بازخوانی اندیشه دینی در متن جامعه؛ از درسگفتارهای مهدوی تا تحلیل گفتمان مقاومت
سرویس اندیشه ایکنا در هفتهای که گذشت با تمرکز بر مباحث مهدویت، همزیستی در جوامع متکثر و بازخوانی گفتمان انقلاب اسلامی، به تولید و پوشش مجموعهای از درسگفتارها، نشستهای فکری و رویدادهای فرهنگی پرداخت که از تبیین انتظار فرج و عقلانیت دینی تا اراده ملی و مقاومت در ایام جشن انقلاب را دربر میگرفت.
در هفتهای که گذشت، سرویس اندیشه ایکنا با تولید مجموعهای از درسگفتارها و پوشش اخبار در حوزههای متنوع اندیشه دینی و فرهنگی به فعالیت پرداخت. مباحث این هفته به موضوعاتی اختصاص داشت که از همزیستی میان تفاوتهای فرهنگی گرفته تا تبیین جایگاه عقل در سیره رضوی و بازخوانی گفتمان مقاومت را دربر میگرفت.
در ادامه، سلسله درسگفتارهای انتظار فرج با محوریت تبیین نشانههای آخرالزمان و تأکید بر نقش بنیادین باور به امامت در پویایی جامعه مهدوی پی گرفته شد.
از برنامههای فرهنگی، طرح سی منزل ماه رمضان با مثنوی معنوی و مدرسه رمضان با محوریت آثار امام موسی صدر دنبال شد که هر دو در پی آفرینش فضایی برای تربیت فکری و اخلاقی در آستانه ماه مبارک رمضان هستند.
در حوزه فعالیتهای قرآنی، نخستین جشنواره مسابقات قرآنی حوزههای علمیه خواهران استان تهران با عنوان «ظهور» برگزار شد. همچنین نشست سیاستگذاری امر جنسی در ایران به بررسی راهبردهای اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی این موضوع پرداخت.
در مباحث اخلاقی، جلسه اخلاق آیتالله فقیهی با محور تهذیب نفس برگزار شد. در بخش دیگری از اعزام ۵۲ هزار مبلغ مذهبی در ایام ماه مبارک رمضان بهعنوان نمادی از گسترش تبلیغ دینی در سراسر کشور خبر داده شده است.
افزون بر این، شماره ۳۵ مجله عصر اندیشه با پروندهای ویژه درباره «کلاف سردرگم ما و غرب» منتشر شد که به نقد و تحلیل نسبت سنت و مدرنیته در جامعه ایرانی میپردازد.
در پایان، این هفته با دو یادداشت فرهنگی همراه بودیم: نخست یادداشت محمد محمدرضایی درباره کتاب سال و دوم یادداشت حجتالاسلام مهدی قیاسی کارگر مقدم در خصوص یوگا؛ یک معنویت وارداتی.
همچنین در پایان هفته، به مناسبت جشنواره فیلم فجر بسته معرفی کتابهای سینمایی با رویکرد پیوند میان سینما و اندیشه تقدیم مخاطبان شد.
در بخش مهمترین اخبار دانشگاه میخوانیم:
تقدیر از تحقیقات حوزه علوم انسانی با حضور رئیس جمهور
اختتامیه شانزدهمین جشنواره بینالمللی فارابی، ۲۶ بهمنماه در تالار علامه امینی دانشگاه تهران با حضور مسعود پزشکیان، رئیس جمهوری اسلامی ایران و جمعی از فرهیختگان علوم انسانی و اسلامی برگزار میشود. موضوع اصلی جشنواره، تقدیر از تحقیقات حوزه علوم انسانی و اسلامی است و آثاری در جشنواره پذیرش، بررسی، ارزیابی و معرفی میشوند که واجد ویژگی «اثر پژوهشی» باشند. جشنواره در دو سطح «جوان» (۳۵ سال و کمتر) و «بزرگسال» به دریافت، بررسی و انتخاب آثار برگزیده میپردازد و از حیث قلمرو جغرافیایی دو حوزه داخل و خارج از کشور را پوشش میدهد. در حوزه داخل کشور، تمامی آثار تولید شده در گستره علوم انسانی و در حوزه خارج از کشور، آثار تولید شده در زمینه شناسایی تمدن اسلامی و ایرانشناسی پذیرش و ارزیابی میشوند.
