بقاع متبرکه؛ سنگرهای آرامش و همبستگی در جنگ رمضان

ایکنا در راستای بررسی فعالیت‌ها و عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در حوزه بهره‌گیری از تمامی ظرفیت‌های به ویژه بقاع متبرکه برای ایجاد همبستگی بیشتر در میان جامعه در شرایط جنگی کنونی به گفت‌وگو با رضا معممی‌مقدم، مدیرکل فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه پرداخته که مشروح آن را در ادامه می‌خوانیم.    

ایکنا - طرح افق سازمان اوقاف چگونه در ایجاد همبستگی میان مردم تأثیر گذاشته و موجب ارتقای فرهنگی، اجتماعی جامعه می‌شود؟ 

راه‌اندازی واحدهای سه گانه اجتماعی، فرهنگی و قرآنی یا همان طرح «افق» در حرم‌های امامزادگان و بقاع متبرکه یکی از برنامه‌های مهم و اثرگذار سازمان اوقاف و امور خیریه در مسیر ارتقای کارکردهای فرهنگی، اجتماعی و خدماتی بقاع متبرکه است که با رویکردی مسئله‌محور، مردمی و آینده‌نگر اجرا می‌شود. این طرح با هدف تبدیل بقاع متبرکه به قطب‌های فرهنگی، اجتماعی و معنوی، زمینه‌ای مناسب برای حضور فعال مبلغین، کارشناسان فرهنگی، خادمان و نیروهای جهادی فراهم کرده و توانسته است نقش مؤثری در پاسخ‌گویی به نیازهای دینی و اجتماعی زائران و مجاوران ایفا کند. 

در چارچوب اجرای این طرح، برنامه‌های متنوعی همچون تبلیغ چهره‌به‌چهره، سخنرانی‌های بصیرتی، پاسخ‌گویی به شبهات اعتقادی، مشاوره‌های خانوادگی و تربیتی، ارتباط با کودک و نوجوان، برگزاری مسابقات فرهنگی و قرآنی و اجرای برنامه‌های مناسبتی در بقاع متبرکه در دستور کار قرار گرفته است. حضور میدانی و مستمر مبلغین و فعالان فرهنگی در کنار زائران، از مهم‌ترین شاخصه‌های موفقیت این طرح به شمار می‌رود؛ حضوری که با هدف ترویج معارف اهل‌بیت علیهم‌السلام، تقویت امید اجتماعی و تعمیق فرهنگ زیارت شکل گرفته است. از دیگر ظرفیت‌های مهم این طرح، بهره‌گیری از بقاع متبرکه در عرصه‌های اجتماعی و انقلابی است. 

در سال‌های اخیر، بقاع متبرکه نه‌تنها محل زیارت و عبادت، بلکه مأمن مردم در بزنگاه‌های مهم اجتماعی نیز بوده‌اند. بر همین اساس، صدها شهید والامقام در بقاع متبرکه سراسر کشور با شکوه و احترام تشییع و تدفین شده‌اند؛ موضوعی که نشان‌دهنده پیوند عمیق این اماکن مقدس با فرهنگ ایثار، شهادت و مقاومت است. این ظرفیت معنوی، جایگاه بقاع متبرکه را فراتر از یک فضای عبادی صرف، به پایگاه‌هایی برای پاسداشت آرمان‌های انقلاب اسلامی و تکریم مقام شهیدان تبدیل کرده است. 

سازمان اوقاف، بقاع متبرکه را صرفاً محل زیارت نمی‌داند، بلکه آن‌ها را پایگاه‌هایی برای هدایت فرهنگی، آرامش اجتماعی، خدمت‌رسانی مؤمنانه و ترویج ارزش‌های انقلاب اسلامی تعریف می‌کند

همچنین، برگزاری اجتماعات باشکوه در بقاع متبرکه، پشتیبانی از اجتماعات شبانه در میادین و فضاهای عمومی، و تهیه و توزیع پرچم‌های متنوع حماسی با مضامین ملی و انقلابی از جمله اقدامات شاخصی بوده که در قالب این طرح مورد توجه قرار گرفته است. این برنامه‌ها ضمن تقویت روحیه همبستگی، شور و نشاط اجتماعی، جلوه‌ای از حضور مؤمنانه و انقلابی مردم در صحنه‌های فرهنگی و اجتماعی را به نمایش گذاشته و به تقویت هویت دینی و ملی جامعه کمک کرده است.  طرح افق همچنین، توانسته است از ظرفیت بقاع متبرکه برای ارائه خدمات اجتماعی و رفاهی نیز بهره‌برداری کند. برگزاری ایستگاه‌های سلامت، ارائه خدمات مشاوره تخصصی، ایجاد فضاهای مناسب برای گفت‌وگو و پاسخ‌گویی، و توجه ویژه به کودکان و نوجوانان از جمله اقداماتی است که در قالب این طرح اجرا شده و با استقبال مطلوب مخاطبان همراه بوده است. 

