امت واحده؛ شاهکار پیامبر(ص) در از بین بردن تعصبات و قومیتگرایی
مدیر بنیاد رسول رحمت(ص) با اشاره به اینکه تعبیر «امت واحده» از مهمترین اصول اخلاقی پیامبر(ص) بود، گفت: یکی از ابعاد مهم اخلاقی پیامبر(ص)، برقراری عدالت در جامعه بود؛ ایشان برای تحقق این عدالت، هرگز ثروتمندان را بر تهیدستان یا خویشاوندان خود را بر دیگران ترجیح ندادند.
سیره پیامبر اکرم(ص) از مهمترین منابع شناخت تاریخ اسلام و درک تحول عظیمی است که در شبهجزیره عربستان به وقوع پیوست. پیش از بعثت، جامعه عرب در فضایی از تفرقههای عمیق قبیلهای، جنگهای خونین و طولانیمدت، تعصبات بیپایه و فقدان نظم سیاسی مشترک بهسر میبرد. هر قبیله خود را محور هویت میدانست و پیوندهای اجتماعی فقط براساس خون و نسب تعریف میشد. در چنین شرایطی، اندیشه امت واحده و همبستگی فراتر از قبیله نه تنها ناشناخته، بلکه حتی غیرقابل تصور بود.
در این بستر اجتماعی، پیامبر اکرم(ص) با رسالت الهی خویش ظهور کرد و توانست بنیانهای تازهای برای زندگی جمعی انسانها بنا نهد. ایشان با تکیه بر اصل توحید، عدالت اجتماعی و کرامت انسانی، ارزشهای قبیلهای را به ارزشهای ایمانی بدل کرد و معیار برتری را از خون و نژاد به تقوا و فضیلت تغییر داد. دعوت پیامبر(ص) نه تنها مردم را به پرستش خدای یگانه فرا میخواند، بلکه آنان را به برادری، مساوات و همکاری در راه حق دعوت میکرد. از این رو، اسلام توانست قبایل متخاصم را در ذیل هویت جدیدی به نام امت گرد آورد؛ امتی که بر پایه ایمان، اخلاق و مسئولیت مشترک در برابر خداوند شکل گرفته بود.
تاریخ گواهی میدهد که این دگرگونی، صرفاً یک حرکت اعتقادی نبود، بلکه تحولی اجتماعی و تمدنی به شمار میرفت. پیمان اخوت در مدینه، قراردادهای اجتماعی مانند صحیفه مدینه و نیز رفتار پیامبر(ص) در ایجاد وحدت میان مهاجران و انصار، نمونههای آشکار از تدبیر و مدیریت ایشان در بنیانگذاری جامعهای واحد است. پیامبر(ص) توانست با ترکیب هدایت الهی، اخلاق نیکو و تدبیر سیاسی جامعهای بسازد که از دل پراکندگی و نزاع به سوی همگرایی و همکاری حرکت کرد و این تجربه سرآغاز تمدن درخشانی شد که قرنها الهامبخش مسلمانان و دیگر ملل بود. از این منظر، مطالعه سیره پیامبر(ص) نه تنها راه شناخت زندگی و رفتار آن حضرت، بلکه فرصتی است برای درک چگونگی پیدایش هویت امت اسلامی و فهم سازوکارهایی که توانست یک جامعه متفرق و قبیلهگرا را به امتی واحد و مقتدر تبدیل کند.
ایکنا در رابطه با بررسی سیره اخلاق اجتماعی رسول اکرم(ص) به گفتوگو با حجتالاسلام اصغر آیتی، نویسنده، مدیر بنیاد رسول رحمت(ص) و مسئول ستاد مردمی بزرگداشت هزار و پانصدمین سالروز میلاد پیامبر(ص) پرداخته است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم.
ایکنا ـ پیامبر(ص) در تدوین پیماننامه مدینه چه اصول اخلاقی کلیدی را بنا نهادند؟
پیامبر اکرم(ص) برای اهداف بسیار مهمی مبعوث شدند. یکی از این اهداف، «وَ یَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلَالَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ» بود. این بدان معناست که پیامبر(ص) مبعوث شدند تا آداب و رسوم نادرست و سبک زندگی غلط و خرافاتی را که در جامعه جاهلی عرب رواج داشت، بزدایند. از سوی دیگر، هدف دیگر پیامبر(ص) این بود که جامعه را زنده کنند و به مردم حیات بخشند؛ این همان مفهومی است که در عبارت نورانی «أَسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ» بیان شده است. خداوند متعال میفرماید که پیامبر(ص) آمده تا مردم را زنده کند. البته مفهوم زندهکردن به معنای بخشیدن جان مادی نیست، بلکه مقصود، حیاتِ ایمانی و معنوی است. بسیاری از مردم در دوران جاهلیت، برده بودند و پیامبر(ص) آمد تا آنان را زنده کند و از بردگی طاغوت رها سازد و به بندگی خداوند درآورد.
