تأملی در «روایت غدیر»؛ از شعر در صدر اسلام تا رسانههای مدرن امروز
حجتالاسلام والمسلمین مشکوری ضمن تشریح تجربههای رسانهای مرکز «کانون خورشید» اولین مرکز ترویج رسانهای معارف غدیر به خلأهای تولیدات سینمایی و رسانهای در زمینه غدیر پرداخت و بر لزوم ورود نهادهای حاکمیتی برای خلق آثار فاخر جهانی تأکید کرد.
در حالیکه هر ساله با جریانات گسترده شعائری و جشنهای بزرگ، یاد روز عید غدیر را زنده میکنیم، اما یک پرسش اساسی در میان است: آیا غدیر در ذهنها به همان اندازهای که در میدانهاست، تبیین شده است؟ چرا با وجود عظمت بیهمتای این روز که در روایات به «ماه در میان ستارگان» تشبیه شده، هنوز در جهان اسلام به جایگاه جهانی عیدهای فطر و قربان نرسیده است؟
حجتالاسلام و المسلمین حسین مشکوری مدیر کانون خورشید، اولین مرکز ترویج رسانهای معارف غدیر و صحیفه سجادیه در گفتوگو با ایکنا از خوزستان از تجربه این کانون در عرصه رسانه و ترویج غدیر سخن گفت و با نگاهی صریح، خلأهای موجود در تولیدات سینمایی و رسانهای را در این زمینه یادآور شد و بر ضرورت ورود نهادهای حاکمیتی برای تولیدات فاخر و اثرگذار در سطح جهانی تأکید کرد.
وی در این گفتوگو از تفاوت «شعائر» و «تبیین» نیز سخن به میان آورد و از ضرورت تبدیل شدن غدیر به یک عید جهانی در جهان اسلام و از جایگاهی که باید در سینما و رسانههای بزرگ داشته باشد. مشروح گفتوگو را در ادمه میخوانیم:
ایکنا ـ در این سالها، مهمترین درسی که از کار رسانهای و پژوهشی در حوزه غدیر گرفتهاید چه بوده است؟
امیدوارم خداوند متعال به برکت کار برای اهل بیت(ع) و بهویژه برای امر غدیر، ما را در زمره دعای مستجاب پیغمبر(ص) قرار دهد که فرمودند: «اَللَّهُمَ انْصُرْمَنْ نَصَرَهُ.» مهمترین درسی که بنده بهخصوص در این قریب به 15 سال از فعالیت در مسیر غدیر امیرالمؤمنین(ع)، آموختهام و امید دارم خداوند ما را در آن ثابتقدم بدارد، این است که کار برای غدیر، برای کسانی است که در امر تبلیغ و ترویج آثار اهل بیت(ع)، بهدنبال یک کار اصلی و اساسی هستند.
چون غدیر، بهعنوان مهمترین آموزه و اساسیترین تعلیم تربیتی، در حجةالوداع آخرین حرکت پیامبر اکرم(ص) بهعنوان کاملکننده دین، رقم خورده و صورت گرفته است، بنابراین معلوم است غدیر، با این ویژگیها و این عظمت، کار بسیار مهمی است و خداوند در قرآن کریم نیز تأکید کرده است که اگر این پیام ابلاغ نشود، رسالتت از بین میرود؛ «وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ» (سوره مائده، آیه 67)؛ بنابراین، غدیر، چون امری محوری و بنیادین است؛ کار برای غدیر با چنین ویژگیها و صفاتی باید همراه باشد.
در این مسیر یکی از مهمترین وظایف، مسئله ابلاغ و رساندن ماجرای غدیر به ابنای بشر، و بهویژه کودکان است. این موضوع برای بنده بسیار آموزنده بوده است، چراکه متوجه شدیم در این حیطه چقدر کم کار کردیم. من بهعنوان نمونه، تجربهای را بازگو میکنم؛ ما پروژهای تحت عنوان «پرده آخر» برای کودکان تولید کردیم که در آن داستان غدیر را در قالب انیمیشن درآوردیم و در شبکه پویا پخش شد. در ابتدا فکر نمیکردیم کار بسیار بزرگ و ارزندهای باشد، اما وقتی این انیمیشن پخش شد و در صداوسیما بازتاب پیدا کرد، بازخوردی که گرفتیم 10 برابر تصورات ما بود.
