حکمرانی اخلاقمدار و حرفهگرایی؛ راهی به سوی تعامل انسانی و اجتماعی
مدیر گروه اخلاق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در نشست «رابطه اخلاق کاربردی حرفهای با اخلاق حکمرانی» تأکید کرد: اخلاق حرفهای و اخلاق حکمرانی نباید صرفاً پیوست فعالیتها باشند، بلکه خود هدف اصلی سازمانها و دولتها محسوب میشوند. به گفته او، اخلاق نه یک پیوست فرعی، بلکه پایه و محور رفتار انسانی و تصمیمات سازمانی است و بدون آن، عملکرد حرفهای یا حکمرانی معنا پیدا نمیکند.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین محمدتقی اسلامی، استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مدیر گروه اخلاق این پژوهشگاه، در نشست علمی «رابطه اخلاق کاربردی حرفهای با اخلاق حکمرانی اخلاق حرفهای» که اول بهمنماه برگزار شد، با بیان اینکه اخلاق حرفهای اولین مأموریت خود را ایجاد حساسیت در بین مردم میداند، گفت: این کار به این دلیل است که افراد تصور نکنند صرفاً باید سودرسانی کنند و کار سازمان خود را پیش ببرند، بدون آنکه به اخلاق کاری توجه داشته باشند. در حوزه حکمرانی نیز، اخلاق حکمرانی ابتدا باید میزان اهمیت اخلاق را به عنوان هدف اصلی حکمرانی بررسی کند، زیرا حکمرانی معمولاً هدف خود را موفقیت میداند.
وی افزود: چند دهه است که بحث پیوستنگاری رواج دارد و مقام معظم رهبری نیز بر لزوم داشتن پیوست فرهنگی برای فعالیتها تأکید دارند؛ یعنی اموری که در سازمانها انجام میشود باید پیوست فرهنگی داشته باشد. ایشان نگفتند پیوست اخلاقی، زیرا اخلاق فراتر از فرهنگ است و نمیتواند صرفاً پیوست باشد. پیوست یعنی بدون آن هم کار انجام میشود، در حالی که اخلاق خود هدف است و نه صرفاً پیوست چیزی دیگر.
اسلامی ادامه داد: در بحث منشور اخلاقی انتخابات نیز برخی میپرسند: آیا این منشور نوشته شده است تا اخلاق، انتخاباتی شود یا انتخابات، اخلاقی؟ به عبارت دیگر، آیا اخلاق ابزاری است برای افزایش مشارکت مردم در انتخابات، یا انتخابات قرار است اخلاق را در جامعه توسعه دهد؟ در حکمرانی نیز باید توجه داشت که اخلاق بهعنوان پیوست تلقی نشود، زیرا در این صورت از تأثیر تحولساز خود کاسته میشود. اخلاق در هر صورت باید بهعنوان هدف اصلی در نظر گرفته شود.
لزوم تأمل اخلاقی
وی با اشاره به نهادینهکردن تفکر و تأمل اخلاقی در سازمانها، افزود: برخی معتقدند که تأمل و تفکر اخلاقی، حتی اگر به نتیجهای عملی هم نرسد، خود بهعنوان هدف ارزشمند است. همچنین نشان دادن ربط اخلاقی تصمیمات سازمانی از دیگر وظایف اخلاق حرفهای است، زیرا این موضوع نشان میدهد هر تصمیمی که مدیران در یک سازمان میگیرند، جدا از اخلاق نیست.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به بحث ذینفع در اخلاق حرفهای و سیر تاریخی آن، گفت: در ابتدا پرسیده میشد اگر بخواهیم تصمیمی اخلاقی اتخاذ کنیم، رضایت چه کسی جلب خواهد شد؟ ابتدا سهامدار محور قرار گرفت، زیرا بدون سهامدار، شرکت یا سازمان نمیتوانست سر پا بماند.
وی افزود: سپس رضایت مشتری مورد تأکید قرار گرفت. البته در برخی موارد افراط شد؛ مثلاً در برخی فروشگاهها وقتی مشتری وارد میشود، کت او را با احترام میگیرند و وسایلش را حمل میکنند. اما مشتریها گاهی تصور میکنند این رفتارها صرفاً برای کسب سود بیشتر است و بنابراین مشتریمداری به ضد خود تبدیل میشود. در اینجا اخلاق نشان میدهد که مهم در خرید و فروش، تعامل اخلاقی و انسانی است و نه صرفاً معامله، لذا مفهوم ذینفع مطرح شد.
اسلامی با بیان اینکه نقطه افتراق اخلاق و حقوق در همین مسئله است، اضافه کرد: اخلاق یعنی مراقب باشیم رفتارهای ما به دیگری آسیب نزند، حتی به محیط زیست، حیوانات و گیاهان، و امروزه اخلاق حرفهای این مسئله را دنبال میکند. در مقابل، حقوق این است که اگر کسی به شما آسیبی زد، بتوانید حق خود را احقاق کنید.
ویژگیهای اخلاق حرفهای
اسلامی بیان کرد: یکی از وظایف اخلاق حرفهای، تعریف حرفه با هفت خصوصیت است. اخلاق حرفهای میگوید حرفه صرفاً یک شغل نیست، بلکه مستلزم وقف زندگی به یک شیوه خاص است. این نگاه کاملاً اخلاقی است، زیرا نشان میدهد شغل شما از هویت شما جدا نیست. تفاوت حرفه با مشاغل کاذب نیز همین است؛ در مشاغل کاذب، فرد صرفاً به دنبال کسب درآمد است، نه خدمت به جامعه.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه برخی افراد خود را زیر چترهایی مانند خدا یا جامعه پنهان میکنند، ادامه داد: مثلاً برخی میگویند من برای خدا یا جامعه کار میکنم، اما سؤال این است که آیا این فرد از نظر مردم نیز برای خدا و جامعه کار میکند، یا این امر صرفاً بین او و خداست؟ وقتی وارد حرفه میشویم، تنها خدا و جامعه مطرح نیستند، بلکه افراد جامعه نیز اهمیت دارند.