پیامبر(ص) نه فقط اصول اسلامی بلکه اصول انسانی را نیز در پیماننامه مدینه رعایت کردند. در این پیماننامه حقوق کسانی که اسلام نیاورده بودند مانند اقلیتهای مذهبی و ... نیز رعایت شد
پیامبر(ص) به تعبیر قرآن کریم آمدند تا مفهوم «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» در جامعه محقق شود؛ یعنی ایشان مبعوث شدند تا عدل و داد را در میان مردم برپا کنند. البته این بدان معناست که پیامبر(ص) آمدند تا شرایطی فراهم آورند که مردم خود، قیام به قسط نمایند. لذا برپایی عدالت، هدف غایی پیامبر(ص) نبود، بلکه هدف اصلی این بود که مردم به درجهای از ایمان برسند که خود به برقراری قسط برخیزند؛ تا پس از پیامبر(ص) نیز این روحیه در آنان باقی بماند که هرگاه ظلم و بیعدالتی پدید آید، در برابر آن بایستند.
با توجه به این اهداف الهی، پیامبر(ص) خود در پیماننامه مدینه بر این امر تأکید کرده و نخستین گام را در تحقق عدالتی برداشتند که از مردم انتظار داشتند. ایشان در این پیماننامه نه تنها اصول اسلامی، بلکه ارزشهای انسانی را نیز رعایت کردند. در متن این پیمان، حقوق غیرمسلمانان — از جمله اقلیتهای مذهبی — به رسمیت شناخته شد و حتی برای تجاوز به حقوق اهل کتاب، مجازات تعیین شد. این امر نشان میدهد که اهل کتاب نه تنها در جامعه از حقوق مشخصی برخوردارند، بلکه در صورت نقض این حقوق، متجاوزان به مجازات خواهند رسید.
در این پیماننامه، حقوق تمامی گروهها ـ از اقلیتهای مذهبی و قبایل مختلف تا بردگان ـ به تفصیل و با دقت تمام مورد توجه قرار گرفت. پیامبر(ص) تصریح کردند که هر کس که به هر دلیلی اسلام را نپذیرفته، اما با پذیرش شرایط زندگی در جامعه اسلامی در کنار مسلمانان زندگی میکند، از حقوقی برخوردار است که باید توسط مسلمانان و حاکمان اسلامی محترم شمرده شود.
ایکنا ـ مفهوم امت در نگاه پیامبر(ص) چه جایگاه اخلاقی داشت و این مفهوم در مقابل قومیتگرایی و عصبیتهای جاهلی چگونه تعریف میشود؟
پیامبر(ص) با ورود به مدینه، بهصورت قاطع با روحیه قومیتگرایی، استکبار، تعصبات نابجا و پدیده «شیخوخیت»( پیروی کورکورانه از رؤسا و بزرگان قبیله) مقابله کردند. زمانی که ایشان وارد شهر شدند، بسیاری از اهالی در مراسم استقبال، از پیامبر(ص) درخواست کردند تا در خانهشان سکونت گزینند. دلیل این درخواست آن بود که آنان حضور پیامبر(ص) در منزل خود را افتخاری بزرگ میشمردند تا در آینده با استناد به آن، خود را بر دیگران برتر جلوه دهند. در این موقعیت، پیامبر(ص) با تدبیر و دوراندیشی کامل، موضوع توقف شتر خویش را مطرح کردند و مقرر شد هرکجا که شتر ایشان بیحرکت بایستد، همانجا محل سکونت پیامبر(ص) و نیز مسجدالنبی(ص) باشد. شتر پیامبر(ص) نیز به فرمان الهی به محلهای تهیدستنشین در مدینه رفت و در آنجا توقف کرد. این انتخاب آگاهانه، از همان آغاز، خطمشی روشن ایشان را در برابر تفکرات تعصبآمیز و قبیلهای آشکار ساخت.
