قرآن؛ کتاب هدایت و گنجینه‌ای از شگفتی‌های علمی

قرآن کریم در آیات متعددی به آفرینش جهان، آسمان‌ها و زمین اشاره کرده است؛ آیاتی که از دیرباز الهام‌بخش اندیشمندان، مفسران و پژوهشگران بوده‌اند. برخی از این اشارات، با یافته‌های علمی جدید در زمینه کیهان‌شناسی و علوم طبیعی هم‌خوانی‌های شگفت‌انگیز دارد و همین موضوع، توجه بسیاری را به مفهوم «اعجاز علمی» در قرآن جلب کرده است.

از جمله این موضوعات می‌توان به آغاز جهان، گسترش کیهان، نقش لایه‌های جو در حفاظت از زمین و حرکت‌های دقیق زمین در منظومه شمسی اشاره کرد. طرفداران این دیدگاه معتقدند که بیان این حقایق در متنی که قرن‌ها پیش نازل شده، نشان‌دهنده ژرفای علمی و الهی بودن آن است؛ هرچند در تفسیر این آیات، همواره نیاز به دقت، پرهیز از شتاب‌زدگی و توجه به زبان و سیاق قرآن وجود دارد.

در همین راستا، خبرنگار ایکنا از لرستان گفت‌وگویی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا موسوی جزایری، مدرس حوزه و دانشگاه، درباره ابعاد مختلف معجزات علمی قرآن در خلقت و کیهان‌شناسی انجام داده است. در این گفت‌وگو به تحلیل نکات قرآنی در زمینه آغاز جهان، انبساط کیهان، لایه‌های جو زمین و گردش زمین پرداخته و نشان می‌دهند که چگونه قرآن این حقایق را قرن‌ها پیش مطرح کرده و همزمان مسیر پژوهش و مطالعه علمی را برای انسان‌ها روشن می‌سازد.

ایکناـ قرآن کریم از چه جهاتی معجزه است و چه نقشی در علم و دانش امروز دارد؟

قرآن از جهات گوناگون معجزه است، اما یکی از برجسته‌ترین این جهات، معجزات علمی قرآن است. بسیاری از حقایق علمی که امروز با پیشرفت دانش و تکنولوژی کشف شده‌اند، در قرآن بیان شده‌اند. برای نمونه، در بخش کیهان‌شناسی، قرآن نکاتی را مطرح کرده که هم‌خوان با یافته‌های فیزیک مدرن است و نشان می‌دهد جهان از یک نقطه واحد آغاز شده و سپس توسعه یافته است.

این موضوع در آیات متعدد قرآن از جمله در آیه یک سوره نساء آمده است «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ؛ اى مردم از پروردگارتان كه شما را از نفس واحدى آفريد» که اشاره به این دارد همه انسان‌ها و در حقیقت تمام موجودات عالم از یک اصل واحد آفریده شده‌اند. پس جهان در ابتدا پیوسته بوده و سپس جداجدا شده است.

ایکناـ آیا این دیدگاه قرآن با نظریه‌های علمی امروز مانند بیگ‌بنگ هم مرتبط است؟

بله، کاملاً مرتبط است. در فیزیک مدرن، نظریه بیگ‌بنگ که توسط آلبرت انیشتین و سایر فیزیک‌دانان مطرح شد، می‌گوید: جهان از یک ذره بسیار کوچک با چگالی فوق‌العاده بالا آغاز شده و با انفجار آن، فضا، زمان و موجودات شکل گرفته‌اند.

جهان از آن زمان تاکنون در حال انبساط است و ذرات تشکیل‌دهنده آن لحظه به لحظه از هم فاصله می‌گیرند. شکل این انبساط شبیه یک شیپور یا مخروط است که ابتدای آن کوچک و رفته‌رفته بزرگ می‌شود.

جالب است بدانیم قرآن در آیه ۴۷ سوره ذاریات «وَالسَّمَاء بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ» می‌فرماید: «و آسمان را به قدرت خود برافراشتيم و بى‏‌گمان ما [آسمان]گستريم ما آسمان‌ها را آفریدیم و آن‌ها را گسترش دادیم» که اشاره‌ای دقیق به همین انبساط جهان است. حتی در آیه ۱۰۱ سوره مؤمنون «فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ» نیز به شیپور یا تصویر شیپور اشاره شده که با دمیدن در آن، حالت گسترش و باز شدن تداعی می‌شود؛ این همان مفهومی است که فیزیک مدرن درباره انبساط کیهان بیان می‌کند.

ایکناـ قرآن درباره حفاظت زمین و جو چه نکاتی بیان کرده است؟

قرآن کریم در آیه ۳۲ سوره انبیاء «وَجَعَلْنَا السَّمَاء سَقْفًا مَّحْفُوظًا؛ و آسمان را سقفى محفوظ قرار داديم» به نقش حفاظتی جو زمین اشاره دارد. جو زمین شامل چند لایه است، از جمله تروپوسفر، استراتوسفر، مزوسفر، تروموسفر و اگزوسفر. این لایه‌ها، زمین را در برابر تابش‌های کیهانی، اشعه‌های خطرناک خورشید و شهاب‌سنگ‌های سرگردان محافظت می‌کنند. شهاب‌سنگ‌ها وقتی وارد جو می‌شوند، به دلیل اصطکاک شدید می‌سوزند و از بین می‌روند، در غیر این صورت، زمین با خطرات جدی مواجه می‌شود و حیات در آن ممکن است نابود شود.