اعتماد؛ زبان مشترک جامعه متکثر
نشست علمی با عنوان «هارمونی (هماهنگی) ادیان و مذاهب از منظر قرآن و جامعهشناسی» برگزار شد و محمدهادی فلاحزاده، رئیس دانشگاه بینالمللی مذاهب اسلامی سخنران اصلی آن بود. او در این نشست درباره نقش اعتماد، احترام متقابل، گفتوگوی عقلانی و عدالت در ایجاد انسجام اجتماعی در جوامع متکثر دینی و فرهنگی سخن گفت و با استناد به آیات قرآن و دیدگاههای جامعهشناسی، هارمونی را راهبردی برای همزیستی مسالمتآمیز ادیان و مذاهب دانست. او بر این باور است که در جهانی که تنوع دینی، قومی و فرهنگی به واقعیتی ساختاری تبدیل شده، مسئله اصلی نه «تفاوت» بلکه «نحوه همزیستی با تفاوت» است. هارمونی اجتماعی زمانی شکل میگیرد که جامعه بتواند تکثر را به رسمیت بشناسد و تعارضها را نه با حذف و تحمیل، بلکه با گفتوگو، قانون و احترام متقابل مدیریت کند. در این نگاه، اعتماد و احترام صرفاً فضیلتهای اخلاقی نیستند، بلکه ستونهای انسجام اجتماعیاند؛ عناصری که پذیرش دیگری، عدالت در روابط و توجه به ارزشهای مشترک انسانی را ممکن میکنند؛ ارزشهایی که ریشه در فطرت انسان دارند و فراتر از مرزهای دینی و فرهنگیاند.
سایر اخبار این حوزه به اختصار:
بیانیه دانشگاه بینالمللی مذاهب اسلامی در محکومیت تروریستی خواندن سپاه پاسداران
در بخش مهمترین اخبار حوزه اندیشه میخوانیم:
دفاع فرهنگی چگونه امنیت میسازد؟
نشستی با محور «دفاع فرهنگی و کنشگری تمدنی» شامگاه ۱۷ بهمنماه برگزار شد که حجتالاسلام والمسلمین امیرمحسن عرفان درباره یکی از جدیترین دغدغههای امروز جامعه ایران سخن گفت؛ اینکه میدان اصلی درگیری، دیگر نظامی نیست و باید آن را در عرصه فرهنگ، باور و شناخت جستوجو کرد. او بحث را از مفهوم دفاع فرهنگی آغاز کرد و توضیح داد این نوع دفاع، صرفاً واکنش نیست، بلکه تلاشی همهجانبه برای ساخت و تثبیت یک امنیت پایدار اعتقادی است. بهعنوان نمونه، به سیره ائمه(ع) اشاره شد؛ بهویژه دوره امام رضا(ع) که زمینهای فراهم شد تا جامعه شیعه امامت امامان خردسال و در نهایت غیبت امام زمان(عج) را بپذیرد؛ امری که به گفته او، بدون شکلگیری یک دستگاه منسجم فرهنگی و اعتقادی ممکن نبود. در ادامه نشست، بحث به ستیز عمیقتر حق و باطل کشیده شد؛ ستیزی که نه در میدان جنگ، بلکه در ذهن و باور انسانها جریان دارد. سخنران با یادآوری تجربههای تاریخی و نقش علمای بزرگی همچون علامه امینی و آیتالله مرعشی نجفی، تأکید کرد که دفاع فرهنگی بدون «دیدهبانی فرهنگی» معنایی ندارد؛ یعنی رصد مداوم تهدیدهای فکری، بدعتها و جریانهای انحرافی. به باور او، هجمه فرهنگی معمولاً از اختلاط آغاز میشود، به التقاط میرسد و اگر مهار نشود، در نهایت به استحاله فرهنگی منجر خواهد شد؛ مرحلهای که بازگشت از آن بسیار دشوار است. جمعبندی بحث هم بر همین نکته استوار بود که اگر نگاه تمدنی به دین تقویت نشود، تضعیف فرهنگی اجتنابناپذیر خواهد بود و پرداختن جدی به دفاع فرهنگی، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت است.
سلسله درسگفتار انتظار فرج با محور تبیین نشانههای آخرالزمان و نقش بنیادین باور به امامت
- در قسمت چهارم درسگفتار انتظار فرج حجتالاسلام محمد شیبانیفر، استاد حوزه علمیه با نقل روایتی از امام صادق(ع) توضیح میدهد که تأخیر ظهور امام مهدی(عج) ریشه در رفتار منتظران دارد، نه در گذر زمان. در داستان تمثیلی «گرگ، گوسفند و ترازو» روشن میشود که انسانِ منتظر اگر طمعکار یا صرفاً منفعتطلب باشد، هنوز آماده ظهور نیست. جمعبندی جلسه تأکید میکند انتظار واقعی یعنی انصاف، همدلی و خواستنِ خیرِ دیگران همانگونه که برای خود میخواهیم؛ تنها در چنین وضعی، جامعه میتواند زمینهساز ظهور باشد.
- در قسمت پنجم با تبیین وضعیت آخرالزمان آغاز میشود؛ دورانی که حق و باطل در هم میآمیزد و پایبندی صادقانه به دین، نهتنها دشوار بلکه گاه نشانه «دیوانگی» تلقی میشود. در چنین فضایی، ایمانِ محفوظمانده صرفاً حاصل دعا و اعتقاد ذهنی نیست، بلکه نیازمند «ورع» است؛ مرتبهای فراتر از تقوا که بهمعنای حفظ فاصله آگاهانه با گناه و موقعیتهای لغزشآفرین است. درسگفتار با استناد به روایات امام صادق(ع)، ورع را یکی از شروط اساسی زمینهسازی ظهور و مصونماندن از فتنههای آخرالزمان معرفی میکند و توضیح میدهد که ورع یعنی مؤمن حتی در مرز حلال و حرام نیز جانب احتیاط را رها نکند و ایمان خود را در تصمیمهای روزمره، بهویژه در معاش و روابط اجتماعی، عینیت بخشد.روایت محوری این قسمت، زندگی کربلایی کاظم ساروقی است؛ مردی بیسواد که بهسبب ورع شدید در لقمه حلال، حاضر شد امنیت شغلی و معیشت خود را از دست بدهد اما دستمزدی آلوده به حرام نپذیرد. ایستادگی او در برابر ارباب، بیکاری، فقر و فشار خانواده، صحنه آزمونی است که در نهایت به عنایتی الهی میانجامد: گشودهشدن باب قرآن بر کسی که هرگز سواد نداشت.