اسلامی با اشاره به تأکید اخلاق حرفهای بر لزوم آشنایی با مهارتهای خاص از طریق آموزش گفت: مثلاً در دوران کرونا، افرادی مانند طلاب برای کمک به بیماران اعزام میشدند، اما این افراد باید حداقل مهارتهای لازم را داشته باشند. همچنین اخلاق حرفهای نظارت و ارزیابی توسط هیئتهای تخصصی را ضروری میداند و موضوع دیگر مسئولیتپذیری است. کسی که این موارد را رعایت کند، به مرجعیت حرفهای دست خواهد یافت.
وی افزود: یکی دیگر از اهداف اخلاق حرفهای، حرفهگرایی و ارتقای مشاغل به سمت حرفه است. رسیدن به این هدف نیازمند عزم ملی است و با حرف زدن یا اقدامات سطحی رخ نمیدهد؛ این مسیر به صبر و حوصله فراوان و انجام اقدامات جدی نیاز دارد.
ضعف رفتار سازمانی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه «ماشینوارگی» بلا بر سر انسان آورده و او را به وضعیتی اخلاقی کشانده که دیگر کسی نمیتواند درست و نادرست را تشخیص دهد، افزود: افراد مطابق با رفتار سازمانی خود تربیت شده و رشد میکنند. در اخلاق حکمرانی نیز از جهاتی شباهتهایی با اخلاق حرفهای وجود دارد، از جمله در سلطه دولتها بر ملتها؛ یعنی بسیاری از تصمیمات پشت درهای بسته و بدون اطلاع مردم گرفته میشود و گاهی نتایج آن به ضرر ملتهاست.
وی اضافه کرد: وقتی مردم در برخی کشورها ببینند هم معنویت و هم منافع دنیوی آنان تهدید میشود و دولتها تصمیماتی بر ضد ملتها میگیرند، آنها نیز اقداماتی علیه دولت انجام میدهند؛ نمونه آن، فعالیتهای اقتصادی با پولهایی است که خارج از کنترل دولت است، مانند رمزارزها. بنابراین گاهی فرد از سرمایه کشور خود استفاده میکند اما در خدمت دولتهای دیگر قرار میگیرد. البته این تهدید فقط مخصوص برخی کشورها نیست و بسیاری از کشورها، از جمله ایران، با آن درگیرند و این موضوع برای اخلاق حکمرانی اهمیت یافته است.
استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه از نظر موضوع، اخلاق حکمرانی و حرفهای شباهتهایی با هم دارند، ادامه داد: حکمرانی چند ویژگی اخلاقی برای خود تعریف کرده است، از جمله شفافیت، پاسخگویی، پیشبینیپذیری، مشارکت و پویایی.
شفافیت دولت منجر به شفافیت ملت میشود
وی ادامه داد: اگر شفافیت وجود نداشته باشد، پاسخگویی، سرمایه اجتماعی و سایر مؤلفهها متزلزل شده و زیر سؤال میرود و پویایی و مشارکت نیز شکل نمیگیرد. اگر دولتها شفاف باشند، ملتها نیز شفاف خواهند شد؛ اما اگر دولتها شفاف نباشند، مردم نیز آنها را دور میزنند و این بالاترین مصیبتی است که اعتماد بین ملت و دولت از بین برود.
اسلامی افزود: هدف حکمرانی این است که تهدیدات دوسویه را به تهدیدی یکسویه تبدیل کند. روشهای این کار، همان روشهای اخلاق حرفهای است، از جمله بازسازی تعریف حکمرانی بهمثابه یک حرفه، تأسیس و پیگیری ایده حرفهگرایی در عرصه حکمرانی، ایجاد حساسیت اخلاقی با نشان دادن هدفگذاری اخلاقی، شناساندن رابطه رفتار و اخلاق در حکمرانی، ایجاد تحول اخلاقی و تدوین اسناد مرتبط. البته در حال حاضر این اقدامات در بسیاری از حکمرانیهای دنیا وجود ندارد.
اسلامی با اشاره به بخش خصولتی در ایران گفت: «در بحث ذینفع که پیشتر مطرح شد، در کشور ما تنها دولت، مردم و بخش دولتی و خصوصی ذینفع نیستند، بلکه بخش خصولتی هم وجود دارد که نیمهدولتی و نیمهخصوصی است و باید وضعیت آن شفاف شود.
وی با تأکید بر نقش قومیتها و چندپارگی فرهنگی در حکمرانی، تفاوت اخلاق حکمرانی و حرفهای را توضیح داد: «نقطه آغاز اخلاق حرفهای قبل از تأسیس سازمانهای بروکراتیک بوده است، در حالی که نقطه آغاز اخلاق حکمرانی پیشبینی مسائل از پیش با آیندهپژوهی حسابشده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پایان گفت: اخلاق حکمرانی تمام سازمانهای دولتی، عمومی و خصوصی را در بر میگیرد و ذینفعان ملی و بینالمللی را نیز شامل میشود؛ ما فقط با کشور خود مواجه نیستیم و دیر یا زود تحولات بینالمللی نیز دامان ما را خواهد گرفت.