این حجم از بازدید و استقبال، خود گواهی است بر این واقعیت که در این حوزه چقدر کار نشده است. ما به ۱۱۰ کودک که در مسابقه مربوط به این انیمیشن شرکت کرده بودند، جایزه درنظر گرفتیم. 17 نفر از این کودکان سهمیه تهران بودند و بقیه از سراسر کشور. ما بهصورت نمادین به این 17 کودک جایزه دادیم. خانوادههای این بچهها شاید چندان با معارف دینی آشنا نبودند و در پوشش خود هم شاید اهل مراعات نبودند، ولی چند نفر از آنها، به من گفتند «چون بچهمان شبکه پویا را میدید، ما هم نشستیم و تماشا کردیم و تازه فهمیدیم غدیر چیست.»
این نشان میدهد که حتی بعد از این همه سال از وقوع انقلاب، هنوز برخی خانوادههایی هستند که شاید از واقعه غدیر بیخبر باشند؛ اما رسانه میتواند این حقیقت را به درون خانهها ببرد.
درس اساسی که من از کار برای غدیر آموختهام این است: نخست اینکه باید کاری جاندار و متناسب با عظمت غدیر انجام شود، و دوم اینکه این کار اگر خطاب به کودکان و نسل نوجوان باشد، بازخورد بسیار فراوانی در این نسل دارد.
ایکنا _ اگر بخواهید یک اصل کلیدی برای موفقیت در ترویج معارف غدیر بگویید، آن اصل چیست؟
اصل کلیدی این است که مردم، بهعنوان مخاطب اصلی، برای ورود به عرصه ترویج غدیر تشویق و ترغیب شوند. ما این موضوع را بهوضوح لمس کردهایم. بهطور نمونه، در بحث «اطعام غدیر» اگر نگاه کنید، اطعام غدیر در سالهای اخیر از یک نقطه صفر، به سطحی نزدیک به صد رسیده است.
این موفقیت حاصل کار چهره به چهره با تودههای متدین مردم در مساجد و محلات بود. ما اصلاً با رویکرد بخشنامهمحور پیش نرفتیم، چراکه ترویج با بخشنامه پیش نمیرود. بهطور نمونه، ما رادیو معارف را بهعنوان رسانهای با مخاطب دینی انتخاب کردیم و از سال ۹۳ برنامههای متعددی را آنجا اجرا کردیم. این تحریک تدریجی قشرهای متدین از طریق رسانههای مذهبی بود که کار را به این سطح رساند. پس مهمترین راز ترویج غدیر، کار با تودههای مردم و دغدغهمندان است.
ایکنا _ با توجه به تجربیاتی که در این مدت در این زمینه بهدست آوردید، به نظر شما مهمترین خطاها یا آسیبهایی که ممکن است در کار رسانهای درباره غدیر رخ بدهد چیست؟
در این زمینه، من همیشه به کلام کلیدی و بسیار مهم رهبر شهید انقلاب استناد میکنم. ایشان فرمودند: «کتاب الغدیر علامه امینی، مایه وحدت است.» این جمله بسیار حیاتی است. اگر ما مسئله غدیر را بهگونهای مطرح کنیم که مایه تنش، اختلاف و انشقاق باشد، در حقیقت به خود اصل غدیر آسیب زدهایم. ایشان این جمله را در سه مقطع مختلف تکرار فرمودهاند تا اهمیت آن را برسانند.
دلیل اینکه «الغدیر» مایه وحدت است، در رویکرد مرحوم علامه امینی نهفته است؛ ایشان با استفاده از منابع و مستندات اهل سنت، ولایت امیرالمؤمنین(ع) و واقعه غدیر را اثبات کردند. یعنی ما از درون آنچه اهل سنت به آن معتقدند، وارد مسئله شدیم.