- در قسمت ششم به این موضوع اشاره شد که در فرهنگ معارف اسلامی، «آخرالزمان» صرفاً یک مقطع تاریخی یا مجموعهای از حوادث ترسناک نیست؛ بلکه آیینهای است که حقیقت دینداری انسانها، میزان مسئولیتپذیری خانوادهها و عمق اخلاق اجتماعی را آشکار میسازد. روایات اهل بیت(ع) با نگاهی هشداردهنده، ما را از خطرهایی آگاه میکنند که نهتنها ایمان فردی، بلکه آینده نسلها را تهدید میکند. در این میان، آنچه بیش از هر چیز برجسته میشود، غفلت انسان از تربیت دینی، سستی در اخلاق و بیتوجهی به درد و رنج دیگران است؛ غفلتی که میتواند انسان را از جرگه منتظران حقیقی حضرت ولیعصر(عج) خارج سازد. ایمان عقلانی به امام زمان(عج) و اخلاق نیکو، بهویژه داشتن دل مهربان، نخستین گام برای زمینهسازی ظهور و نجات از دگرگونیهای اخلاقی و اجتماعی آخرالزمان است و میتواند انسان را در مسیر درست زندگی فردی و اجتماعی قرار دهد.
- در قسمت هفتم این درس گفتار به نجات با یک لبخند و اخلاق منتظرانه در آینه یک روایت اشاره میشود. اینکه در فرهنگ انتظار، فرج صرفاً یک امید ذهنی یا دعای زبانی نیست، بلکه شیوهای از زیستن است که در آن، اخلاق و رفتار فردی نقشی تعیینکننده دارد. در این نگاه، حتی نوع مواجهه با دیگران، انتقال اخبار، لحن گفتار و حالات چهره نیز مصداق حقالناس میشود؛ چراکه طبق آموزههای دینی، کمترین اثر برخورد دو مؤمن باید آرامش و بهبود حال یکدیگر باشد، نه افزودن بر اضطرابها و تلخیها. روایت نقلشده از زندگی علامه جعفری(ره) نمونهای عینی از همین حقیقت است؛ جایی که یک برخورد کریمانه و لبخندی صبورانه، انسانی را از مرز پوچی و خودکشی بازمیگرداند. استاد دانشگاهی که در اثر سردرگمی فکری به بنبست رسیده بود، نه با جدل علمی، بلکه با اخلاق و متانت یک عالم دینی دوباره به زندگی بازگشت. این تجربه نشان میدهد خوشاخلاقی، تنها فضیلتی فردی نیست، بلکه نیرویی حیاتبخش و تمدنساز است؛ رفتاری که میتواند جان انسانها را نجات دهد و جامعه را یک گام به معنای حقیقی انتظار نزدیکتر کند.
- در قسمت هشتم از درسگفتار، سخن از شرطهای اخلاقیِ همراهی با امام زمان(عج) در روزگار فتنههای آخرالزمان است؛ شرطهایی که در فرمایش امام صادق(ع) بهروشنی ترسیم شدهاند: انتظار آگاهانه، ورع و تقوا، و حسنِ خلق. حسن خلق نیز حقیقتی درونی و عملی است که در سه ساحت بروز مییابد: مهربانی دل، گشادهرویی و پرهیز از اندوهبار کردن دیگران، و مهمتر از همه مراقبت دقیق از زبان. روایت برخورد تند امام صادق(ع) با فردی که در سخن، به مادر بدهکار خود توهین کرد، نشان میدهد که لغزش زبانی با توجیههای ظاهراً اعتقادیمیتواند انسان را از دایره قرب اخلاقی خارج کند؛ تا آنجا که امام، با وجود گشودن باب پرسش، همراهی و نزدیکی را از او دریغ میکنند. این ماجرا عمق حساسیت اخلاقی اهلبیت(ع) را نسبت به حرمت گفتار و کرامت انسانی آشکار میسازد.
-
در قسمت نهم و پایانی در این جلسه، سخنران با استناد به فرمایش امام صادق(ع) تأکید میکند که یکی از مهمترین شروط قرار گرفتن در زمره یاران امام زمان(عج)، برخورداری از اخلاق نیکو است و بهترین شیوه تبلیغ آن حضرت، رفتار و منش شایسته است، نه صرفاً بیان شعار و استدلال.
