سوره «فتح»؛ سوره وعدههای صادق
سوره مبارکه «فتح» از جمله سورههای قرآن کریم است که به روایتگری تاریخ پیروزیهای جبهه اسلام میپردازد، از اینرو تلاوت آن هم تسلیبخش دلهای مؤمنان و هم نویدبخش فتحهای آینده است.
قرآن کریم بهعنوان کتاب هدایت و سعادت، یک سند الهی و نورانی و بدون کموکاست و عاری از هر عیب و نقص است که براساس فطرت و نیازهای بشر از سوی خداوند متعال بر پیامبر رحمت(ص) و الگوی انسانسازی نازل شده است.
از بایدها و نبایدهای زندگی تا شیوه صحیح حکمرانی توحیدی، از معرفی معیارهای اخلاق ایدهآل و از احکام و اقتصاد تا سیاست و امور نظامی و مقاومت و ایستادگی در برابر جبهه کفر و استکبار همه در این کتاب بیمانند آمده است. بنابراین، تا وقتی که براساس آموزههای قرآن کریم مبتنی بر تفسیر اهل بیت عصمت و طهارت(ع) حرکت میکنیم در موضوعات یاد شده به بنبست نخواهیم خورد.
یکی از مواردی که معمولاً اهل ایمان را در رسیدن به هدفهای والا ثابتقدم نگه میدارد، وعدههای الهی در قرآن کریم است. وقتی جبهه توحید موانع پیش روی خود را در مبارزه با جبهه شیطان مشاهده میکند تنها روایتگری تاریخ پیروزیهای جبهه اسلام توسط خدا در کتاب وحی است که به دلهای مؤمنان اميد و آرامش مىدهد.
سوره مبارکه فتح از جمله سُوَر قرآن کریم است که با تلاوت آن، امید در دل مجاهدان ایستاده در میدان مبارزه با جنود شیطان ریشه میدواند. با توجه به تأکید قائد شهید امت بر تلاوت این سوره مبارکه، این نوشتار به اهمیت و فضیلت تلاوت این سوره از منظر روایات میپردازد و ضمن بیان محتوای کلی آن، به پیامهای متعدد این سوره باعظمت نیز اشاره خواهد داشت.
اهمیت قرائت سوره فتح
سوره فتح یکی از سورههای بسیار مهم قرآن کریم است که در مدینه نازل شده و دارای ۲۹ آیه است. آنچه درباره این سوره حائز توجه است، شرایط و زمان نزول این آیه است. این سوره در چه شرایطی نازل شده است که خواندن آن پیامآور نشاط و امید است و خواندن آن از جایگاه ویژهای برخوردار است؟ از نام این سوره پیداست که پیامآور فتح و پیروزی چشمگیر و قطعی بر دشمنان اسلام است.
سوره فتح پس از ماجرای صلح حدیبیه در سال ششم هجرت نازل شد، هنگامی که پیامبر اکرم(ص) به همراه جمعی از مهاجرین، انصار و دیگر مسلمانان با نیت انجام عمره بهسوی مکه حرکت کردند. هنگام رسیدن به منطقه حدیبیه، در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری مکه، مشرکان قریش با بستن راه، مانع ورود پیامبر(ص) و یارانشان به شهر مکه شدند و آنها بدون انجام اعمال به مدینه برگشتند.
این واقعه در شرایطی رخ داد که مسلمانان با احرام بسته، آماده انجام مناسک عمره بودند و با تعدادی زیادی شتر آمده بوده و هیچ نشانهای از قصد جنگ در رفتار و حرکات آنان دیده نمیشد. اقدام مشرکان نه تنها مانع انجام عمره شد، این مواجهه به ظاهر ناخوشایند، در نهایت به انعقاد پیمان صلح حدیبیه انجامید که قرآن کریم از آن بهعنوان «فتح مبین» (پیروزی آشکار) یاد کرده است.
مشرکان قریش با بستن راه بر پیامبر(ص)، نه تنها مانع انجام عمره شدند، بلکه سنتهای دیرینه امنیت زائران را نیز نقض کردند. این رفتار ناشایست آنها، مسلمانان را در موقعیت دشواری قرار داد. با وجود ناراحتی طبیعی از این ناکامی - پس از طی آن مسافت طولانی و آمادگی کامل برای زیارت - مسلمانان ناگزیر به بازگشت به مدینه شدند، بیآنکه بتوانند اعمال عمره را بهجای آورند.
این حادثه که به ظاهر شکستی برای مسلمانان به نظر میرسید، درواقع زمینهساز پیروزیهای بزرگ بعدی شد. نزول آیات سوره فتح در این شرایط، هم تسلیبخش دلهای مؤمنان بود و هم نویدبخش فتحهای آینده.
در اینجا مسلمانان پیمان حدیبیه را منعقد کردند که قراردادی بسیار سرنوشتساز و مهمی در تاریخ زندگی پیامبر(ص) پس از هجرت به مدینه بود. این پیمان در سال ششم هجرت چنان اهمیتی داشت که قرآن کریم از آن به «فَتْحًا مُبِینًا» (سوره فتح، آیه ۱) یاد کرده است: «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُّبِینًا»؛ دلیل این نامگذاری آن است که براساس این صلح، آثار پیروزی برای مسلمانان آشکار شد.
