دوگانه «لفظ» و «معنا»

به گزارش ایکنا از خوزستان، چهل و چهارمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب سیزدهمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز هفدهم اسفند، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح برداشتی تفسیری از شمس تبریزی در مقالات پرداخت که با توجه به آیات 1 تا 3 سوره قدر مطرح و به دوگانه «لفظ» و «معنا» معطوف شده است: «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» (قدر، 1-3).

وی با اشاره به این‌که پیش‌تر در همین درس‌گفتارها به دوگانه «صورت ـ معنا» پرداخته است، معنا را یکی از طرف‌های سه «دوگانه» دیگر معرفی کرد که «لفظ» یکی از آن‌ها به شمار می‌رود. به گفته او، شمس در بخش برگزیده از مقالات، به مصحف اشاره می‌کند که الفاظ قرآن را در بردارد و می‌گوید: فردی که به مسلمانی تظاهر می‌کرد و به واقع یهودی بود، بر اثر تسلط بر قرآن و فقه اسلامی، توانست سال‌ها در منصب قضاوت در بغداد بنشیند و حکم براند و هیچ کسی بوی نبُرد که او مسلمان نیست تا این‌که توطئه‌ای کرد و نیروی مسلح زیرزمینی فراهم آورد تا با خلیفه بجنگد و بنابراین، مشتش باز شد و او را گرفتند.

مقصود شمس این است که می‌توان ظاهر الفاظ قرآن را فراگرفت و فقیه و قاضی شد، اما اگر معنای قرآن در جان کسی ننشیند، او از دست‌آورد وحی نبوی، بهره‌ای نبرده است. وی با اشاره به این‌که انتقاد شمس را بر قرآن‌گرایی روزگار ما نیز می‌توان تطبیق کرد؛ چنان‌که قرائت و کتابت و حفظ لایه‌های گوناگون الفاظ قرآنی و صفحات مصحف شریف رونق دارد، اما آثار این دست‌آورد تجربه پیامبرانه و وحی نبوی در شخصیت مسلمانان قرآن‌محور، آشکار نیست.

فردوسی مشهدی افزود: از دید شمس، معنای قرآن؛ یعنی تجلی الفاظ قرآن یا نمونه محقق کلمات این کتاب، «مرد خدا» یا همان «ولی» و انسان کامل است. وی با اشاره به تعبیری از نهج البلاغه که سخنان علی بن‌ابی‌طالب (ع) را در بردارد، به دو ترکیب «قرآن صامت» و «قرآن ناطق» اشاره کرد و افزود: با توجه به نکته‌ای که شمس در این بخش از مقالات بدان می‌پردازد، معنای قرآن؛ یعنی تحقق خارجی لفظ‌های آن را با استفاده از تعبیر مذکور از نهج البلاغه، می‌توان «قرآن ناطق» خواند. البته مقصود علی بن‌ابی‌طالب (ع) از این تعبیر، تفسیرپذیر بودن قرآن صامت و تفسیرناپذیر بودن گفته‌های انسان آشنا به محتوای قرآن است و این‌جا فقط استفاده‌ای لفظی از این تعبیر صورت گرفت.

وی در بخش دیگری از سخنانش به این پرسش پاسخ داد که ولی خدا یا مرد خدا را کجا باید یافت؟ شمس تبریزی مرد خدا را به «شب قدر» تشبیه می‌کند که میان دیگر شب‌ها پنهان شده است و انسان نباید غافل بماند تا بتواند او را بیابد و درک کند. 

شمس در بخش پایانی این بخش می‌گوید: البته اگر کسی به حجاب دنیاخواهی دچار نباشد و چشم دلش بینا باشد، مرد خدا را می‌بیند و معنای محقق قرآن را درمی‌یابد، اما مشکل این است که بسیاری از مردمان، محجوبَند و به گفته شمس، همچون خفاش می‌پرسند: کو آفتاب؟ اما آفتاب جهان‌تاب غائب نیست، بلکه خفاشان چشمان گشوده‌ای ندارند تا او را دریابند.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی (روبیکا) برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.