وی در ادامه برای تبیین این موضوع، تجربهای واقعی را نقل میکند. در این ماجرا، فردی با پیشینهای آمیخته به گناه و برخوردار از امکانات مالی، در جریان ارتباطی نادرست با زنی قرار میگیرد که ظاهر و سبک زندگی مناسبی نداشته است. با این حال، رفتارهای اخلاقی آن زن ـ از خوشقولی و مسئولیتپذیری گرفته تا رعایت حقوق دیگران و توجه به مسائل انسانی ـ بهتدریج تأثیر عمیقی بر او میگذارد؛ بهگونهای که تصمیم به ازدواج با وی میگیرد. در ادامه ماجرا، زن شرط میکند که برای ازدواج باید به آیین بهایی بگرود. مرد در این نقطه درمییابد که اخلاق و رفتار نیکوی او در راستای جذب اعتقادی بوده است. این اتفاق موجب تحول فکری او میشود و با خود میاندیشد چگونه فردی با آن پیشینه، چنین دغدغهای برای ترویج باور خود دارد، اما او که در خانوادهای مذهبی رشد یافته، نسبت به تبلیغ دین خود بیتفاوت بوده است.
در جمعبندی این درسگفتار تأکید میشود که اخلاق نیکو مؤثرترین ابزار جذب دلها به سوی دین و اهل بیت(ع) است و منتظران حقیقی امام زمان(عج) باید پیش از هر چیز با رفتار عملی خود زمینه هدایت دیگران را فراهم کنند.
یوگا؛ سخن از آسیبشناسی یک معنویت وارداتی
حجت الاسلام مهدی قیاسی کارگر مقدم؛ کارشناس نقد فرقههای نوظهور در یادداشتی برای ایکنا، نشان میدهد که تصویری که امروز از یوگا بهعنوان نرمش بدنی و ابزار آرامسازی ذهن ارائه میشود، بازنمایی کامل و صادقانهای از ماهیت آن نیست. بر اساس متون کلاسیک یوگا و همچنین نوشتهها و اعترافات صریح مروجان اصلی آن در ایران، یوگا در اصل یک آیین دینی ریشهدار در هندوییسم است که هدف آن نه سلامت جسم، بلکه «رهایی معنوی» در چارچوبی کاملاً اعتقادی است. مفاهیمی مانند چاکرا، کندالینی، مانترا و سامادهی، فاقد پشتوانه علمی در پزشکی و روانشناسیاند و به نظام نمادین و اسطورهای هندویی تعلق دارند، اما در قالب ورزش و سبک زندگی سالم، بهتدریج و بینام به مخاطب منتقل میشوند.
او مینویسد که مسئله اصلی، مخالفت با ورزش یا آرامش روانی نیست، بلکه پنهانسازی یک آیین دینی بیگانه در پوشش علم و سلامت است. مسیر رایج آموزش یوگا، از حرکات ساده بدنی آغاز میشود و بهتدریج فرد را وارد لایههایی از باورهای متافیزیکی، مناسک عبادی و حتی رفتارهای افراطی و ضدانسانی میکند؛ مسیری که اغلب از باشگاهها و فضای مجازی شروع شده و به جلسات خصوصی و زیرزمینی میرسد. اگر یوگا صرفاً ورزش است، باید از خدایان، مانتراها و وعدههای بیداری معنوی تهی شود و اگر این عناصر حذفناپذیرند، باید صادقانه پذیرفت که یوگا آیین است، نه ورزش؛ و پنهانکردن این حقیقت، مهمترین آسیب آن به شمار میآید.
گفتوگو، تفکر و عقلانیت؛ مؤلفههای مغفول تربیت در سیره رضوی
مجمع عالی حکمت اسلامی با همکاری کنگره بینالمللی امام رضا(ع) نشستی علمی با موضوع «تبیین مفهوم عقل و فرآیند تعقلورزی در روایات امام رضا(ع) و کاربست آن در تربیت عقلانی کودک» را برگزار کرد؛ نشستی که در آن، محمد خیاط زنجانی دانش آموخته حکمت و فلسفه اسلامی با تأکید بر تقدم عقلانیت بر دینداری، ظرفیتهای مغفولمانده روایات رضوی در بازاندیشی نظام تربیت، و ضرورت گذار از آموزشهای تقلیدی به تربیت تفکرمحور، به بررسی جایگاه عقل، تفکر، معرفت نفس و گفتوگو در تربیت کودک پرداخت و نشان داد و از بازخوانی سیره و آموزههای امام رضا(ع) در پاسخگویی به نیازهای تربیتی انسان معاصر سخن گفت.
او با اشاره به روایات امام رضا(ع)، علم را مقدم بر عمل و هدایتگر آن معرفی و عمل، را تابع معرفت دانست و اصلاح رفتار، بدون اصلاح باور و اندیشه را غیر ممکن. این نکته، هشداری جدی برای نظامهای تربیتی است که صرفاً بر ظاهر رفتار تأکید میکنند و از پرورش عقل و اندیشه غافلاند. تعقل در بستر اجتماع و گفتوگو بُعد اجتماعی تربیت عقلانی نیز در روایات مورد تأکید قرار گرفته است. بهنقل از امیرالمؤمنین(ع): «نیمی از خرد، مدارای با مردم است.» تعقل، در خلأ شکل نمیگیرد؛ بلکه در بستر گفتوگو، ارتباط اجتماعی و تعامل انسانی رشد میکند و این نگاه، با رویکردهای گفتوگومحور در فلسفه برای کودکان همسویی عمیق دارد.