بنابراین، اگر کسی بخواهد با غدیر ایجاد تفرقه کند، درواقع مسیر علامه امینی را گم کرده است. علامه امینی با این رویکرد وحدتآفرین، نمره بسیار عالی خود را از تمام متفکران جهان اسلام گرفت و نشان داد که غدیر، فراتر از یک بحث مذهبی، حقیقتی است که میتواند پلی برای فهم مشترک باشد و این قابل دستیابی است.
تمام کسانی که بر کتاب «الغدیر» تقریظ نوشتهاند، از میان دانشمندان، متفکران و نویسندگان اهل سنت هستند؛ از مصر، سوریه، عراق و حتی اقصی نقاط دنیا. همه آنها این کتاب را بهدلیل اتقان و دقت علمیاش ستودهاند، بدون هیچگونه اختلافانگیزی یا جسارتی. کتاب «الغدیر» در اوج ادبیات اختلاف و اتقان مباحث علمی، در دسترس ما قرار گرفته است.
هر کسی که اهل انصاف باشد، با مراجعه به منابع اهل سنت، به راحتی به واقعه غدیر پی میبرد. مرحوم علامه امینی این اتفاق را بهعنوان یک الگو رقم زدند. اگر کسی بخواهد خلاف این مسیر حرکت کند و موجب اختلاف شود، قطعاً به اصل غدیر آسیب خواهد زد.
ایکنا _ اینکه چگونه میشود از غدیر سخن گفت، اما به اختلافات دامن نزد، شاید موضوع مفصلی باشد و در این مجال نگنجد، اما آیا میتوانید به اختصار، رویکرد علامه امینی در «الغدیر» را برای ما تبیین کنید؟
بله این موضوع، بحثی مفصل و مجزا میطلبد، اما نکته مهم این است که رهبر شهید ما سالها پیش، تعبیری بسیار زیبا و عمیق درباره کتاب «الغدیر» داشتند: «کتاب الغدیر، کاخ عظیم علامه امینی است.» این تعبیر نشان میدهد که ایشان این کتاب را تا چه حد مهم و تأثیرگذار میدانند؛ ایشان در جایی دیگر تأکید میکنند این کتاب باید اقطار عالم را پر کند، نفرمودند جهان تشیع یا اسلام، بلکه اقطار عالم چون موضوع ولایت امیرالمؤمنین(ع) را بهعنوان انسان کامل و خلیفه بلافصل رسول خدا(ص) مطرح میکند؛ کسی که هدایت بشر تا روز قیامت بر عهده اوست.
این جمله رهبر انقلاب حکایت از این دارد که «الغدیر» نه تنها اختلافی ایجاد نکرده، بلکه مایه رشد و ارتقای اعتقادی و دانش اخلاقی عالم نیز است. علامه امینی با این رویکرد، الگویی از چگونگی اثبات حقایق دینی بدون ایجاد تفرقه را ارائه دادند.
ایکنا _ برای جذب نسل نوجوان و جوان به موضوعات اعتقادی مانند غدیر، چه نوع زبان و قالبی مؤثرتر است؟
ببنید در زمان بعثت پیامبر اکرم(ص)، رسانه مهم، «شعر و شاعری» بود. اعجاز پیامبر(ص) با قرآن که در اوج ادبیات آن دوران بود، توانست تأثیر بسزایی بگذارد. شعر در آن زمان قدرت و نفوذ داشت که یک حکومت یا قبیله را دگرگون کند. به همین دلیل، سرعت انتقال اسلام در آن دوره، بهواسطه قرآن و رسانه شعر، بسیار بالا بود.
پیامبر اکرم(ص) نیز در واپسین روزهای عمر شریفشان، مسئله غدیر را مطرح کردند و به حسان بن ثابت انصاری دستور دادند در وصف غدیر شعر بسراید. این شعر، بهعنوان اولین سند رسانهای روز غدیر، تا امروز باقی مانده است. چنانکه شعر در آن دوره بهعنوان یک رسانه مؤثر، در پیشبرد اهداف اسلام بهکار گرفته شد، امروز نیز ما باید با همین رویکرد، از رسانههای نوین در خدمت غدیر و ولایت امیرالمؤمنین(ع) بهره ببریم.
