اقتصاد، فرهنگ و دیپلماسی؛ کلیدهای مقاومت در برابر استکبار از نگاه رهبری

به گزارش ایکنا، سیدسجاد آل غفور، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در ابتدای این نشست به ارائه مطالب خود پرداخت و سپس حجت‌الاسلام والمسلمین حسینی رامندی به‌عنوان ناقد، مقاله مرتبط با موضوع را مورد نقد قرار داد.

آل غفور در سخنان خود بیان کرد که از دیدگاه آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تمدن غرب مصداق برجسته استکبار جهانی است؛ استکباری که با جنگ نرم، نفوذ سیاسی، سلطه رسانه‌ای و چپاول ثروت کشورها، ملت‌ها را دچار استضعاف می‌کند. وی افزود که انقلاب اسلامی با رویکردی فعال و تهاجمی در چند عرصه به مقابله با استکبار می‌پردازد.

وی ادامه داد که نخستین راهبرد، راهبرد فکری و فرهنگی است که شامل خودباوری و بازگشت به هویت اصیل بومی و دینی کشورهای مستضعف می‌شود. دوم، اقتصاد مقاومتی، دانش‌بنیان و عدالت‌محور است. سوم، حفظ استقلال و اتکاء به قدرت مردم همراه با دیپلماسی عزتمند است و محور چهارم نیز امنیت نظامی، تقویت بازدارندگی و توسعه صنایع نظامی است.

متن این کرسی را در ادامه می‌خوانیم: 

انقلاب اسلامی نمونه‌ای بارز از تغییر در نظام سیاسی بود. عواملی که منجر به ایجاد تغییر و انقلاب می‌شوند متنوع‌اند؛ برای مثال، تغییر نسلی باعث ظهور خواسته‌های جدید در جامعه می‌شود که ممکن است منشأ انقلاب باشد. نسل جدید، خواسته‌هایی دارد که با نسل‌های قبل متفاوت است و حاکمان باید به این مطالبات توجه کنند.

عملکرد مسئولان نیز باید با ذائقه و خواسته مردم منطبق باشد؛ در غیر این صورت، این ناهماهنگی می‌تواند موجبات تغییر را فراهم کند. نوع مواجهه حاکمان با افرادی که خواست جدید دارند نیز می‌تواند منشأ تحول در جامعه شود و به عبارت دیگر، خواسته‌های مشروع مردم باید از سوی حکومت لحاظ شود.

اگر مسئولان با خواست مشروع مردم مخالفت کنند، ممکن است زمینه ایجاد انقلاب و تغییر در جامعه فراهم شود و مردم به این نتیجه برسند که نظام سیاسی قادر به برآورده کردن خواسته‌های آنان نیست. در چنین شرایطی، وجود رهبری و ایدئولوژی جایگزین می‌تواند به وقوع انقلاب منجر شود، همان‌گونه که در انقلاب اسلامی مشاهده شد.

با توجه به شرایط کنونی کشور و حوادث دی‌ماه سال جاری، زمانی که اعتراضات مدنی مردم از سوی برخی افراد مصادره و به اغتشاش تبدیل شد، برخی نکات روشن می‌شود.

اعتراض، کنشی جمعی است که با هدف بیان مخالفت با برخی قوانین و ساختارها صورت می‌گیرد و پاسخ به احساس بی‌عدالتی و نقض حقوق مردم است. هدف اعتراض، مخالفت با تصمیمات حکومتی و برخی قوانین و بسیج نیروهای اجتماعی برای ایجاد تغییر است.

اشکال اعتراض نیز متفاوت است؛ گاهی مسالمت‌آمیز است، مانند اعتصاب، تحصن، نافرمانی مدنی و تجمعات، و گاهی غیرمسالمت‌آمیز، مانند شورش و تخریب. در حوادث دی‌ماه، اقداماتی رخ داد که غیرقابل پذیرش بود و منجر به شهادت و کشته‌شدن تعدادی از هموطنان شد.

مفهوم استکبار در قرآن

با این مقدمه، به بررسی مفهوم و عوامل استکبار می‌پردازیم. استکبار در قرآن فراتر از یک رذیله اخلاقی یا الگوی حاکم بر نظام‌های باطل است و بیشتر یک ساختار سیاسی و اجتماعی محسوب می‌شود. از سوی دیگر، استضعاف به معنای سلطه و به ضعف کشاندن مردم برای حکمرانی بر آنان است.