جایگاه و نقش تمدنی انقلاب اسلامی
21 بهمنماه از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، نشستی با موضوع «جایگاه و نقش تمدنی انقلاب اسلامی» با حضور سیدعلیرضا عالمی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد. بهگفته سیدعلیرضا عالمی، انقلاب اسلامی صرفاً یک جابهجایی قدرت سیاسی یا تغییر در ساختار حکومت نبود، بلکه دگرگونی عمیقی در ساحت معرفتی، هویتی و زیست جمعی جامعه ایران و جهان اسلام ایجاد کرد.
وی با تبیین دو رویکرد اصلی نسبت به مفهوم تمدن—رویکرد سنتیِ مبتنی بر توسعه و رویکرد هویتی ـ معرفتیِ تمدن بهمثابه یک کل مستقل—تأکید میکند که انقلاب اسلامی از آغاز، واجد جایگاهی تمدنی بوده و با طرح گفتمان اسلامی در برابر سکولاریسم، توانسته نقش بینالمللی و بینتمدنی ایفا کند. این گفتمان نهتنها در جهان اسلام، بلکه در مواجهه با تمدنهای رقیب نیز معنا یافته و موجب به حاشیهرفتن نگاههای محافظهکارانه شده است.
او با هشدار نسبت به کمتوجهی سیاستگذاریها به افق تمدنی انقلاب، تصریح میکند که تداوم نقشآفرینی تمدنی منوط به تولید مستمر معرفت، هویت و الگوهای زیستی تمدنی است. به باور او، ضعف در عینیسازی تمدن، نگاه واکنشی، محدودکردن آرمانهای انقلاب به مرزهای جغرافیایی و غلبه رویکرد «مدیریت بقا» از مهمترین عوامل رکود تمدنی بهشمار میروند.
وی بر ضرورت بازیگری فعال و انبساطی در عرصههای داخلی و بینتمدنی—از جمله مسائل زن، حقوق بشر، رسانه، دیپلماسی و حمایت از فلسطین—تأکید کرده و نتیجه میگیرد که تنها با نگاه همزمان و راهبردی به همه مؤلفهها میتوان مرجعیت و نقش تمدنی انقلاب اسلامی را حفظ و تقویت کرد.
سی منزل ماه مبارک با سی فراز از مثنوی معنوی
خوانش سیروزه مثنوی معنوی مبتنی با آموزههای وحیانی، با همراهی و هدایت سیامک مختاری، قرآنپژوه و مولویپژوه، تلاشی است برای بازگشتی آرام و تأملمحور به دو متن بنیادین فرهنگ ایرانی – اسلامی؛ قرآن کریم و مثنوی معنوی. در این دوره، شرکتکنندگان طی سی روز، سی فراز از مثنوی را بر بستر آموزههای وحیانی قرآن میخوانند، در آن درنگ میکنند و به گفتوگو مینشینند؛ گفتوگویی که نه موعظه است و نه تکرار، بلکه کوششی است برای طرح این پرسش محوری: «آیا در این دو متن، راهحلهایی برای برخی از بحرانهای زندگی امروز ما نهفته است؟»
کلاسها همهروزه از ساعت ۱۴ تا ۱۶، از پیش از آغاز تا پیش از پایان ماه مبارک رمضان، برگزار میشود و به سه شکل حضوری، آنلاین و آفلاین در دسترس علاقهمندان قرار دارد. ظرفیت حضور فیزیکی محدود به ۲۰ نفر است، اما شرکت آنلاین بدون محدودیت خواهد بود. همچنین فایل آفلاین هر جلسه حداکثر تا ۴۸ ساعت پس از برگزاری در اختیار ثبتنامکنندگان قرار میگیرد.
سایر اخبار این حوزه به اختصار:
انقلاب اسلامی و انقلاب بولیواری نمونههایی از بیداری ملتها علیه آمریکا است
برگزاری «مدرسه رمضان» با محوریت آثار امام موسی صدر
در بخش مهمترین اخبار حوزه میخوانیم:
چگونه عبادت، روحیه مقاومت ایجاد میکند؟
حجتالاسلام والمسلمین سیدعیسی مسترحمی ۱۸ بهمنماه در نشست علمی «اذکار نماز: از بسط معنویت تا تقویت مقاومت» بر پیوند عمیق میان عبادت، بهویژه نماز و اذکار آن، با «مقاومت» تأکید کرد. او توضیح میدهد که ریشه نترسیدن از ابرقدرتها در بندگی خداست؛ انسانی که فقط از خدا میترسد، در برابر قدرتهای ظاهری دچار واهمه نمیشود. ترس از دیگران نتیجه دلبستگی به دنیا، هواهای نفسانی، طمع و نبود توکل است.
