تقوا، یقین و اقامه بندگی؛ بنیانهای اندیشه جامعه اسلامی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه سلسله مباحث تفسیر قرآن گفت: جامعه اسلامی تنها با فرد مؤمن شکل نمیگیرد؛ نیاز به متقین است؛ کسانی که ایمان به غیب، تقوا، یقین و توانایی اجتماعی را با هم دارند و توانایی خود را در راستای هدایت جامعه به کار میگیرند. از نظر وی این افراد خمیرمایه جامعه دینیاند و تنها با حضورشان، ارزشهای الهی و اراده خداوند در زندگی اجتماعی تحقق مییابد.
به گزارش ایکنا، حجتالاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجتپور، مفسر قرآن کریم، ششم بهمنماه در ادامه سلسله مباحث خود در حرم مطهر حضرت معصومه(س)، به تفسیر آیات ابتدایی سوره بقره پرداخت.
وی افزود: آغاز سوره بقره به مجموعهای از جریانها اشاره دارد که زمینه را برای جامعهپردازی فراهم میکنند. این جریانها شامل گروههایی هستند که در جامعه در حال شکلگیری، مواضعی دارند؛ مواضعی که یا با برنامه هدایتی خداوند متعال هماهنگ نیست و یا هماهنگ است. این گروهها شامل کفار، منافقین و متقین هستند.
بهجتپور بیان کرد: آنچه با برنامه الهی هماهنگ است، تقواست و متقین کسانی هستند که در جریان جامعهپردازی همراهی میکنند و موضوع هدایت قرار دارند. برای متقین پنج ویژگی بیان شده که از جنبه اجتماعی مطرح شده است؛ به این معنا که این افراد به امور غیبی ایمان دارند و در درون خود ایمان به خدا و مجموعهای از معارف را دارا هستند.
خودمحوری سکولاریسم
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اظهار کرد: اولین عامل مهم برای جامعهپردازی اسلامی و دینی، ایمان به غیب الهی و قوانین جاری الهی در پنهان عالم و در روابط اجتماعی است. اگر کسی این گام را نپذیرد، گرفتار سکولاریسم خواهد شد؛ سکولاریسم میگوید «ما به خودمان واگذار شدهایم و باید خودمان تقنین کنیم و خودمان را اداره کنیم»، در حالی که در جامعه اسلامی، آنچه باید حاکم باشد، قوانین الهی است نه دستاوردهای بشر.
وی افزود: حتی اگر بشر بخواهد قانون وضع کند، این قوانین باید در راستای قوانین الهی باشد. این مسئله شاخص مهمی برای شکلگیری جامعه دینی است و در صورتی که محقق نشود، جامعه غیر دینی شکل میگیرد.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: بخشی از قوانین عالم از طریق روابط علی و معلولی مادی قابل تشخیص است و بخشی دیگر پنهان و غیبی است. برای ایمان به این بخش پنهان، شواهد کافی باید وجود داشته باشد تا انسان یقین کند که پشت صحنهای وجود دارد که اثر آن نسبت به عوامل مادی و قابل رؤیت، اصلی و محوری است.
وی افزود: جامعهپردازی صرفاً با قبول وجود قوانین غیبی کافی نیست؛ ایمان و اطاعت به غیب باید در زندگی جاری شود. به همین دلیل، طرح «اقامه نماز» مطرح شده است و تأکید شده که «خواندن نماز» با «اقامه نماز» تفاوت دارد.
بهجتپور تصریح کرد: اقامه نماز به معنای ابراز آمادگی برای زندگی در پرتو بندگی و پرستش خداوند است. به تعبیر دیگر، اقامه روح عبادت را در زندگی جاری میکند و این افراد هستند که میتوانند جامعه دینی را شکل دهند، نه صرفاً نمازخوانان و مصلین. اقامه نماز یعنی نشان دادن بندگی؛ همانطور که در سوره فتح آمده، اثر بندگی در سیمای افراد و روش زندگی آنان دیده میشود. سیمای کسی که بندگی خدا را میکند و زندگی خود را بر این اساس بنا کرده، میتواند پایهگذار جامعه دینی باشد.
