجالبلاغه با این تعبیر از امیرالمؤمنین(ع) آغاز میشود که «اگر من را بر روی خارهای بسیار تیز بیابان بکشند و غل و زنجیر کنند، برای من محبوبتر است تا بخواهم روز قیامت خدا را در حالی ملاقات کنم که نسبت به برخی بندگان ستم کرده باشم و چیزی از کالای فناپذیر دنیا را به خود نسبت دهم». اتفاقا در همین خطبه است که حضرت امیر(ع) فرمودند که عقیل را دیدم که برای درخواست استفاده بیشتر از بیتالمال با فرزندان خود نزد من آمد اما من آهن داغ را به دست او نزدیک کردم و به او گفتم که تو از آهنی که یک بنده ضعیف داغ کرده هراس داری، اما مرا به آتشی نزدیک میکنی که خداوند آن را افروخته است.
در جایجای نهجالبلاغه میتوان به نکات عمیقی دست پیدا کرد که نشان از سیره عملی امیرالمؤمنین(ع) در رابطه با عدالت دارد. ایشان در جایی خطاب به اشراف و کسانی که از بیتالمال سوء استفاده میکنند، فرمودند که اگر این بیتالمال در کابین و مهریه زنانتان باشد، آنها را به بیتالمال بازمیگردانم. در جایی از امام علی(ع) سؤال شد که آیا جود بهتر است یا عدل؟ ایشان برخلاف بسیاری از افراد به زیبایی پاسخ دادند که عدل بهتر است؛ چراکه عدل قانونی فراگیر است و استثنا نیست. انسان زمانی جود میکند که طرف مقابل او نیازمند باشد اما عدالت مقولهای است که همگان بدان نیاز دارند.
ایکنا ـ آیا میتوان گفت که یکی از دلایل مخالفتها با حکومت امام علی(ع) اصرار ایشان بر اجرای بیملاحظه عدالت بود؟ این مسئله چه درسی برای جامعه امروز ما دارد؟
رعایت عدالت برای برخی بسیار دشوار و مشکل است. در قرآن کریم آمده است که شما به بلندای ایمان دست پیدا نمیکنید مگر اینکه سه اتفاق رخ دهد. اول اینکه محور عدالت که رسول خدا(ص) است را قاضی قرار دهیم. برخی به عشق اینکه قاضی به نفع ایشان حکم میکنند، وارد دارالقضاوة میشوند اما قرآن کریم اینگونه فرموده که عدالت باید بهگونهای رعایت شود که وقتی افراد به درون خود که مینگرند، نباید مانعی از اجرای عدالت و حکم عادلانه ببینند و تسلیم صد درصدی شوند. امیرالمؤمنین(ع) به خاطر شدت عدالت خود شهید شدند. طلحه و زبیر برای دستیابی به حکومت نزد ایشان رفتند اما وقتی عدالت علی(ع) را مشاهده کردند، علیه ایشان شورش کرده و فاجعه جمل را راهاندازی کردند.
وقتی گفته میشود حضرت امیر(ع) به فقرا کمک میکردند، بسیاری افراد اینگونه میاندیشند که ایشان از بیتالمال به آنها کمک میکردند؛ در حالی که در بیتالمال سهم همگان مشخص بود اما بخششهای حضرت امیر(ع) همگی از فعالیت کشاورزی گسترده خودشان بود. ایشان چهار هزار نخل کاشته و چاههای انبوهی ایجاد کردند و از پول شخصی خود به فقرا کمک میکردند. حضرت امیر(ع) اقشار آسیبپذیر را شناسایی کرده و برای کمک به سراغ ایشان میرفتند. لذا اجرای عدالت برای بسیاری از افراد دشوار است.
مرحوم فلسفی نکات بسیار جالبی در این زمینه دارند. ایشان فرمودند زمانی خلیفه دوم اعلام کرد که مردم برای جهاد آماده شوند، شخصی برخاست و گفت که شما عدالت را اجرا نکردید، ما به جهاد نخواهیم رفت. خلیفه از او سؤال کرد که چه اتفاقی رخ داده است؟ وی در پاسخ گفت، وقتی پارچههای غنیمت را توزیع کردید، پارچه بهتر را برای خود انتخاب کردید. خلیفه به او گفت که داماد من پارچه را به من هدیه داده است و آن شخص گفت که باید داماد شما آمده و گواهی دهد. وقتی داماد خلیفه دوم گواهی داد، مردم فرمان خلیفه را برای جهاد پذیرفتد. این جامعه همان جامعهای بود که رسول اکرم(ص) ساخته بودند.