او با اشاره به سیره پیامبر(ص) و توصیه قرآن به عبادت شبانه، بیان میکند که شرط ایستادگی در برابر فشارها و فریبهای قدرت، ثروت و شهوت، انس با نماز، قرآن و عمل به آنهاست؛ ضعفی که باعث میشود بسیاری از حاکمان نتوانند در برابر ظلم موضع بگیرند.
او نماز و اذکار آن را عامل تقویت درونی انسان برای دفاع از حق معرفی میکند و توضیح میدهد که تکرار مفاهیمی چون «الله اکبر» و «لا اله الا الله» در اذان و نماز، برای حفظ عزت، استقلال و نلغزیدن انسان ضروری است. با استناد به کلام امیرالمؤمنین(ع)، تأکید میکند هرچه عظمت خدا در دل انسان بزرگتر شود، غیر خدا در نگاه او کوچکتر میشود و همین نگاه، پایه استقامت است.
در ادامه، به شبهه مستشرقان درباره ناهماهنگی آیات قرآن اشاره میکند و با مثال سوره حمد نشان میدهد که معرفی خداوند با صفات رحمان و رحیم و ساختار قرآن، نه پراکندگی، بلکه انسجامی تربیتی دارد که انسان را برای پایداری فردی و اجتماعی آماده میسازد.
از مقابله با مهجوریت قرآن تا شناسایی استعدادهای قرآنی طلاب
نخستین جشنواره استانی مسابقات قرآنی «ظهور فجر» ویژه طلاب حوزههای علمیه خواهران استان تهران، با هدف احیای جایگاه قرآن در زندگی طلبگی و شناسایی و حمایت از استعدادهای قرآنی، ۱۹ بهمنماه با حضور مدیران حوزوی و قرآنی در مجمع آموزش علوم انسانی کوثر برگزار و از برگزیدگان این دوره تقدیر شد.
سمیه صیادی، مسئول برگزاری جشنواره استانی مسابقات قرآنی از دغدغه اصلی این جشنواره سخن گفت. اینک احساس میشد قرآن در حوزههای علمیه دچار نوعی مهجوریت شده و نقش آن در برخی ساحتها کمرنگ است؛ از همینرو تلاش کردند تا با طراحی و اجرای این جشنواره، گامی هرچند کوچک در جهت بازگرداندن قرآن به متن زندگی طلبگی بردارند. همچنین صیادی توضیح داد که در بخش مفاهیم و حفظ آیات مهدوی، از کتاب «پرتوی از آیات مهدوی» اثر حجتالاسلام قرائتی استفاده شده تا توجه طلاب به مفاهیم عمیق و کاربردی قرآن کریم تقویت شود. او از مشارکت ۴۷ مدرسه علمیه از مجموع حدود ۷۰ مدرسه استان تهران در این جشنواره خبر داد.
چشمانداز امور جنسی و جنسیتی در ایران: سکوت رسمی، دخالت پنهان
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی 20 بهمنماه نشستی را با موضوع «جمهوری اسلامی ایران و سیاستگذاری امر جنسی» برگزار کرد. این نشست به این موضوع پرداخت که دولتهای مختلف ایران بهرغم سکوت رسمی، سالها در سیاستهای جنسی و جنسیتی جامعه دخالت کردهاند؛ از تأکید بر تمایزگرایی در دولتهای اصولگرا تا تلاش برای برابری جنسیتی در دولتهای اصلاحطلب. در این کرسی ترویجی که با حضور اسماعیل نوده فراهانی و حجتالاسلام حسامالدین حسینی از پژوهشگران مطالعات فرهنگی برگزار شد، بر این نکته تأکید شد که گفتمان بومی، اسلامی و ایرانی از نظر عقلانیت، منطقی بودن و کارآمدی نسبت به لیبرالیسم جنسی برتری دارد.
زهد هدیه الهی به انسان مؤمن است
آیتالله محسن فقیهی در جلسه اخلاق خود با محوریت «زهد و قناعت» که در 23 بهمنماه برگزار شد زهد را یکی از هدایای الهی به پیامبر اکرم(ص) و از ارکان اساسی رشد معنوی انسان مؤمن دانست. به بیان ایشان، زهد دریچه معرفت و کلید گشایش خیرات است و بر اساس روایت امام صادق(ع)، کسی که در دنیا زاهد باشد، خداوند حکمت را در قلب او تثبیت میکند. علمی که با تقوا، عبادت، ترک گناه و توجه به واجبات همراه نباشد، هرچند اطلاعات بهدنبال دارد، اما فاقد نورانیت و اثرگذاری حقیقی است؛ در حالی که علمِ همراه با زهد و تقوا به حکمت تبدیل میشود و انسان را در برابر شبهات استوار میسازد.
وی با اشاره به آثار فردی و اجتماعی زهد توضیح داد که انسان زاهد کلام نافذ دارد، متواضع است، عیوب خود را میبیند و به عاقبتبهخیری نزدیک میشود. او در ادامه با نقل روایتی دیگر از امام صادق(ع) تصریح کرد که همه خیرات در خانهای قرار داده شده و کلید آن زهد در دنیاست. همچنین با تبیین هدایای الهی به پیامبر(ص) از جمله صبر، رضا، قناعت و زهد گفت صبر یعنی در سختیها شکایت نکردن و در نعمتها شاکر بودن، و قناعت آن است که انسان به آنچه خدا میدهد، کم یا زیاد، رضایت داشته باشد؛ سیره علما نیز گواهی بر تقدم حمد و شکر حتی در مواجهه با بیماری و مشکلات است.
