دوگانه «توبه» و «انابه»

به گزارش ایکنا از خوزستان، چهل و پنجمین نشست از سلسله جلسات شرح مقالات شمس تبریزی با عنوان «شمس‌پژوهی» که به همت دکتر مهدی فردوسی مشهدی، دین‌پژوه و استاد دانش‌گاه در فضای مجازی برگزار می‌شود، در قالب چهاردهمین نشست «آیات مقالات» به مناسبت ماه مبارک رمضان، امروز هجدهم اسفند 1404، به شرح و تفسیر و توضیح آیه‌ای دیگر مندرج در مقالات شمس ناظر بود.

فردوسی مشهدی در این جلسه به شرح داستانی از مقالات شمس تبریزی پرداخت که با توجه به آیه 8 سوره تحریم مطرح و به دوگانه «توبه» و «انابه» معطوف شده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَ يُدْخِلَكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ يَوْمَ لَا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ يَسْعَى بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ بِأَيْمَانِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْ لَنَا إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ» (تحریم، 8).

وی با اشاره به این‌که قصه «توبه نصوح» هم در مقالات شمس هم در مثنوی معنوی آمده است، به تفسیر شمس تبریزی در بخش برگزیده مقالات درباره این تعبیر پرداخت و افزود: شمس می‌گوید: نصوح یا کسی است که به گناه بازنمی‌گردد یا کسی است که قصه توبه بازگشت‌ناپذیر او را نقل می‌کند، اما مخاطبان محترم توجه کنند که نصوح در آیه یادشده، صفت توبه است نه نام شخص خاصی و ترکیب توبۀ نصوح به اصطلاح صفت و موصوف است، نه مضاف و مضافٌ ‌الیه و بعدها نصوح را نام شخصی دانسته و قصه‌هایی درباره‌اش ساخته‌اند. 

محمد غزالی طوسی که پیش از شمس و مولانا می‌زیست، در کتاب «احیاء علوم الدین»، درباره اخلاص بحث مفصلی را مطرح کرده و قصه‌ای مشابه همین قصه در مقالات و مثنوی معنوی، آورده است که البته شخصیت قصه در حکایت غزالی، نام معینی ندارد؛ پس از مقالات و مثنوی معنوی نیز منظومه‌هایی پدید آمدند که همین قصه را به شکل دیگری روایت می‌کردند. به هر روی، مقصود شمس از این حکایت، تفسیر «توبه نصوح» به توبه‌ای هم‌راه با خودداری از بازگشت به خطای اخلاقی یا همان گناه است.

فردوسی مشهدی با اشاره به دیدگاه تفسیری برخی از مفسران افزود: كلمه «نصوح» را به معناى جست‌وجوی بهترين رفتار؛ یعنی سودمندترین رفتار یا پاک‌ترین رفتار دانسته‌اند و «توبه نصوح» بر پایه چنین تفسیری، توبه‌ای است که تائب را از بازگشت به گناه بازمی‌دارد یا او را از گناه پاک می‌کند. اگر توبه در بردارنده پشیمانی در دل، پوزش‌خواهی به زبان، ایستادگی در رفتار و انگیزه‌مندی درباره ترک خطا و گناه باشد، توبه نصوح خواهد بود و به همین دلیل، گفته‌اند که چنین توبه‌ای، «انابه» است؛ زیرا انابه به معنای رجوع به خداوند و بریدن از هر چیزی جز او و روی کردن به خدا با دل و زبان و رفتار است. به تعبیر دیگر، «تائب» نخست به زبان عذرخواهی می‌کند، اما اگر پس از این عذرخواهی در دلش نخواهد که به خطا و گناه دچار شود و در رفتارش نیز خویشتن‌دار باشد، «مُنیب» خواهد بود و به همین دلیل گفته‌اند: انابه، مرحله برتر از توبه است.

فردوسی مشهدی ضمن خوانش و شرح قصه توبه نصوح مندرج در مقالات شمس تبریزی و توضیح واژگان و عبارات آن و مقایسه‌اش با روایت مثنوی معنوی در این زمینه، افزود: گاهی توبه را فقط درباره عذرخواهی لسانی به کار می‌برند و گاهی درباره توبه‌ای که از آن شاخص قلبی و عملی نیز برخوردار است. چنین توبه‌ای، انابه است و بنابراین، هر انابه‌ای توبه است، اما هر توبه‌ای، انابه نیست.

جلسات شرح مقالات شمس در بستر فضای مجازی (روبیکا) برگزار می‌شود و علاقه‌مندان برای اطلاع از محتوای برگزیده و زمان برگزاری جلسه، می‌توانند به نشانی «eitaa.com/Shams_Quotes» یا «t.me/Shams_Quotes» در پیام‌رسان‌ها مراجعه کنند.