وی افزود: افرادی که حتی خواندن نماز برایشان امر جدی زندگی نیست، یا به الزامات آن پایبند نیستند و پرستش را گسترش نمیدهند، نمیتوانند جامعه دینی ایجاد کنند. بنابراین، اولین کاری که صاحبان قدرت در جامعه دینی انجام میدهند، اقامه نماز است.
این مفسر قرآن بیان کرد: ویژگی دیگر متقین این است که رابطه اجتماعی برقرار میکنند و از ظرفیت خود برای پر کردن خلاهای جامعه استفاده میکنند. یکی از مهمترین این ظرفیتها، مسائل مالی است. البته ما مانند کمونیستها نیستیم که اقتصاد را اولویت اول بدانیم، ولی اهمیت آن را نادیده نمیگیریم.
وی تأکید کرد: ما نمیگوییم جامعه باید بیطبقه باشد، اما اگر طبقات مختلف شکل میگیرد، کسی که اموال بیشتری دارد، باید از روزی خود به دیگران نیز بدهد. اگر کسی دانشمند یا متخصص است، باید از دانش و تخصص خود برای کمک به جامعه بهره ببرد. عبارت «مما رزقناهم» معمولاً درباره مسائل مالی مطرح میشود، اما شامل همه عرصهها میشود؛ خدا به کسی علم، به دیگری قدرت مدیریت و به فردی آبرو و جایگاه داده است و از این روزی خدادادی باید منفعت به جامعه برسد و تواناییها و داشتهها خرج شود.
صاحب تفسیر همگام با وحی تصریح کرد: تکاثر، یعنی جمع کردن مال برای خود و بخلورزی، جامعه را نابود میکند. از آنجا که نعمات را از طرف خدا میدانیم، خرج کردن آن نیز آسان است.
انفاق مشکلات جامعه را حل میکند
این مفسر قرآن کریم با بیان اینکه اگر جامعه متقیان داشتهها و ظرفیتهای خود را در عرصه اجتماعی وارد کنند، سرریز توانایی به جامعه خواهد شد، اظهار کرد: اول ایمان به غیب، سپس اظهار بندگی و تلاش برای گسترش امر بندگی در ابعاد مختلف زندگی و حیات و هزینهکردن آنچه روزی ما از طرف خداوند شده است، همگی روح اجتماعی اسلام را نشان میدهد.
بهجتپور با بیان اینکه متقین به وحی، اعم از وحی پیامبر ما و ادیان دیگر، اعتقاد دارند، تصریح کرد: بنای جامعه دینی، ائتلاف با دیگران در چارچوب دین توحیدی است. بنابراین نمیتوان جامعه اسلامی ایجاد کرد و گفت هر کسی مانند ما نیست، باید کشته شود، مانند گروههایی که حتی مسلمانان دیگر را تحمل نمیکنند. جامعه اسلامی همه را دین واحد میداند، هرچند اختلافاتی در عقاید وجود دارد. قاعده ما دست درازکردن به سوی وحدت بینادیانی است و کسانی میتوانند همبستگی ایجاد کنند که چسب ارتباطی و جاذبه خوبی داشته باشند.
وی ادامه داد: متقین باور دارند زندگی اهداف حقیقی دارد و سرنوشت نهایی انسان همان آخرت است. یقین، دانشی است که از کوره تجربه گذشته و در حقیقت علم و ایمان چکشخورده است. یقین معبر عبور از شک و تردید و حتی از علم است و به مرحله استواری رسیده است. گاهی یک مطلب ذهنی را آنقدر تجربه و تکرار میکنیم که به یقین مبدل میشود.
بهجتپور تأکید کرد: برخی علم دارند ولی یقین ندارند، لذا پایشان میلرزد. مثلاً ممکن است بدانیم یک مار گزنده نیست، اما چون طبیعت مار گزندگی است، تا چند مرتبه آن را لمس نکنیم، یقین پیدا نمیکنیم. انسان وقتی به آخرت یقین پیدا کند، درمییابد که جهان نظام حقیقی دارد.
