یادداشت
چرا «کس چو قرآن نگشود از رُخ موعود نقاب»
به قلم محمد نصیریکلیان، کارشناس قرآنی
چندی پیش و همزمان با عید نیمهشعبان اطلاعنگاشت قرآنی از سوی حجتالاسلام والمسلمین علی رجبی، حافظ کل و مدرس تدبر در قرآن با عنوان «کس چو قرآن نگشود از رخ موعود نقاب» حاوی نکاتی حکمتآموز در باب موضوع مهدویت و آخرالزمان منبعث از آیات منتشر شد.
اقتباس انجام شده از مصرع «کس چو حافظ نگشود از رخ اندیشه نقاب» قابل تأمل و پژوهش است، چرا که نقاب از رخ اندیشه گشودن در مصرع اشاره شده، بیشترین قرابت معنایی را با علم تفسیر دارد. «بسیاری از بزرگان اهل ادب، در معنی تفسیر از کشف قناع سخن گفتهاند و منظور آنان، پرده برداشتن از روی چیزی است که تو گویی نوعی حجاب یا پرده بر روی آن کشیده شده است.» (1)
حافظ در ابیاتش به صراحت خود را مفسّر قرآن ندانسته ولی به گواه این که گفته از «رخ اندیشه نقاب» برداشته است این سؤال را ایجاد میکند که او در پی چه اندیشهای روزگار و عمر خویش را سپری کرده است؟ در پاسخ میتوان گفت: موضوع تحقیق و تفحص علمی و آکادمیک حافظ درس قرآن بوده است به گواه این که گفته است:
حافظا در کنج فقر و خلوت شبهای تار
تا بُود وِردَت دعا و درسِ قرآن غم مخور (۲)
به باور بهاءالدین خرمشاهی قرآنپژوه و حافظشناس معاصر مقام شامخ قرآنشناسی حافظ در شرح و تحلیل این بیت آشکار میشود:
عشقت رسد به فریاد ار خود به سان حافظ
قرآن زِ بَر بخوانی در چارده روایت (۳)
حافظ لطایف حکمی را از قرآن استخراج و در فهم معارف عمیق الهی به ما کمک میکند چنان که خود گفته است:
ز حافظان جهان کس چو بنده جمع نکرد
لطایف حکمی با نکات قرآنی
فرهنگ ایرانی با اندیشمندانی که در خود پرورانده، بیشترین و بهترین بهره را از فهم قرآن کریم برده است، در توضیح این گزاره استاد دینانی نکتهای نغزی دارد، جایی که میگوید: «ما مهمان وزیر اوقاف ترکیه بودیم بعد از افطار وزیر سخنرانی کرد به حکم اینکه وزیر اوقاف بود و شخصیت مذهبی داشت خواست بگوید که دولت ترکیه، آن مقدار هم که ما فکر میکنیم سکولار و غیر مذهبی و لامذهب است، سکولار نیست. میخواست مذهبی بودن ترکیه و دولت آن را بر رخ بکشد. از این رو گفت: قرآن کریم در مکه نازل شده است، در مصر قرائت شده است و در ترکیه کتابت شده است! او کتابت قرآن را در ترکیه، مقامی در حق کشور خودش میدانست. تا این را گفت، من دستم را بلند کردم و گفتم: آقا! یک جمله هم به عبارتتان اضافه کنید! گفت: چه چیزی را اضافه کنم؟ گفتم: این را که قرآن در ایران هم فهمیده شده است. عدهای، از این حرف من خوششان نیامد، عدهای هم خوششان آمد.»
من بر این باورم که متفکران ایرانی، بهترین مفسران قرآن بودهاند و به بهترین وجه، قرآن را فهمیدهاند. که علت سابقه فرهنگی درازمدت ایرانیان است.» (4)
شناخت سابقه و بستر فرهنگی در تبیین و تبلیغ و فهم هر چه بیشتر کلام خدا مؤثر است و صد البته با جد، جهد و جهاد با شیطان و طهارت زمینه بهرهمندی بیشتر از باطن معارف قرآنی با تفاسیر فراهم خواهد شد که جناب حکیم سنایی گفت:
عروس حضرت قرآن نقاب آنگه بر اندازد
که دارالمُک ایمان را مُجرد بیند از غوغا
منابع:
1 ـ ابراهیمی دینانی، غلامحسین، قرآن عقل الله، در گفتوگو با کریم فیضی، ص۱۷، اطلاعات، ۱۳۹۹
2 ـ خرمشاهی، بهاءالدین، حافظ، ص۴۷، طرح نو، ۱۳۷۳.
3 ـ همان، ص۴۹.
4 ـ ابراهیمی دینانی، غلامحسین، هستی و مستی، در گفتوگو با کریم فیضی، ص ۱۴۲، اطلاعات، ۱۳۹۰