بنابراین ما از همان ابتدای کار، نام مجموعهمان را «کانون خورشید؛ اولین مرکز ترویج رسانهای معارف غدیر و صحیفه سجادیه» گذاشتیم. چون میدانیم رسانه امروز (صوتی، تصویری، مکتوب، مجازی و سایبری) برد بسیار بالایی دارد. ما به جای اینکه در کنج پژوهشگاهها بمانیم و کتابی بنویسیم که عده محدودی میخوانند، از ابتدا سایتهای مختلف راهاندازی کردیم، شبکههای اجتماعی را فعال کردیم و با مجامع علمی و دانشگاهی و بچههای رسانهای ارتباط گرفتیم. سایت ما، «ابلاغ دات کام»، جزو اولین سایتهای ترویج رسانهای در کشور شد. این سایت در سال دوم تأسیس، بهعنوان سایت اول غدیر در کشور شد، چون ما بر تولید محتوا در زمینههای مختلف تمرکز کردیم. بسیاری از سایتها صرفاً محتوایی را از دیگران بازنشر میکنند، اما ما در «ابلاغ»، تمام چرخه تولید را خودمان انجام دادیم. ما فقط یک سایت ساده نداشتیم و از کلیپهای یک دقیقهای و پادکستها گرفته تا بنرهای شهری، مجلات، کتابهای کودک، رمانها و کتابچههای بزرگسال؛ ما صفر تا صد نیاز مخاطب را پوشش دادیم و بسیار بازخورد گرفتیم.
نتیجه این کار در طول این سالها، ایجاد یک منبع برای دیگران شد. نزدیک غدیر که میشود خیلیها میپرسند کانون خورشید امسال چه محتوایی برای ارائه دارد؟ بسیاری از افراد، از طریق آثار ما، با ما آشنا شدند؛ برخی وارد عرصه ترویج شدند، برخی تحصیلات خود را در این مسیر ادامه دادند و برخی هم دیگران را به ما معرفی کردند. بهطور نمونه در حوزه شعر، برگزاری جشنهایی مثل «غدیریهسرایی» باعث شد شاعران در سالهای بعد به صورت خودجوش و بدون دخالت ما، به سمت «غدیریسرایی» حرکت کنند، تا جایی که برخی از آنها دیوان اشعار غدیری خود را منتشر کردند.
هدف ما این بود که غدیر را با زبان روز و با همان روش و رویکردی که اسلام منتشر شد، ترویج کنیم.
ایکنا ـ به نظر شما چه ظرفیتهایی هنوز در حوزه ترویج غدیر مغفول مانده است؟
ببینید، ما واقعاً در عرصه به تصویر کشیدن واقعه غدیر، در عرصه فیلمهای بلند و سینمایی با تکنولوژی روز به شدت با نقص روبرو هستیم. البته منظور من بازسازی تاریخی صرف نیست؛ (بازسازی شاید اولویت چندم باشد) بلکه منظورم تبیین ضرورت غدیر است؛ اینکه در روز غدیر، حضرت رسولالله(ص) برای چه دغدغهای مسئله استمرار هدایت و امر ولایت را تعبیه کردند؟
ما باید پاسخ دهیم که چرا پیامبر(ص) در روز غدیر، این دغدغه را داشتند؟ ما باید به این شبهات پاسخ دهیم که بهطور نمونه میگویند: «چطور میشود غدیر که جمعیتی ۱۲۰ هزار نفری در آن حضور داشتند، 70 روز بعد در سقیفه، فراموش شود؟» اینها پرسشهایی است که نیاز به تبیین دارد. کتاب هست، منابر هست، اما اینها باید با استفاده از فیلمهای سینمایی، مستندهای بلند و انیمیشنهای باکیفیت به تصویر کشیده شود. ما در این عرصه بهدلیل هزینههای هنگفت آن، نتوانستیم وارد شویم.