برخی از اخبار این حوزه به اختصار :
راهپیمایی ۲۲ بهمن مصداق روشن جهاد است
52 هزار مبلغ در ماه رمضان به تبلیغ میروند
راهپیمایی ۲۲ بهمن اراده ملی و گفتمان مقاومت را تثبیت میکند
در بخش اخبار حوزه کتاب و مجلات میخوانیم:
ابن خلدون و علوم اجتماعی؛ سیدجواد طباطبایی و سخن از امتناع
کتاب «ابن خلدون و علوم اجتماعی؛ گفتار در شرایط امتناع» اثر سیدجواد طباطبایی بهتازگی با طراحی و شکل تازهای از سوی انتشارات هرمس منتشر شده است. کتاب در امتداد پروژه فکری طباطبایی درباره تاریخ اندیشه سیاسی در ایران و جهان اسلام قرار دارد و میکوشد جایگاه ابن خلدون را نه از منظر ستایشآمیز رایج، بلکه با نگاهی انتقادی و تاریخی بررسی کند. نویسنده نشان میدهد که مفاهیمی چون علم عمران، دولت، عصبیت و تاریخمندی در منظومه فکری ابن خلدون، در افق تمدنی قرن هشتم هجری معنا مییابند و اطلاق بیواسطه آنها به علوم اجتماعی مدرن، به سوءفهمهای نظری میانجامد. از این رو، کتاب دعوتی است به خوانشی دقیق، تاریخی و مفهومی از ابنخلدون و پرهیز از تطبیقهای سادهساز میان سنتهای فکری ناهمزمان.
در بخش نقلشده از کتاب، طباطبایی نمونهای از رویکرد انتقادی خود را در نقد «روشنفکری ایرانی» نشان میدهد. او روشنفکری ایرانی را مبتنی بر تقلید مداوم از متفکران غربی میداند؛ تقلیدی که فارغ از تفاوتهای اساسی میان اندیشههایی چون مارکس، سارتر، فوکو یا اشمیت، صرفاً به بازتولید وضعیت وابستگی فکری میانجامد و مانع اندیشیدن اصیل درباره ایران و جایگاه آن در جهان میشود.
کلاف سردرگم ما و غرب
شماره سیوپنجم مجله فرهنگ و علوم انسانی عصر اندیشه به سردبیری روحالامین سعیدی و مدیرمسئولی محمدمهدی دانی با تیتر کلاف سردرگم ما و آنها در موضوع غرب در ادراک مشترک ایرانیان منتشر شد.
به باور عصر اندیشه از دوران صفویه تاکنون، تعریف نسبت ما ایرانیان با عالم غرب و تمدن آن چالشی دیرپا و لاینحل بوده و البته سالهای متمادی بدخواهی و مداخلات استعماری و تجاوز و توطئه سیاستمداران غربی، سایه سنگینی بر این رابطه افکنده است. مجله سپس این پرسشها را به میان میکشد که به راستی ادراک ما از غرب چیست و چگونه شکل گرفته است؟ چرا تاکنون این گره کور به دستان هیچکس گشوده نشده است؟ آیا ما و غرب همواره محکوم به سوء ادراک و خصومت هستیم یا میتوان سرانجام راهی برای برونرفت از این تنگنا اندیشید؟ تجربه تلخ و در عینحال عبرتآموز جنگ ۱۲روزه چه تأثیری بر فهم بیناذهنی جامعه ایرانی از غرب معاصر گذاشت؟ عصر اندیشه کوشیده است پاسخی درخور برای پرسشهای مذکور بیابد.
آیا هر کتاب برگزیده شایسته عنوان «کتاب سال» است؟
محمد محمدرضایی استاد دانشگاه در یادداشتی برای ایکنا در خصوص کتاب سال مینویسد، اصلِ تقدیر از نویسندگان و فرهیختگان امری ضروری و انکارناپذیر است، اما اگر انتخاب «کتاب سال» با شتابزدگی و بدون سازوکار دقیق علمی انجام شود، نهتنها سودمند نیست بلکه میتواند به جامعه علمی آسیب بزند. او با تکیه بر تجربههای خود، روند غربال اولیه و داوری کتابها را محل تردید میداند و میپرسد آیا داوران واقعاً فرصت و صلاحیت بررسی دقیق هزاران کتاب را دارند یا خیر. همچنین به ناهماهنگی میان نتایج «کتاب سال حوزه» و «کتاب سال جمهوری اسلامی» اشاره میکند و معتقد است کتابی که در سطح ملی برگزیده میشود باید حداقل مقبولیت را در محافل علمی و دانشگاهی داشته باشد. او در ادامه ، مسئله نوآوری و نظریهپردازی را محور اصلی انتخاب کتاب سال میداند و میگوید ادعای نوآوری باید از مسیرهای رسمی و تخصصی، مانند دبیرخانه کرسیهای نظریهپردازی، تأیید شود. رضایی به ضعفهای داوری در کتابهای ترجمه، از جمله نبود فرصت کافی برای سنجش صحت ترجمه و نیز بیتوجهی به نیازهای واقعی جامعه علمی اشاره میکند. همچنین یادآور میشود که ایدههای کتابها معمولاً پیشتر در قالب مقاله منتشر شدهاند و باید میزان مقبولیت علمی آنها سنجیده شود. در پایان پیشنهاد میدهد نوآوری هر کتاب بهطور شفاف معرفی شود و معیارهایی چون میزان اقبال علمی و گذر زمان (حداقل پنج سال) در انتخاب کتاب سال لحاظ گردد.
