اسراف؛ زخمی پنهان بر روح و جامعه

حجت‌الاسلام مهدی رضایی، مبلغ حوزه علمیه خراسان‌جنوبی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان‌جنوبی، با بیان اینکه اسراف تنها به معنای هزینه‌های سنگین نیست، گفت: هرگونه مصرف خارج از حد اعتدال و استفاده نابجا از نعمت‌های الهی، مصداق اسراف است؛ مسئله‌ای که علاوه بر آسیب‌های فردی، پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی گسترده‌ای به‌دنبال دارد.

وی با اشاره به مفهوم اسراف در منابع دینی اظهار کرد: اسراف در لغت به معنای تجاوز از حد و مرز است و در فرهنگ دینی نیز به مصرف نعمت‌ها خارج از چارچوب عقل، شرع و نیاز واقعی انسان اطلاق می‌شود. گاهی ممکن است فرد هزینه زیادی نکند، اما همان مقدار اندک را در مسیر نادرست مصرف کند که باز هم مصداق اسراف خواهد بود.

پژوهشگر حوزه تاریخ و سیره اهل‌ بیت(ع) حوزه علمیه خراسان‌جنوبی افزود: در مقابل اسراف، مصرف متعارف قرار دارد که بر پایه نیاز واقعی، دوری از تجمل‌گرایی و رعایت اعتدال شکل می‌گیرد.

رضایی با استناد به آیات قرآن کریم ادامه داد: خداوند متعال در آیات متعددی انسان را از اسراف نهی کرده است؛ چنانکه در آیه 31 سوره مبارکه «اعراف» «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ» به صراحت بر پرهیز از اسراف تأکید شده و اسراف‌کنندگان مورد محبت الهی معرفی نشده‌اند.

پیامدهای فردی و اجتماعی اسراف

وی تصریح کرد: اسراف تنها در مسائل مالی خلاصه نمی‌شود، بلکه اسراف در زمان، انرژی، استعداد، گفتار و حتی احساسات نیز از مصادیق مهم آن به‌شمار می‌رود. همچنین قرآن کریم در آیه 53 سوره مبارکه «زمر» «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ» به اسراف انسان نسبت به نفس خویش و گرفتار شدن در گناه اشاره می‌کند.

این پژوهشگر دینی با اشاره به پیامدهای فردی و اجتماعی اسراف گفت: اسراف در بعد فردی موجب از بین رفتن برکت زندگی، ایجاد وابستگی به تجملات و فاصله گرفتن انسان از آرامش می‌شود و در بعد اجتماعی نیز زمینه‌ساز افزایش فاصله طبقاتی، آسیب‌های اقتصادی، فساد و تخریب منابع طبیعی خواهد بود.

رضایی ادامه داد: امروز بخشی از بحران‌های زیست‌محیطی و کمبود منابع طبیعی، نتیجه مصرف بی‌رویه و نگاه نادرست به نعمت‌های الهی است. اسراف در آب، انرژی و مواد غذایی تنها به نسل حاضر آسیب نمی‌زند، بلکه حقوق نسل‌های آینده را نیز تضییع می‌کند.

وی با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) بیان کرد: سبک زندگی اهل‌ بیت(ع) بر پایه قناعت، ساده‌زیستی و حفظ کرامت انسانی شکل گرفته بود. پیامبر اسلام(ص) با وجود جایگاه عظیم معنوی، زندگی بسیار ساده‌ای داشتند و ائمه معصومین(ع) نیز همواره بر دوری از تجمل‌گرایی و توجه به نیاز محرومان تأکید می‌کردند.

این مبلغ دینی افزود: در سیره امام علی(ع) همدلی با مردم و پرهیز از رفاه‌زدگی به وضوح دیده می‌شود و امام کاظم(ع) نیز حتی نسبت به هدر رفتن چند دانه انگور حساسیت نشان می‌دادند که این مسئله اهمیت حفظ نعمت را آشکار می‌کند.

رضایی با بیان اینکه اسراف در زندگی امروز نمودهای متعددی دارد، اظهار کرد: خرید بیش از نیاز، دورریز مواد غذایی، مصرف بی‌رویه آب و برق، هزینه‌های سنگین در مراسم‌، تعویض مداوم وسایل منزل و اتلاف وقت در فضای مجازی از جمله مصادیق رایج اسراف در جامعه امروز است.

نقش خانواده در ترویج فرهنگ قناعت

وی درباره نقش خانواده در ترویج فرهنگ قناعت گفت: خانواده مهم‌ترین بستر آموزش سبک صحیح مصرف است و والدین می‌توانند با رفتار و شیوه زندگی خود، فرهنگ ساده‌زیستی و پرهیز از اسراف را به فرزندان منتقل کنند.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: آموزش مهارت‌هایی مانند مدیریت هزینه، تشخیص نیاز واقعی، شکرگزاری و مشارکت در امور خیر می‌تواند روحیه قناعت را در نسل جدید تقویت کند.

رضایی همچنین نقش رسانه‌ها و نهادهای فرهنگی را در اصلاح الگوی مصرف مهم دانست و افزود: رسانه‌ها باید به‌جای ترویج تجمل‌گرایی، سبک زندگی مبتنی بر قناعت و مصرف صحیح را تبلیغ کنند و آثار منفی اسراف بر اقتصاد، محیط زیست و سلامت روان جامعه را برای مردم تبیین کنند.

وی با اشاره به برخی راهکارهای عملی برای کاهش اسراف در زندگی روزمره اظهار کرد: برنامه‌ریزی برای خرید، تهیه مایحتاج براساس نیاز واقعی، استفاده صحیح از منابع طبیعی، خاموش کردن وسایل غیرضروری و پرهیز از خریدهای هیجانی می‌تواند نقش مؤثری در اصلاح الگوی مصرف داشته باشد.

مبلغ حوزه علمیه خراسان‌جنوبی اظهار کرد: در بسیاری از موارد، خانواده‌ها بدون توجه به نیاز واقعی، تحت‌تأثیر چشم و هم‌چشمی یا فضای تبلیغاتی اقدام به خرید و مصرف می‌کنند که این مسئله علاوه بر آسیب اقتصادی، آرامش روانی خانواده را نیز کاهش می‌دهد.

رضایی تأکید کرد: اگر فرهنگ قناعت و مصرف صحیح در جامعه نهادینه شود، بسیاری از مشکلات اقتصادی، اجتماعی و حتی بخشی از آسیب‌های محیط زیستی کاهش خواهد یافت.

وی یادآور شد: زندگی اسلامی، زندگی عزتمندانه و مبتنی بر تعادل است و قناعت به معنای محرومیت یا سختی نیست، بلکه استفاده درست و مسئولانه از نعمت‌های الهی است. پرهیز از اسراف امروز تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه وظیفه‌ای دینی، اجتماعی و ملی به‌شمار می‌رود.