پیامبر(ص) میکوشیدند تا به همگان بیاموزند که عرب بر غیرعرب و سفید بر سیاه هیچ برتری ندارد. برای تحقق این آرمان، ایشان مفهوم «امت اسلامی» را تبیین کردند تا مردم خود را بخشی از پیکرهای یگانه بدانند
پیامبر(ص) عملاً با قومیتگرایی، تعصبورزی و ادعای برتری عرب بر غیرعرب مبارزه کردند و همه مسلمانان را در قالب یک «امت» واحد میدیدند. روزی ایشان شانهای را در دست گرفتند که دندانههای آن کاملاً هماندازه بود. سپس خطاب به مسلمانان فرمودند: «هیچ دندانهای از این شانه بر دیگری برتری ندارد؛ مردم و امت اسلامی نیز در جامعه و حکومت اسلامی همینگونه هستند و هیچکس حق فخرفروشی بر دیگران را ندارد.» این سخن بهوضوح نشان میدهد که در مرام پیامبر(ص)، همه مسلمانان با یکدیگر برابر و دارای حقوق یکسان هستند.
در روایتی دیگر آمده است که در زمان پیامبر(ص)، گروهی گرد هم آمدند و سلمان فارسی نیز در میان آنان حضور داشت. حاضران شروع به فخرفروشی کردند و هر یک به ستایش قبیله و طایفه خود پرداختند. هنگامی که نوبت به سلمان رسید، او گفت: «من بردهای بودم که به دست پیامبر(ص) آزاد شدم، به دست ایشان ایمان آوردم و اسلام را برگزیدم.» این بیان نشان میدهد که سلمان، اسلام و پیروی از پیامبر(ص) و ارزشهای الهی را مایه افتخار خود میدانست. پیامبر(ص) میکوشیدند تا به همگان بیاموزند که عرب بر غیرعرب، و سفید بر سیاه هیچ برتری ندارد. برای تحقق این آرمان، ایشان مفهوم «امت اسلامی» را مطرح کردند تا مردم خود را بخشی از پیکرهای واحد بدانند.
ایکنا ـ سیره اقتصادی پیامبر(ص) در توزیع ثروت و مقابله با احتکار و ثروتاندوزی افراطی چگونه بود؟
پیامبر(ص) با قوانینی که به اذن خداوند متعال در حوزه اقتصاد وضع کردند، حقوق تمامی مردم اعم از فقیر و غنی را در نظر گرفتند. برای نمونه، قوانین مربوط به انفاق، زکات، صدقه، فدیه و مانند آن که در جامعه جاری شد، سبب شد تا فقرا از ثروت و بیتالمال مسلمین بهرهی بیشتری ببرند. پیامبر(ص) با الهام از آیات و فرامین الهی، حقی از اموال و دارایی ثروتمندان را برای نیازمندان مقرر کردند. در آن دوران، عدهای از مسلمانان در فقر زندگی میکردند که پیامبر(ص) برای آنان حقوقی برابر از بیتالمال تعیین کردند.
پیامبر(ص) همواره در طول زندگی خود تلاش میکردند تا فقرا از مدار فقر خارج شده و بتوانند زندگی حداقلی خود را تأمین کنند که در این زمینه نیز حقوقی از مال و ثروت ثروتمندان را برای طبقه ضعیف و فقیر جامعه در نظر گرفتند
پیامبر(ص) بهویژه در حوزه انفاقات، با اجرای روشهایی همچون پرداخت صدقات، زکات، وقفیات و مانند اینها ـ که همگی از سوی خداوند متعال به ایشان الهام شده بود ـ برنامهای عملی در جامعه پیاده کردند. این اقدامات موجب کاهش فقر در جامعه شد تا آنجا که فاصله طبقاتی بین فقیر و غنی در عصر پیامبر(ص) به حداقل ممکن رسید. پیامبر(ص) همواره در طول زندگی خویش میکوشیدند فقرا از چرخه فقر خارج شوند و بتوانند زندگی حداقلی خود را تأمین کنند. در این مسیر، ایشان حقوقی از اموال و دارایی ثروتمندان را نیز برای طبقات ضعیف و نیازمند جامعه مقرر کردند.
ایکنا ـ اولویت اصلی نظام اخلاقی پیامبر(ص) چه بود؟
نخست باید اشاره کرد که بیان همه ابعاد اخلاقی پیامبر(ص) در واقع امکانپذیر نیست؛ چراکه ژرفا و گستردگی اخلاق ایشان در گفتار نمیگنجد. امیرالمؤمنین(ع) در پاسخ به کسی که درخواست توصیف اخلاق پیامبر(ص) را داشت، فرمودند: «آیا میتوانی همه نعمتهای الهی را بشماری؟!» این پاسخ بدان معناست که ابعاد اخلاقی پیامبر(ص) آنقدر فراوان است که نمیتوان آنها را شمارش کرد و به تمامی بیان کرد. اخلاق پیامبر(ص) چنان عظیم است که به فرموده امام علی(ع) اساساً قابل بیان و شمارش نیست. البته خود آن حضرت به تفصیل درباره اخلاق نبوی سخن گفته و نکات بسیار قابل تأملی را در این زمینه بیان فرمودهاند.