بازخوانی قرآن در افق باستان متأخر؛ پیوندی مغفول در مطالعات قرآنی
ترجمه فارسی کتاب «خوانشی دوباره از قرآن با تکیه بر مطالعات دوره متأخر باستان» (Rethinking the Qur’an in Late Antiquity) اثر خوان ریکاردو آی. کول، قرآنپژوه برجسته و عضو انجمن بینالمللی قرآنپژوهی (IQSA)، وارد مرحله بازخوانی نهایی و تطبیق علمی با متن اصلی شده است. این کتاب از آثار شاخص قرآنپژوهی معاصر است که میکوشد قرآن را در بستر تاریخی و فکری «دوران باستان متأخر» بازخوانی کند.
سرویس اندیشه ایکنا در گفتوگو با محمد پارسائیان، مترجم کتاب و مدیر مرکز مطالعات میانرشتهای قرآن کریم، به بررسی اهمیت علمی این اثر پرداخت. به گفته پارسائیان، مدعای محوری کتاب آن است که فهم تاریخی قرآن بدون توجه به افق باستان متأخر ناقص میماند و در مقابل، مطالعات این دوره نیز بدون در نظر گرفتن قرآن تصویری ناتمام و تا حدی اروپامحور ارائه میدهد. نویسنده در این اثر میکوشد قرآن را بهعنوان بخشی فعال از تحولات فکری و الهیاتی اواخر جهان باستان تحلیل کند.
بسته معرفی کتاب؛ سینما، اندیشه و جامعه
جشنواره فیلم فجر هر سال بهانهای است برای دیدن و داوری فیلمها، اما در کنار این هیاهوی معمول، یک پرسش قدیمی دوباره خود را نشان میدهد: سینما اساساً چیست؟ آیا صرفاً ابزاری برای سرگرمی است یا میتوان آن را بهمثابه هنری اندیشمند و زبانی برای فهم انسان و جامعه در نظر گرفت؟ و اگر هنر فقط امر زیباشناسانه نیست، سینما چگونه با پرسشهای فلسفی، اجتماعی و فرهنگی زمانه پیوند میخورد؟
سرویس اندیشه ایکنا به مناسبت ایام جشنواره فیلم فجر، در قالب یک بسته معرفی کتاب، به سراغ جدیدترین آثاری رفته است که به بررسی سینما و نسبت آن با انسان، جامعه، فلسفه و هنر پرداخته است؛ کتابهایی که میتوانند نگاه مخاطب را از دیدن صرف، به اندیشیدن درباره سینما سوق دهند.
در این بسته چهار کتاب، «فلسفه از جان تصویر چه میخواهد؟»، «گزارشی کوتاه از سینمای ایران و ظهور موج نو تا سال ۵۷»، «پشت پرده داستان؛ تاثیر قدرتمند منحنی تحول شخصیت» و «زبان زنانه در سینما؛ پژوهشی با رویکرد مطالعات فرهنگی» به علاقهمندان این حوزه معرفی شد.
در بخش اخبار جلسات تفسیر قرآن میخوانیم:
بیگانگی با قرآن، ریشه مربی اشتباه در زندگی است
این هفته در سلسله جلسات تفسیر موضوعی قرآن که در حسینیه قرائت قرآن شهرری برگزار شد، حجتالاسلام محمد شجاعی، استاد حوزه و دانشگاه، با اشاره به بیگانگی بخش قابل توجهی از جامعه، حتی تحصیلکردگان، با قرآن گفت: قرآن کتاب اصلی زندگی انسان است، اما بسیاری آن را رها کرده و برای هدایت به سراغ منابع و مربیان غیرالهی رفتهاند. او تأکید کرد تنها راه سعادت واقعی، انتخاب الله بهعنوان مربی انسان و پایبندی به قرآن و عترت است.
وی با بیان اینکه اطاعت و استقامت در مسیر الهی عامل آرامش و رهایی از اضطراب است، افزود: مؤمن واقعی با ایستادگی در مسیر خدا دچار خوف و حزن نمیشود. شجاعی با انتقاد از نگاه ابزاری به دین برای رفع نیازهای مادی، تصریح کرد بزرگترین خسارت زمانی رخ میدهد که مسلمانان با وجود قرآن و اهلبیت(ع)، سبک زندگی خود را از مربیان باطل میگیرند.
انتهای پیام