در دیدگاه آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تمدن غرب نمونه بارز استکبار جهانی است که با جنگ نرم، نفوذ سیاسی، سلطه رسانه‌ای و روش‌های مشابه، ملت‌ها را دچار استضعاف می‌کند. انقلاب اسلامی با رویکردی فعال و تهاجمی در چند عرصه در برابر این استکبار ایستادگی کرده و می‌کند، که این عرصه‌ها عبارت‌اند از: فکری و فرهنگی: شامل خودباوری و بازگشت به هویت اصیل بومی، ملی و اسلامی، اقتصادی: اقتصاد مقاومتی، دانش‌بنیان و عدالت‌محور، سیاست و دیپلماسی: حفظ استقلال، اتکا به قدرت مردم و دیپلماسی عزتمند و امنیت و دفاع: امنیت نظامی، تقویت بازدارندگی و توسعه صنایع نظامی.

فعل استکبار از سوی مستکبر ایجاد می‌شود؛ قرآن در داستان فرعون نمونه‌ای روشن از استضعاف را نشان می‌دهد: «إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَهَا شِيَعًا يَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِسَاءَهُمْ ۚ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ»

برده گرفتن زنان و کشتن پسران، راهبرد فرعون برای سلطه و به ضعف کشاندن بنی‌اسرائیل بود؛ قرآن استکبار را به عنوان یک ساختار فعال معرفی کرده که ریشه در استکبار ابلیس دارد.

به گفته علامه طباطبایی، انکار ابلیس در مالکیت مطلق خدا، ریشه همه گناهان است؛ این نگاه، پایه‌گذار مفهوم استکبار جهانی در دوران معاصر نیز هست. این نظام چند رکن اصلی دارد: نظامیان، مسئول قوه قهریه نظام، مترفین و سرمایه‌داران، حامل قدرت اقتصادی، تئوریسین‌ها و اندیشمندان، که اتاق فکر نظام را شکل می‌دهند و عواملی که نقش فریب مردم را دارند، برای استحکام پایه‌های استکبار.

گفتمان مقاومت؛ راهبرد مقابله با استکبار

از منظر مقام معظم رهبری، گفتمان مقاومت در منطقه به شکل‌گیری جبهه مقاومت منجر شده و آموزه‌های انقلاب اسلامی امروز به کشورهایی مانند یمن، لبنان، افغانستان و دیگر مناطق منتقل شده است. این گفتمان صرفاً یک شعار یا مفهوم انتزاعی نیست، بلکه در عمل سبب شکست رژیم اسرائیل و آمریکا شده است؛ آمریکا در افغانستان و یمن شکست خورد و در مواجهه با ایران نیز به اهداف خود دست نیافت. رژیم اسرائیل نیز در برابر قدرت‌های کوچکی مانند حزب‌الله و نیروهای یمنی ناکام مانده است.

افق امیدبخش گفتمان مقاومت نیز در آیه ۵ سوره مبارکه قصص آمده است: «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعَفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ» این آیه نشان می‌دهد که بر اساس سنت الهی، مستضعفان در نهایت بر مستکبران پیروز خواهند شد.

رهبر انقلاب معتقدند که استکبارستیزی برآمده از متن نظام توحیدی است و یک ضرورت دینی و اعتقادی محسوب می‌شود. همچنین، بر اساس شاخصه‌های معرفت دینی، شناخت حق و التزام به آن، و جلوگیری از تباهی و فساد در نظام کلان هستی، انسان را به مبارزه با استکبار دعوت می‌کند. از منظر روش‌شناسی، مهم‌ترین روش مقابله با استکبار، مقاومت فعال است.

یکی دیگر از مباحث مهم، شاخص‌های رفتاری استکبار از نظر رهبری است. استکبار خود را محور قرار می‌دهد و همه چیز را فرع بر منافع خود می‌داند و منافع ملت‌ها را فدای اهداف خود می‌کند.

پوشاندن لباس خدمت به گناه و ظلم

یکی از ویژگی‌های نظام استکبار، مداخله در امور سایر کشورها است. این نظام حق‌ناپذیر است؛ یعنی نه حرف حق را می‌پذیرد و نه خواست ملت‌ها را مورد احترام قرار می‌دهد و برای جان انسان‌ها ارزشی قائل نیست. فریب‌گری و رفتار منافقانه از دیگر ویژگی‌های آنان است؛ به گونه‌ای که جنایات خود را توجیه کرده و حتی به آن ظاهر خدمت می‌بخشند.

در مبارزه با سلطه و استکبار، یکی از ابعاد مهم، اقتصاد مقاومتی است. این موضوع در سیاست‌های کلی نظام در ۲۴ بند مورد اشاره قرار گرفته است. نمونه‌هایی از آن شامل اقتصاد دانش‌بنیان، پیاده‌سازی نقشه جامع علمی کشور و درون‌گرایی اقتصادی است؛ یعنی اولویت دادن به تولیدات و خدمات راهبردی با هدف کاهش وابستگی به کشورهای دیگر.

راهکارهای دیگر برای تقویت اقتصاد مقاومتی و مقابله با استکبار شامل توسعه مناطق آزاد و ویژه و گسترش همکاری با دیگر کشورها، به ویژه همسایگان است.