ما در بخش شعائر (مانند برگزاری جشنها و مراسم بزرگ و...) بسیار قوی هستیم و از نظر کمی، بسیار عالی عمل میکنیم، اما در بخش تبیین (پاسخ به شبهات و تحلیلهای عمیق) هنوز ضعیف هستیم. هر دو خوب است، اما اگر فقط به شعائر اکتفا کنیم، این کارها ممکن است تاریخ مصرف کمی پیدا کنند.
غدیر هم برای اینکه بتواند «جهانی» شود و همانطور که پیامبر (ص) فرمودند (از امروز تا روز قیامت)، در قلب نسلهای آینده باشد، نیاز به تبیینِ رسانهای دارد. ما در تولیدات سینمایی و بلند، به دلیل هزینههای بسیار بالا، هنوز نتوانستهایم وارد این عرصه شویم، در حالیکه این همان مسیری است که غدیر را از یک واقعه تاریخی به یک حقیقت زنده و جهانی تبدیل میکند.
ما تا جایی که توانستهایم، دغدغههای خود را در این زمینه مطرح کردهایم، اما به نظر میآید مجموعههای کوچک و غیرحاکمیتی، با وجود تمام اشتیاق، توان تأمین هزینههای هنگفت تولیدات سینمایی و رسانهای در سطح جهانی را ندارند. برای اینکه بتوانیم غدیر را به شکلی که شایسته است به تصویر بکشیم، نیاز داریم که مجموعههای حاکمیتی و سازمانهای بزرگ، با نگاهی حرفهای و تخصصی وارد این عرصه شوند.
ایکنا ـ در پایان اگر بخواهید یک نکته یا پیام ضروری برای مخاطبان و دغدغهمندان این مسیر بیان کنید، آن چیست؟
نکته پایانی من این است که باید بدانیم اصرار و تأکیدات پیامبر اکرم(ص) در آخرین لحظات عمرشان بر موضوع ولایت و همچنین روایات ائمه(ع) که میفرمایند: «افضل اعیاد امت، عید غدیر است»، حکایت از یک امر خطیر و بزرگ میکند.
شعائر و مناسکی که از طریق روایات درباره روز غدیر به ما رسیده است، همه نشاندهنده این است که این روز منحصر بهفرد است، حتی روایتی وجود دارد که میفرماید در شب عید غدیر، کسانی که در محضر خداوند بخشیده میشوند، از کسانی که در عرفه و شبهای قدر مناجات کردهاند، بیشتر هستند و این روز از نظر اجر و ثواب در کارهایی چون روزه و صدقه و اطعام در جایگاه بالایی قرار دارد.
اما با تمام این عظمت، هنوز به نقطه مطلوب نرسیدهایم. نگاه کنید؛ در جهان اسلام، عید فطر و عید قربان بهعنوان دو عید بزرگ شناخته شدهاند و حتی عید فطر در بسیاری از کشورهای عربی، جشنی فراگیر و تعطیلی رسمی دارد. اما غدیر با این همه ظرفیت، هنوز آن جایگاه جهانی را در میان ملتهای مسلمان بهدست نیاورده است. همانطور که امام رضا(ع) میفرمایند: «عید غدیر میان عید فطر، قربان و عید جمعه، همچون ماهی در میان ستارگان است»؛ اما هنوز این ماه، در آسمان جهان اسلام به تنهایی ندرخشیده است.
ما حتی در عراق، با وجود اینکه مرکز شیعه است، تازه در دو سال اخیر توانستیم غدیر را به تعطیلی رسمی تبدیل کنیم، در حالیکه ما در ایران، بهدلیل جایگاه مذهبی خود، باید بسیار جلوتر از این مرحله باشیم.
ما در «کانون خورشید» در ۳۶۵ روز سال برای غدیر کار میکنیم که نتایج آن را در غدیر میبینیم و باید مجموعههای بیشتر و بهتر و با ظرفیت بالاتر نیز وارد این کار شوند تا این «غربت غدیر» برطرف شود.
انتهای پیام