این رویکرد نشان می‌دهد که سازمان اوقاف، بقاع متبرکه را صرفاً محل زیارت نمی‌داند، بلکه آن‌ها را پایگاه‌هایی برای هدایت فرهنگی، آرامش اجتماعی، خدمت‌رسانی مؤمنانه و ترویج ارزش‌های انقلاب اسلامی تعریف می‌کند. از سوی دیگر، طرح افق با مشارکت فعال هیئت‌ امنا، خدام، مبلغین، کارشناسان و نیروهای داوطلب، نمونه‌ای موفق از هم‌افزایی درون‌سازمانی و مردمی را به نمایش گذاشته است. این مشارکت گسترده، زمینه‌ساز افزایش اثربخشی برنامه‌ها و ارتقای کیفیت خدمات ارائه‌شده به زائران شده و نشان داده است که هرگاه ظرفیت‌های دینی، فرهنگی، مردمی و انقلابی در کنار هم قرار گیرند، می‌توان به نتایجی ماندگار و ثمربخش دست یافت.  

در مراکز افق بقاع متبرکه، مجموعه‌ای از برنامه‌ها و اقدامات در حوزه‌های مختلف اجرا می‌شود تا این مراکز به پایگاه‌های فرهنگی، اجتماعی، تبلیغی و خدماتی تبدیل شوند. این حوزه‌ها شامل تبلیغی و معنوی، فرهنگی و اجتماعی، خانواده و جوان، اجتماعی و مردمی، ایمنی، فناوری و فضای مجازی، هنری و ادبی، معیشتی و اقتصادی، رسانه‌ای و دانشگاهی و پژوهشی است.  هدف اصلی این برنامه‌ها نیز تقویت ایمان و هویت دینی، افزایش آرامش و امید اجتماعی، تبیین مسائل روز و پاسخگویی فرهنگی، جلب مشارکت مردم و خیرین، حمایت از خانواده، کودک و جوان، ارتقای خدمات اجتماعی و معیشتی و بهره‌گیری از ظرفیت رسانه، هنر و دانشگاه است.  

در مجموع، مراکز افق با استفاده از ظرفیت بقاع متبرکه، این فعالیت‌ها را برای خدمت‌رسانی بهتر به مردم و تقویت پیوندهای دینی و اجتماعی انجام می‌دهند. طرح افق را باید گامی مهم در جهت تحقق مأموریت‌های فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف دانست؛ طرحی که با بهره‌گیری از ظرفیت معنوی بقاع متبرکه می‌کوشد پاسخ‌گوی نیازهای روز جامعه باشد و در مسیر تقویت ایمان، آرامش، انسجام اجتماعی، امید، فرهنگ ایثار و شهادت و هویت ملی نقش‌آفرینی کند.

ایکنا - با توجه به شرایط ویژه کنونی اجرای طرح آرامش بهاری و بیعت با ولایت، سازمان اوقاف چگونه موجبات افزایش آرامش اجتماعی و همبستگی اجتماعی را فراهم کرده است؟ 

در جریان اجرای موفقیت‌آمیز طرح آرامش بهاری، بیعت با ولایت، مبلغین متخصص و توانمند اعزامی از کارگروه‌های تخصصی، رسالت خطیر خود را در عرصه‌های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی به شایسته‌ترین نحو به انجام رساندند. محور اصلی فعالیت بر تبیین معارف دینی، بصیرت‌افزایی، روشنگری، امیدبخشی و دعوت آحاد جامعه به صبر، آرامش و انسجام اجتماعی استوار بود. از مهمترین ویژگی‌های این برنامه، ارتباط مؤثر و سازنده با کودکان و نوجوانان، حضور میدانی و مستمر در خیمه‌های معرفت، تجمعات مردمی و برنامه‌های شبانه بوده است. براساس گزارش‌های ثبت‌شده، اجرای این طرح با گستردگی، تخصص‌محوری و اثربخشی قابل توجهی همراه بوده و خدمات متنوع فرهنگی، مذهبی و اجتماعی به زائران و مسافران ارائه شده است. 