مشرکان مکه برای نخستین بار مسلمانان را به رسمیت شناختند و در فاصله کوتاهی (ظرف یک تا دو سال)، قدرت و امنیت جامعه اسلامی چنان گسترش یافت که زمینهساز فتح مکه در سال هشتم هجرت شد. بنابراین، سوره فتح از این جهت که یادآور رویدادی سرنوشتساز است، پیامآور بشارت فتح و پیروزی الهی است.
فضائل و خواص سوره فتح
روایات بسیاری در فضیلت تلاوت سوره فتح نقل شده است. بر این اساس، هر کس این سوره را قرائت کند، پاداشی همسان با کسی خواهد داشت که در فتح مکه همراه پیامبر(ص) بوده یا در بیعت رضوان با ایشان بیعت کرده است. در روایت آمده است: «مَنْ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَهَ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ کَمَنْ بَایَعَ النَّبِیَّ (صلی الله علیه و آله) تَحْتَ الشَّجَرَهِ وَ أَوْفَی بِبَیْعَتِهِ وَ کَمَنْ شَهِدَ مَعَ النَّبِیِّ صلیاللهعلیهوآله یَوْمَ فَتْحِ مَکَّه.» (طبرسی، همان، ج ۹، ص ۱۶۵)
همچنین از امام صادق(ع) نقل شده که مداومت بر تلاوت این سوره، اموال و خانواده را از تلف و آسیب حفظ میکند و قاری آن در قیامت در زمره بندگان شایسته خدا قرار گرفته و با شراب گوارای بهشتی پذیرایی میشود. آن حضرت میفرمایند: «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیهالسلام قَالَ: حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ وَ نِسَاءَکُمْ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ مِنَ التَّلَفِ بِقِرَاءَهِ إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِیناً فَإِنَّهُ إِذَا کَانَ مِمَّنْ یُدْمِنُ قِرَاءَتَهَا نَادَی مُنَادٍ یَوْمَ الْقِیَامَهِ حَتَّی یُسْمِعَ الْخَلَائِقَ أَنْتَ مِنْ عِبَادِیَ الْمُخْلَصِینَ أَلْحِقُوهُ بِالصَّالِحِینَ مِنْ عِبَادِی وَ أَدْخِلُوهُ جَنَّاتِ النَّعِیمِ وَ اسْقُوهُ مِنَ الرَّحِیقِ الْمَخْتُومِ بِمِزَاجِ الْکَافُورِ.» (ابنبابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، ۱۴۰۶ ق، ص ۱۱۵) مصون ماندن از خطرات، رفع ترس و در امان ماندن از شر ستمگران، از خواص این سوره شمرده شده است.
ناگفته پیداست که این خواص و فضائل به تلاوت همراه با تفکر و عمل مترتب میشود.
محتوای کلی سوره فتح
سوره فتح از نظر محتوایی دارای اهمیت ویژهای است و میتوان در هفت بخش اصلی دستهبندی کرد:
۱. بشارت فتح و پیروزی: بخشی از آیات این سوره به بشارت فتح و تحقق رؤیای پیامبر(ص) اشاره دارد که در آن حضرت، انجام اعمال عمره را در خواب دیده بودند و این نشانهای از فتح آینده مکه بود.
۲. حوادث صلح حدیبیه: بخش دیگری به شرح حوادث مربوط به صلح حدیبیه، نزول سکینه و آرامش بر دل مؤمنان و ماجرای بیعت رضوان میپردازد.
۳. مقام والای پیامبر(ص): در قسمتی از آیات، به شأن و مقام پیامبر اسلام(ص) و هدف والای ایشان که همان رستگاری و سعادت انسان است، اشاره شده است.
۴. نفاق و کارشکنیها: بخشی از سوره به بیان ویژگیهای منافقان، کارشکنیها و سستی اراده آنان اختصاص دارد.
۵. تقاضاهای نابجای منافقین: در قسمتی دیگر، به درخواستهای نادرست منافقان اشاره شده است.
۶. اهمیت جهاد: بخشی از آیات این سوره به موضوع جهاد و آمادگی مسلمانان برای این فریضه مهم میپردازد. در این آیات تأکید شده که وقتی پیامبر(ص) فرمان جهاد میدهد، مؤمنان باید استوار و آماده باشند.
۷. ویژگیهای پیروان راستین: در نهایت، بخشی از آیات به بیان ویژگیهای پیروان حقیقی پیامبر اسلام(ص) و مؤمنان واقعی اختصاص یافته است.
قرائت این سوره با توجه به محتوای غنی و متنوع آن، باعث تقویت نشاط ایمانی، افزایش صلابت روحی و استحکام اعتقادی در وجود انسان میشود. این سوره بهگونهای تنظیم شده که با بیان جنبههای مختلف زندگی مؤمنان، همزمان هم تسلیبخش است و هم برای حرکت در مسیر الهی انگیزهبخش.
حجتالاسلام والمسلمین امین بهرامی، پژوهشگر و استاد حوزه
انتهای پیام