اینکه امروز مقام معظم رهبری میفرمایند که اعتراض بستر خوبی دارد اما اغتشاش هیچ جایگاهی ندارد، نشان از همین امر دارد. اعتراض بستری است که انسان میتواند دیدگاهها، ابهامات، حرف و سخن را بیان کند اما اغتشاش همان بیعدالتی و به هم ریختن جامعه است. در جنگ نهروان فقط 9 نفر از زیر تیغ امیرالمؤمنین(ع) فرار کردند. وقتی انسانهایی در جامعه آلوده شدند، باید آنها را از مدار جامعه خارج کرد تا مردم بتوانند در سایه امنیت و آرامش و عدالت به کمال خود برسند.
ایکنا ـ به نظر شما چرا با وجود تأکید مکرر بر نهجالبلاغه، کمتر شاهد ترجمه عملی آن در نظام تصمیمگیری و مدیریت اجتماعی هستیم؟
امروز باید زمینهای فراهم شود تا مدیران جامعه در جلسات هفتگی نهجالبلاغه و جلسات اخلاقی شرکت کنند. برپایی این جلسات به صورت منظم تأثیر زیادی در نظام اخلاقی جامعه به ویژه مدیران خواهد داشت. به یاد دارم که در اوایل انقلاب اسلامی همواره یکی از اساتید اخلاق در هیئت دولت حضور داشت و جلسات هفتگی ویژهای با اعضای دولت داشت. اگر از اساتید و اخلاق و توصیههای ناب فاصله بگیریم، آرام آرام دچار روزمرگی شده و مستعد خارج شدن از مدار عدالت خواهیم شد. لذا باید به گونهای همواره خود را در معرض و جریان نکات اخلاقی و توصیههای عدالتخواهانه به ویژه نکات اخلاقی نهجالبلاغه قرار دهیم تا از معیارهای اصلی فاصله نگیریم.
ایکنا ـ در نامه 53 نهجالبلاغه (عهدنامه مالک اشتر) امام علی(ع) چه شاخصهایی برای عدالت در اداره جامعه ارائه میدهند که امروز هم قابلیت اجرا دارد؟
مهمترین شاخص حضرت امیر(ع) در این زمینه، شناخت طبقه آسیبپذیر است. ایشان در نهجالبلاغه از تعبیر «طبقةالسفلی» استفاده کردهاند. امروز در جامعه ما هم دشمن از خارج بزرگنمایی میکند و هم در داخل نیز متأسفانه برخی تعبیراتی به کار میبرند که اگر در خارج از مرزها آن را بشنوند، فکر میکنند هیچگونه امکاناتی در داخل کشور وجود ندارد. باید به گونهای رفتار کنیم که ضمن شناسایی آسیبهای موجود، طبقه آسیبپذیر و محروم جامعه به خوبی شناسایی شده و امکانات جامعه را بیش از پیش در اختیار ایشان قرار دهیم.
امروز بحث معیشت بهانه دشمن شده و با فشار اقتصادی به دنبال از بین بردن انسجام ملی در جامعه هستند اما دشمنان بدانند، همانگونه که رهبر معظم انقلاب اسلامی فرمودند ملت ایران با انسجام کامل در برابر دشمنان قسم خورده ایران اسلامی خواهند ایستاد و اجازه نخواهند داد تا بدخواهان این مرزو بوم به امیال و اهداف شوم خود دست پیدا کنند.
در نامه 53 نهجالبلاغه موضوعی پررنگتر از این مشاهده نکردم که باید طبقه سفلی را دریافت که این طبقه به تعبیر امام خمینی(ره) همان ولینعمتان ما هستند. طبق فرمایشات امام علی(ع) باید روز به روز به سمت اعتدال بیشتر در جامعه حرکت کنیم. البته دستیابی به این موضوع امر دشواری است و نیازمند همبستگی کامل میان تمامی قوا و مردم است. امروز باید همگی دست به دست دهیم تا مشکلات مردم مرتفع شود و بتوانیم به سمتی حرکت کنیم که روز به روز به ایجاد اعتدال و عدالت بیشتر در جامعه نزدیک شویم.
انتهای پیام