در چارچوب این طرح اقامه نماز جماعت، ایراد سخنرانی‌های بصیرتی، حضور اثربخش در خیمه‌های معرفت، تبلیغ چهره‌به‌چهره با رویکرد روشنگری و امیدبخشی، پاسخگویی به مسائل مذهبی و فرهنگی، ارتباط با کودک و نوجوان، ارائه مشاوره تخصصی، حضور در تجمعات مردمی، برگزاری مسابقات فرهنگی و قرآنی و اجرای ویژه‌برنامه‌های سال تحویل از جمله فعالیت‌های شاخص بود که در سطح گسترده‌ای انجام شد. این برنامه با هدف تبدیل بقاع متبرکه به قطب‌های فرهنگی و رفاهی در ایام نوروز اجرا شد و دستاوردهای قابل توجهی در حوزه‌های فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و خدماتی به همراه داشت. 

مهمترین دستاورد این طرح ترویج فرهنگ زیارت و معنویت‌افزایی در میان زائران بود. همچنین، فراهم‌سازی اسکان اضطراری برای شرایط جنگی‌کشور، مسافران در شرایط بارندگی، سرمای شدید و سایر وضعیت‌های مشابه از نقاط قوت این طرح به شمار می‌رود. ارائه تسهیلات اقامتی ارزان‌قیمت نیز زمینه بهره‌مندی اقشار کم‌درآمد از امکانات سفر را فراهم کرد. از دیگر بخش‌های برجسته این طرح ارائه مشاوره تخصصی به خانواده‌ها برای پاسخ‌گویی به سؤالات شرعی، شبهات اعتقادی و مسائل خانوادگی بود. در کنار این خدمات، برنامه‌های ویژه‌ای برای کودکان و نوجوانان از جمله نقاشی، بازی‌های فکری و فعالیت‌های تربیتی و فرهنگی نیز برگزار شد که با استقبال مطلوب زائران همراه بود. 

وقف‌های جدیدی نیز به ثبت رسید که نشان‌دهنده استمرار فرهنگ وقف و مشارکت مؤمنانه مردم در توسعه و تقویت زیرساخت‌های دینی و اجتماعی است

همچنین، غرفه‌ها و بازارچه‌های نوروزی برپا شده در برخی بقاع منتخب، از بخش‌های جذاب و پرمخاطب این طرح به شمار می‌رفتند و با هدف حمایت از کسب‌وکارهای محلی، نقش مؤثری در رونق فعالیت‌های بومی ایفا کردند. طرح «آرامش بهاری» امسال با افزوده شدن بخش «بیعت با ولایت» در بقاع متبرکه اجرا شد و تا چهارده فروردین، علی‌رغم شرایط جنگی بیش از 22 میلیون زائر از خدمات آن بهره‌مند شدند. در بخش اسکان نیز شمار قابل توجهی از زائران از اسکان رسمی، اسکان اضطراری و موقت، اطعام و پذیرایی ساده بهره‌مند شدند. همچنین،‌ نیروهای فعال و خدمت‌گزار شامل هیئت‌امنا، خدام ثابت و افتخاری در اجرای این طرح مشارکت داشتند. افزون بر این، جمع زیادی از زائران از خدمات مشاوره و ایستگاه سلامت بهره‌مند شدند و در بخش اقامه نماز نیز نمازهای یومیه در بقاع متبرکه مختلف اقامه شد.

‌در کنار این اقدامات وقف‌های جدیدی نیز به ثبت رسید که نشان‌دهنده استمرار فرهنگ وقف و مشارکت مؤمنانه مردم در توسعه و تقویت زیرساخت‌های دینی و اجتماعی است. همچنین از تمامی بقاع مجری طرح، توسط رده‌های ستادی، استانی و شهرستانی بازدید به عمل آمد تا روند اجرا، کیفیت خدمات و میزان اثربخشی برنامه‌ها به‌صورت میدانی ارزیابی شود. حصول این دستاوردهای ارزشمند و اجرای موفقیت‌آمیز این طرح، بی‌شک مرهون تلاش‌های خالصانه، هم‌افزایی مؤثر و مجاهدت‌های بی‌دریغ تمامی عزیزانی است که در این مسیر گام برداشتند و با نیت خالصانه، در خدمت به زائران و ارتقای فرهنگ زیارت نقش‌آفرینی کردند.