سنت تاریخی پیروزی حق

از منظر معرفت‌شناسی تاریخی، استکبار و استضعاف بخشی از سنت تاریخی و نزاع میان حق و باطل محسوب می‌شوند. استکبار ممکن است به‌طور موقت بر دیگران غلبه کند و تلاش کند حق را محو نماید، اما در نهایت حق پیروز خواهد شد.

نتایج پژوهش ما در مقایسه با ۲۱ کشور منطقه نشان می‌دهد که ایران در ابعاد اقتصادی و درون‌زایی وضعیت بهتری نسبت به سایر حوزه‌ها دارد؛ با این حال، در زمینه دموکراسی، عدالت‌محوری و امنیت غذایی هنوز جای پیشرفت وجود دارد.

برای دستیابی به اقتصاد مقاوم، لازم است روابط تجاری و سیاسی با سایر کشورها توسعه یابد، پایه‌های مردمسالاری تقویت شوند و فساد و تبعیض کاهش یابد. همچنین سرمایه‌گذاری در اقتصاد دانش‌بنیان و توجه به محیط زیست از راهکارهای ضروری در این زمینه است.

بر اساس نظر مقام معظم رهبری، عوامل پیدایش استکبار شامل قدرت و ثروت فراوان، فقر فرهنگی، توهم برتری بر دیگران، گناه و کفر پیشگی و غفلت از یاد خدا است. علل مبارزه با استکبار نیز شامل نقض عهد مستمر مستکبران در پیمان‌ها و لزوم حمایت از مظلومان می‌شود.

چالش‌های مقاومت

در مسیر مقاومت، مجموعه‌ای از چالش‌های درونی و بیرونی وجود دارد. مهم‌ترین چالش درونی، مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم است که نظام استکباری نیز از این نقطه ضعف استفاده کرده و فشار بر جامعه را افزایش می‌دهد.

چالش دوم، وجود گفتمان‌های رقیب مانند ناسیونالیسم عربی، گروه‌های تروریستی مانند داعش و پیشرفت‌های اقتصادی کشورهای همسایه است. علاوه بر این، مداخله قدرت‌های غربی و استفاده از جنگ ترکیبی از دیگر موانع مقاومت محسوب می‌شوند.

علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۷۵ سوره نساء: «وَمَا لَكُمْ لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ» تحلیل عمیقی از مستضعف ارائه کرده و می‌گوید که حتی مؤمنان خالص و کسانی که ایمان کمتری دارند، نمی‌توانند استکبار را تحمل کنند و مقابله با آن ضرورت دارد.

ابعاد مقاومت

معنویت‌گرایی به این معناست که مقاومت ریشه در ایمان، باورها و اعتقادات دینی مردم دارد. از شاخصه‌های دیگر مقاومت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تکلیف‌محوری و وظیفه‌گرایی، عقلانیت انقلابی و محاسبه دقیق هزینه و فایده و امید به آینده و باور به پیروزی نهایی جبهه حق

سخنان ناقد؛ حجت‌الاسلام حسینی رامندی

• استناد قرآنی پررنگ‌تر شود: متن فعلی به تقابل استکبار و استضعاف اشاره دارد، اما می‌توان این موضوع را با استفاده از آیات متعدد قرآن برجسته‌تر کرد. به ویژه سوره‌های نساء، طه، شعراء و زخرف منابع غنی برای فهم استکبار هستند. 

• فراتر رفتن از تقابل سیاسی و نظامی:  تقابل استکبار و استضعاف فقط در حوزه سیاست و نظامی نیست؛ بلکه ماهیت فرهنگی، اعتقادی و روان‌شناختی نیز دارد. داستان حضرت موسی(ع) و فرعون نمونه‌ای روشن از این تقابل است: فرعون با زبان اقناعی و فریبکارانه مردم را تحت سلطه خود قرار می‌دهد، در حالی که موسی(ع) با وجود محدودیت و اشتباه اولیه (کشتن قبطی)، به یاری خدا و همراهی هارون، موفق می‌شود نظام استکباری فرعون را فروپاشاند.

• ارتباط آیات با استکبار و استضعاف: برخی آیات به صورت مستقیم و برخی به صورت غیرمستقیم با مفهوم استکبار و استضعاف مرتبط هستند. با تسلط بیشتر بر این آیات، مقاله قابلیت سازماندهی بهتر و تکامل بیشتر پیدا می‌کند و بحث علمی و قرآنی غنی‌تر می‌شود.

• بازبینی مباحث مقدماتی: بخشی از مباحث مقدماتی فعلی می‌تواند در متن مقاله وارد شود تا پایه علمی و مفهومی کار مستحکم‌تر شود. هم‌چنین، استفاده از عبارات فنی و ذائقه سیاسی مطلوب باید با استناد قرآنی ترکیب شود تا متن هم از نظر علمی و هم از نظر معنایی تقویت شود.