علاوه بر این، جو زمین میزان مناسبی از نور و انرژی خورشید را به زمین می‌رساند، به گونه‌ای که امکان حیات فراهم شود؛ بدون این تعادل، اشعه خورشید می‌توانست سبب نابودی حیات و ایجاد بیماری‌های گوناگون شود.

ایکناـ قرآن چه اشاره‌ای به گردش زمین و روز و شب دارد؟

زمین به علت کروی بودن و داشتن دو نوع حرکت ـ گردش وضعی به دور خود و حرکت انتقالی به دور خورشید ـ روز و شب را به‌وجود می‌آورد. گردش وضعی زمین که ۲۴ ساعت طول می‌کشد سبب می‌شود که یک نیمکره زمین رو به خورشید باشد (روز) و نیمکره دیگر پشت به خورشید (شب).

قرآن در آیات متعددی به این گردش اشاره کرده است، از جمله در آیه ۵۴ سوره اعراف «يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ»؛ فعل «يُغْشِي» به معنای پوشاندن است، یعنی شب روز را می‌پوشاند و روز شب را، که نتیجه گردش وضعی زمین است. امروزه با استفاده از شبیه‌سازی‌های علمی و تصاویر متحرک، می‌توان مشاهده کرد که چگونه زمین در حال چرخش است و روز به شب و شب به روز تبدیل می‌شود، تجربه‌ای که همه مردم جهان هر روز ملموس و قابل مشاهده است.

قرآن کریم همواره به‌عنوان کتاب هدایت انسان‌ها شناخته می‌شود، اما یکی از جنبه‌های شگفت‌انگیز آن معجزات علمی است که پیش از کشف علم مدرن، حقایق طبیعی و کیهانی را بیان کرده است. از خلقت انسان و آفرینش جهان گرفته تا کیهان‌شناسی و قوانین طبیعت، قرآن با دقت و ظرافت، حقایق علمی را در قالب آیات نورانی بیان کرده که امروزه بسیاری از آن‌ها با یافته‌های فیزیک و نجوم تطابق دارد. این نکات نشان می‌دهد که قرآن نه تنها راهنمای اخلاق و معنویت، بلکه منبعی غنی برای فهم جهان و طبیعت نیز هست.

ایکناـ قرآن چگونه به پدیده‌ای اشاره کرده که دانشمندان مدرن آن‌را با مفهوم «چگالی» شناخته‌اند؟

زمانی‌که قرآن به چگالی مایعات اشاره کرده، کسی در جهان چنین مفهومی را نمی‌دانست. دانشمندان فیزیک مدرن به چگالی پی برده‌اند که برابر است با جرم یک شی تقسیم بر حجم آن و در واقع نشان‌دهنده سنگینی ماده است. در نگاه اولیه ممکن است فکر کنیم که اگر دو آب با هم مخلوط شوند، دیگر قابل جدا شدن نیستند، زیرا تفاوتی با هم ندارند. اما در واقع اگر دو دریاچه یا دو دریا با هم تماس پیدا کنند، به دلیل اختلاف چگالی، آزمایشگاه‌ها به راحتی می‌توانند آن‌ها را از هم جدا کنند.

این پدیده در قرآن نیز اشاره شده و نه تنها ذکر شده بلکه در جهان واقعی نیز وجود دارد. قرآن در آیات ۱۹ و ۲۰ سوره الرحمن می‌فرماید: «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴿۲۹﴾ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَّا يَبْغِيَانِ» یعنی «دو دريا را [به گونه‌‏اى] روان كرد [كه] با هم برخورد كنند، ميان آن دو حد فاصلى است كه به هم تجاوز نمى‏كنند» این اختلاف چگالی به‌ویژه در آب‌های شور و شیرین دیده می‌شود و وقتی با هم برخورد می‌کنند، حتی با چشم عادی نیز قابل تشخیص است.

ایکناـ قرآن درباره حرکت ستارگان و سیارات چه بیانی دارد؟ چگونه حرکت انسان و موجودات را به حرکت مدور اجرام آسمانی تشبیه کرده است؟

قرآن همچنین در آیه ۴۰ سوره یاسین به حرکت اجرام آسمانی اشاره کرده و فرموده است: «لَا الشَّمْسُ يَنبَغِي لَهَا أَن تُدْرِكَ الْقَمَرَ وَلَا اللَّيْلُ سَابِقُ النَّهَارِ وَكُلٌّ فِي فَلَكٍ يَسْبَحُونَ؛ نه خورشيد را سزد كه به ماه رسد و نه شب بر روز پيشى جويد و هر كدام در سپهرى شناورند» این آیه نشان می‌دهد که سیارات و ستارگان در مدارهای مشخص و مدور حرکت می‌کنند. اگر این حرکت مدور و منظم نبود، اجرام آسمانی در حین گردش به هم برخورد می‌کردند. امروزه علم کیهان‌شناسی و تصاویر تلسکوپ‌های قدرتمند نشان می‌دهند که هر یک از این اجرام در مدار خود در حال حرکت هستند.