ایکنا - عملکرد سازمان اوقاف در ایام جنگ تحمیلی را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ 

در مقطع حساس جنگ رمضان که همزمان با ایام نوروز و افزایش ترددهای مردمی و جابه‌جایی خانوارها همراه بود، سازمان اوقاف و امور خیریه با اتکا به ظرفیت بقاع متبرکه، هیئات امنای امامزادگان، مبلغین، نیروهای فرهنگی و رسانه‌ای، مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ، اثرگذار و چندلایه را برای آرام‌سازی فضا، تقویت همبستگی ملی، پشتیبانی معنوی از مردم و تسهیل خدمت‌رسانی به زائران، مسافران و جنگ‌زدگان به اجرا گذاشت. در گام نخست، طرح ملی «حرم امامزادگان، پناهگاه مردم» به عنوان یک رویکرد راهبردی ابلاغ و در سراسر کشور عملیاتی شد. 

این طرح با هدف تبدیل بقاع متبرکه به پایگاه‌های امن، آرامش‌بخش و خدمات‌محور در شرایط بحران، با صدور بیانیه‌های مختلف از سوی نماینده محترم ولی‌فقیه، ریاست سازمان، سازمان اوقاف و هیئت‌امنای بقاع متبرکه همراه شد. این بیانیه‌ها ضمن تبیین شرایط روز، بر ضرورت حفظ آرامش عمومی، تقویت روحیه مردم، و بهره‌گیری از ظرفیت‌های دینی و مردمی برای عبور از بحران تأکید داشت. در حوزه هماهنگی و آمادگی میدانی، وبینارهای توجیهی با مدیران و مسئولان استانی برگزار شد تا سیاست‌ها و الزامات اجرایی طرح، به‌صورت منسجم در سطح کشور ابلاغ و پیگیری شود. همچنین، در راستای تعمیق پیوند معنوی میان ایثار، مقاومت و شهادت، تشییع و تدفین شهدای جنگ رمضان در بقاع متبرکه با شکوه و نظم ویژه انجام گرفت، اقدامی که ضمن تکریم مقام شهدا، موجب تقویت روحیه مقاومت و انسجام اجتماعی شد. بخش مهمی از فعالیت‌ها معطوف به تولید و بازنشر محتوای فرهنگی و رسانه‌ای بود. 

در این راستا، محتوای تحلیلی و تبیینی در سایت راسخون تولید و از طریق حدود هزار کانال بقاع متبرکه و شبکه تبلیغ در سطح کشور بازنشر شد. این محتواها ضمن تبیین چرایی جنگ آمریکایی ـ صهیونیستی و شرایط روز، به روشنگری افکار عمومی و تقویت بصیرت اجتماعی کمک شایانی کرد. همچنین، یادداشت‌های مدیرکل فرهنگی سازمان در خبرگزاری فارس پیرامون تحلیل شرایط موجود، با بازخورد گسترده و ده‌ها هزار بازدید، نقش مؤثری در جریان‌سازی رسانه‌ای و تبیین مواضع سازمان ایفا نمود. در سطح میدانی، مبلغین مستقر در حدود دو هزار بقعه متبرکه، سخنرانی‌های تبیینی با محوریت شرایط روز، مقاومت، بصیرت، و چرایی جنگ تحمیلی دشمنان برگزار کردند. 

در بعد خدمات اجتماعی و رفاهی، تأکید ویژه‌ای بر باز بودن بقاع متبرکه در ساعات بیشتر و در مواردی به‌صورت ۲۴ ساعته صورت گرفت تا این اماکن مقدس بتوانند به‌عنوان مأمن و پناهگاه مردم ایفای نقش کنند

همزمان، برگزاری محافل قرآنی شامل جزءخوانی، کرسی تلاوت و تفسیر، فضای معنوی بقاع را تقویت کرد و بقاع متبرکه را به کانونی برای آرامش روحی و انس با قرآن تبدیل ساخت. از دیگر اقدامات مهم، بهره‌گیری حداکثری از رسانه‌های سازمانی شامل راسخون، سایت اوقاف، سلاله و کانال‌های استانی و ملی برای بازتاب دیدگاه‌های راهبردی کشور، از رهبر معظم انقلاب تا مراجع دینی و مدیران ارشد فرهنگی، بود. این رویکرد رسانه‌ای نقش بسزایی در هم‌افزایی پیام‌های وحدت‌آفرین و تقویت گفتمان مقاومت داشت. 