یکی از ابعاد مهم اخلاقی پیامبر(ص)، برقراری عدالت در جامعه بود. ایشان برای استقرار عدالت، هرگز ثروتمندان را بر نیازمندان، یا خویشاوندان خود را بر دیگران برتر نمیشمردند و همواره در این مسیر انصاف را رعایت میکردند. در روایتی آمده است که زنی اشرافی مرتکب خطایی شد و پیامبر(ص) گروهی را برای بررسی موضوع گماشتند. پس از اثبات جرم، پیامبر(ص) فرمودند که باید حد شرعی بر او جاری شود. با صدور این حکم، اشراف و بزرگان به تلاش افتادند و همه سعی خود را کردند تا پیامبر(ص) از مجازات او درگذرد؛ اما ایشان آنچنان ناراحت شدند که در میان مردم آمدند و فرمودند: «چه پیش آمده که بزرگان، اجرای عدالت را برنمیتابند؟» سپس افزودند: «حتی اگر دخترم هم این خطا را مرتکب شده بود، حد را بر او نیز اجرا میکردم.» آنگاه پیامبر(ص) پرسیدند: «آیا میدانید چرا ملتهای پیشین نابود شدند؟ دلیل سقوط آنان این بود که حدود و قوانین الهی را تنها برای ناتوانان و مستمندان اجرا میکردند؛ اما هنگامی که نوبت به مستکبران و صاحبان امتیاز و ثروت میرسید، از اجرای احکام الهی سرباز میزدند.»
امروز نیز در جامعه ما باید با تأسی به اصول اخلاقی پیامبر(ص)، با کسانی که از طریق پخش شایعات به ایجاد اضطراب و دلهره در جامعه دامن میزنند، برخوردی قاطعانه و جدی صورت گیرد
یکی دیگر از اصول اخلاقی پیامبر(ص)، تأکید ایشان بر پرهیز از بدبینی در جامعه بود. پیامبر(ص) این نگرش را بیماریای خطرناک و ویرانگر میدانستند و بهشدت با آن مقابله میکردند. در روایتی آمده است که پیامبر(ص) فرمودند: «چرا برخی میخواهند در حضورم از دیگران بدگویی کنند؟» ایشان همواره مردم را از این عمل نهی میکردند و میفرمودند: «من هنگامی که به میان مردم میروم، با دیدی نیک و نگاهی خیرخواهانه با آنان روبرو میشوم.»
قرآن کریم نیز در سوره نور هشدار میدهد: «چرا وقتی شایعهای پخش شد، گروهی از شما به آن دامن زدید؟ اگر فضل و رحمت خدا نبود، هیچیک از شما هرگز پاک نمیشدید.» بنابراین، شایعهپراکنی گناهی بزرگ است و مبارزه با آن از اصول اخلاقی برجستهی پیامبر(ص) به شمار میرود.
اصل دیگر در سیره اخلاقی پیامبر(ص)، مقابله با شایعهسازی و انتشار اخبار کذب است. قرآن کریم در سوره احزاب به این موضوع اشاره کرده و میفرماید کسانی که شایعه پراکنی میکنند، دلهای مردم را میلرزانند. در آیهای از همین سوره آمده است: «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا»(اگر منافقان و کسانی که در دلهایشان بیماری است و نیز شایعهافکنان در مدینه از کار خود دست برندارند، تو را بر آنان مسلط میکنیم، پس جز مدتی کوتاه در همسایگی تو نخواهند ماند).
از این رو، یکی از اصول اخلاقی مهم پیامبر(ص)، رویارویی قاطع با کسانی بود که با پخش شایعات، امنیت روانی جامعه را تهدید میکردند. شایعهپراکنی در قرآن از گناهان بزرگ شمرده شده، زیرا عاملان آن قصد تضعیف روحیه مردم و خالی کردن دلهای آنان را دارند. امروز نیز جامعه ما باید با الهامگیری از این اصل نبوی، در برابر کسانی که با شایعهپراکنی به ایجاد اضطراب و دلهره دامن میزنند، برخوردی جدی و قاطعانه داشته باشد.
انتهای پیام