جالب توجه است که قرآن حرکت مدور انسان به سوی خدا را نیز به‌صورت مدور و بازگشت به نقطه شروع بیان کرده است: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» همان‌طور که حرکات افلاک از یک نقطه شروع می‌شوند و پس از گردش به همان نقطه باز می‌گردند، انسان نیز از نقطه‌ای آغاز می‌کند و در نهایت به همان نقطه بازمی‌گردد. قرآن در نهایت می‌فرماید که تمام موجودات در آسمان و زمین دارای شعور هستند و همگی در حال تسبیح پروردگارند.

ایکناـ قرآن چگونه به پایان جهان، انقباض کیهانی و خاموش شدن خورشید و ستاره‌ها اشاره کرده و این مفاهیم با دانش مدرن کیهان‌شناسی چه ارتباطی دارند؟

طبق آخرین مدل‌های کیهان‌شناسی، جهان روزی به پایان می‌رسد و دوباره به نقطه‌ای نزدیک به صفر برمی‌گردد. قرآن نیز این مسئله را در آیات مختلف بیان کرده است. از جمله در آیه ۱۰۴ سوره انبیاء آمده است: «يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاء كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ؛ روزى كه آسمان را همچون در پيچيدن صفحه نامه‌‏ها در مى‏‌پيچيم همان‌گونه كه بار نخست آفرينش را آغاز كرديم دوباره آن را بازمى‏‌گردانيم وعده‌‏اى است بر عهده ما كه ما انجام ‏دهنده آنيم» این آیه به حرکت انقباضی جهان اشاره دارد که بر خلاف انبساط فعلی آن است. وقتی انقباض آغاز شود، فاصله اجرام آسمانی و سیارات کاهش می‌یابد و تصادم‌ها و انفجارات کیهانی عظیم رخ می‌دهد که نتیجه آن برچیدن بساط هستی است. این روز در قرآن به «روز قیامت» تعبیر شده است.

خاموش‌شدن خورشید و ستاره‌ها نیز در قرآن ذکر شده است، مانند آیات یک و دو سوره تکویر «إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴿۱﴾ وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ؛ آنگاه كه خورشيد به هم درپيچد، و آنگه كه ستارگان هم ى‏تيره شوند» این آیات به مرگ ستاره‌ها اشاره دارند، یعنی زمانی که اجرام آسمانی دیگر نورانی نیستند و از بین می‌روند. نکته علمی جالب این است که لفظ «الشَّمْسُ» با «الف و لام» آمده و به همه خورشیدهای کیهان اشاره دارد، نه فقط خورشید منظومه شمسی ما. امروز می‌دانیم که تریلیاردها خورشید در کیهان وجود دارد و همه آن‌ها یک روز خاموش خواهند شد.

در هر منظومه، سیارات و اجرام آسمانی به دور خورشید خود در حال گردش هستند که ناشی از قانون فیزیکی نیروی گریز از مرکز است. این اجرام روزگاری جزئی از خورشید بوده‌اند و بر اثر انفجارهای داخلی جدا شده و میلیون‌ها سال در گردش سرد، به سیارات و اجرام سماوی تبدیل شده‌اند.

از آنجا که حرکت آن‌ها تحت‌تأثیر جاذبه خورشید است، اگر خورشید نابود شود، تمام این سیارات و اجرام نیز دچار انفجارهای مرگبار خواهند شد. در واقع، حیات ستارگان به حیات خورشید خود وابسته است و قرآن در سوره تکویر ابتدا به خاموش شدن خورشید اشاره می‌کند و سپس نتیجه آن، یعنی انهدام اجرام آسمانی، بیان می‌شود.

ایکناـ جمع‌بندی شما از ارتباط قرآن و علوم مدرن چیست؟

قرآن نه تنها کتاب هدایت و اخلاق است، بلکه منبعی غنی از حقایق علمی نیز هست. بسیاری از آنچه امروز علم مدرن کشف کرده، قرآن هزاران سال پیش بیان کرده است. این نشان می‌دهد که قرآن متنی است که همزمان راهنمای معنوی و علمی انسان‌هاست و می‌تواند الهام‌بخش پژوهشگران و دانشمندان باشد. نکات علمی قرآن، از خلقت عالم و انسان گرفته تا حفاظت زمین و کیهان، همگی نمونه‌هایی از معجزات این کتاب جاویدان‌اند.

در پایان، بسیار مهم است که بیش از پیش با قرآن انس بگیریم و از نورانیت و معنویت آن بهره‌مند شویم و قرآن را پیشوای زندگی دینی و دنیای خود قرار دهیم.