در بعد خدمات اجتماعی و رفاهی، تأکید ویژه‌ای بر باز بودن بقاع متبرکه در ساعات بیشتر و در مواردی به‌صورت ۲۴ ساعته صورت گرفت تا این اماکن مقدس بتوانند به‌عنوان مأمن و پناهگاه مردم ایفای نقش کنند. در همین راستا، بخش مهمی از امکانات بقاع برای میزبانی و اسکان موقت در نظر گرفته شد؛ از جمله آماده‌سازی خیمه‌ها، زائرسراها، صحن‌ها، شبستان‌ها، سرویس‌های بهداشتی و زیرساخت‌های گرمایشی و رفاهی برای اسکان شبانه یا موقت مسافران و جنگ‌زدگان. این اقدام با هدف تأمین آرامش، کرامت انسانی و استمرار خدمت‌رسانی انجام گرفت. 

از منظر امنیتی و بهداشتی نیز هماهنگی لازم با نیروهای انتظامی و بسیج برای تأمین امنیت محیط بقاع و مسیرهای پیرامونی انجام شد. هم‌زمان، بر نظافت، بهداشت محیط، و رسیدگی مستمر به فضاهای عمومی بقاع تأکید شد تا ضمن حفظ شأن اماکن متبرکه، خدمات در شرایط مطلوب و قابل اطمینان ارائه شود. استمرار در خدمت‌رسانی به‌عنوان یک پیام مهم اجتماعی، نشانه‌ای از ثبات، آرامش و مسئولیت‌پذیری نظام در شرایط بحران به جامعه منتقل کرد. در بخش اسکان و پذیرایی، از ظرفیت زائرسراها، شبستان‌ها و صحن‌های بقاع برای اسکان شبانه و موقت استفاده شد و زیرساخت‌های رفاهی شامل سیستم‌های گرمایشی، بهداشتی و خدمات پذیرایی به‌صورت گسترده آماده‌سازی شد. 

همچنین، آشپزخانه‌های امامزادگان با حداکثر ظرفیت برای طبخ غذای گرم فعال شدند و هزینه‌های مرتبط از محل موقوفات و با فراخوان خیرین محلی تأمین شد.  در حوزه فضاسازی فرهنگی، تلاش شد بقاع متبرکه با رویکردی حماسی و امیدآفرین آراسته شوند. استفاده از نمادهای ملی در کنار پرچم‌های سرخ حسینی، نصب تصاویر حضرت امام خمینی(ره) و رهبر شهید و به‌روزرسانی کتیبه‌ها و بنرهای انقلابی، فضایی مبتنی بر عزت ملی، حماسه و وفاداری به ولایت ایجاد کرد.

در همین راستا، از فضای عزاداری صرف پرهیز شد و غلبه روح حماسه، ایستادگی و امید در دستور کار قرار گرفت. همچنین، پیوست فرهنگی بین‌راهی با توزیع بروشورها، اقلام فرهنگی و یادبودهای مرتبط با رهبر شهید در بقاع بین‌راهی برای زائران و مسافران اجرا شد. تریبون‌های وحدت‌آفرین نیز با تأکید بر سخنرانان و مداحان، بر محوریت ولایت به‌عنوان عمود خیمه نظام و عامل اصلی همبستگی ملی متمرکز شدند.  

در نهایت، بهره‌گیری از ظرفیت مواکب فعال داخل در مجاورت بقاع و مسیرهای پرتردد، نقش مهمی در خدمات‌رسانی ایفا کرد. این مواکب با برپایی ایستگاه‌های صلواتی، غرفه‌های فرهنگی حماسی و ارائه پذیرایی مردمی، مکمل فعالیت‌های سازمان اوقاف در این دوره حساس بودند و تصویری روشن از هم‌افزایی مردمی ـ دینی در شرایط بحران ارائه دادند.  عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه در ایام جنگ رمضان مقارن با نوروز، نشان داد که بقاع متبرکه می‌توانند فراتر از کارکرد سنتی زیارتی، به پایگاه‌هایی برای آرامش اجتماعی، اسکان اضطراری، تبیین فرهنگی، همبستگی ملی و خدمت‌رسانی مؤمنانه تبدیل شوند. این تجربه، الگویی ارزشمند برای مدیریت فرهنگی بحران و بهره‌گیری از ظرفیت‌های دینی در پشتیبانی از جامعه در شرایط دشوار به شمار می‌رود.