زمینهسازی برای تشکیل جامعه اسلامی
استاد حوزه علمیه افزود: این چند ویژگی متقین است که زمینه را برای ایجاد جامعه اسلامی فراهم میکنند و هدف آیات ابتدایی سوره بقره، تشکیل همین جامعه ایمانی و دینی است. این آیات قصد معرفی شخص یا جمع متقی ندارند، بلکه میخواهند متقیانی را معرفی کنند که قدرت جامعهسازی دارند. در آیه انتهای صفحه اول نیز آمده است که این متقین در هدایت مستقر هستند؛ بنابراین اگر ایمان باشد ولی تقوا نباشد، استقرار هدایت شکل نمیگیرد.
بهجتپور اظهار کرد: ابلیس هزاران سال عبادت خدا کرد، اما مؤمنی بود که در ایمانش مستقر نشد؛ وقتی به او دستور داده شد بر آدم سجده کند، ابا کرد و نپذیرفت. آدم و حوا هم همین سرنوشت را داشتند؛ خدا به آنان دستور داد به شجره نزدیک نشوند، اما پایشان لرزید و بنیاسرائیل نیز همین طور بودند. این آیات به دنبال ایمان مستقری است که انسان بتواند تکلیفپذیر باشد و این مسئله را باید در تقوا جستوجو کرد. تقوا میتواند انسان را در راه خدا ثابت قدم نگه دارد و چنین افرادی متقی، مفلح و رستگار هستند.
تابآوری اجتماعی؛ کارکرد تقوا
بهجتپور اضافه کرد: استقرار ایمان و تقوا به معنای تابآوری بالای افراد برای جامعهسازی است. برخی افراد در ظاهر اهل نماز فردی، زیارت و دعا هستند، اما از تکالیف اجتماعی فاصله دارند، مسئولیت اجتماعی نمیپذیرند و حتی منتقد میشوند. در ظاهر تدین فردی بالایی دارند، اما نمیتوانند همگام با کلان جامعه و همدرد با مردم در جامعه دینی باشند.
صاحب تفسیر همگام با وحی بیان کرد: جامعهسازی مربوط به جامعه متقیانی است که این چند ویژگی را دارند و هرگاه این ویژگیها در جامعه تقویت شود، سرعت شکلگیری جامعه اسلامی و تحقق ارادههای الهی بالاتر خواهد رفت. مربیان و رهبران اجتماعی باید با توجه به این آیات زمینه را برای ایجاد ایمان، تقوا، یقین و جامعه اسلامی فراهم کنند. این فرایند برای ما بسیار راهگشا است، حتی اگر در جامعه کافر و منافق نیز حضور داشته باشد، همانطور که در آیات بعد به این دو گروه پرداخته شده است.
وی ادامه داد: در بحث ظهور نیز ائمه(ع) نگفتند که اصلاً منافق و کافر وجود نخواهد داشت، بلکه کفر و نفاق سازمانیافته و قدرتمند وجود نخواهند داشت. امام(ع) فرمودند اگر شیعیان وظیفه خود را درست انجام دهند، من ظهور میکنم؛ یعنی شما ابتدا خودتان را بسازید و اصلاح کنید، مابقی مسائل حل خواهد شد.
استاد حوزه علمیه تصریح کرد: برای متقیان، ۲۰ ویژگی در سورههای مکی بیان شده است، اما در این سوره مدنی، پنج ویژگی اصلی و عمده برای آنان ذکر شده، زیرا این ویژگیها قدرت جامعهسازی دارند.
وی در پایان با تأکید بر اینکه ماده اولیه جامعه اسلامی، افراد متقی هستند، افزود: خمیرمایه جامعه اسلامی، تقوا است و متقیانی که این پنج ویژگی ابتدایی سوره بقره را دارند، میتوانند یک مجموعه را اسلامی کنند، حتی اگر کافر و منافق در آن حضور داشته باشد.
