مدیریت خشم در سیره امام موسی کاظم(ع)

حجت‌الاسلام‌والمسلمین حبیب‌الله هادی کارشناس دینی با گرامیداشت سالروز ولادت امام موسی کاظم(ع) در گفت‌وگو با ایکنا از کرمانشاه، با تبیین مفهوم مدیریت خشم در آموزه‌های دینی و سیره امام موسی کاظم(ع) اظهار کرد: برای شناخت درست کظم غیظ، ابتدا باید اصل خشم و غضب توضیح داده شود. خداوند متعال برای محافظت از انسان و همه موجودات عالم، نیرویی را در وجود انسان قرار داده است که از آن به قوه خشم، غضب یا عصبانیت تعبیر می‌شود. این نیرو به‌ خودی‌ خود امری ناپسند نیست، بلکه می‌تواند هم جنبه مثبت و ممدوح داشته باشد و هم در صورت خروج از مسیر عقلانیت، جنبه مذموم پیدا کند.

وی افزود: خشم زمانی ممدوح و درست است که انسان آن را تحت کنترل عقل و در مسیر صحیح به‌کار گیرد؛ یعنی قوه غضب در خدمت عقلانیت قرار گیرد، نه اینکه بر عقل غلبه کند. اما هنگامی که خشم بر عقل انسان مسلط شود و تصمیم‌ها، رفتارها و واکنش‌های او را از مدار تعادل خارج کند، این خشم مذموم خواهد بود. بنابراین انسان باید قوای درونی خود را در خدمت عقل قرار دهد و اجازه ندهد هیجانات، مدیریت رفتار او را به دست بگیرند.

هادی در ادامه، درباره نسبت کنترل خشم با شخصیت امام موسی کاظم(ع) گفت: تعبیری که درباره امام موسی کاظم(ع) به‌کار می‌رود و ایشان را «کاظم» می‌نامند، ناظر به همین حقیقت است؛ یعنی قوه عقلانیت آن حضرت بر قوه غضب ایشان غلبه داشت. البته این ویژگی در همه معصومان(ع) وجود دارد، اما در سیره امام موسی کاظم(ع) به‌گونه‌ای برجسته و آشکار جلوه کرده است؛ تا جایی که کظم غیظ و بردباری، به یکی از شاخص‌های شناخته‌شده شخصیت ایشان تبدیل شده است.

این کارشناس دینی بیان کرد: امام موسی کاظم(ع) در مواجهه با حاکمان ظالم و ستمگر، حتی زمانی که ایشان را به زندان می‌انداختند و سخت‌ترین فشارها را بر آن حضرت وارد می‌کردند، همواره با آرامش، وقار، صبر و سعه‌صدر برخورد می‌کردند. ایشان از خشم برای ایجاد آشوب یا واکنش‌های هیجانی استفاده نمی‌کردند، بلکه با آرامش و پایداری خود، دشمن را متزلزل می‌کردند. درواقع، آن حضرت خشم را ابزار تغییر وضعیت از مسیر رفتارهای ویرانگر قرار نمی‌دادند، بلکه برای حفظ ارزش‌ها، از صبر، بردباری و استقامت بهره می‌گرفتند.

هادی در پاسخ به این پرسش که آیا کنترل خشم در سیره امام کاظم(ع) تنها یک فضیلت فردی است یا می‌توان آن را یک راهبرد اجتماعی نیز دانست، تصریح کرد: کنترل خشم در سطح فردی، یک مقام عالی در تزکیه نفس و نشانه پیروزی انسان در نبرد درونی با هیجانات است. انسانی که می‌تواند خشم خود را مهار کند، در حقیقت بر بخشی از نفس خود غلبه کرده و به مرتبه‌ای از رشد اخلاقی رسیده است.

وی ادامه داد: اما در سطح اجتماعی، کنترل خشم یک راهبرد مهم در مدیریت بحران به‌شمار می‌رود. هنگامی که یک رهبر، مربی یا الگوی اجتماعی بتواند خشم خود را کنترل کند، درواقع چرخه خشونت را در جامعه متوقف می‌کند. اگر امام موسی کاظم(ع) در برابر ظلم حاکمان، با خشم ویرانگر پاسخ می‌دادند، ممکن بود این رفتار به خونریزی‌های بیهوده یا تضعیف جامعه شیعه منجر شود. بنابراین، کنترل خشم در سیره آن حضرت، راهبردی برای حفظ انسجام جامعه، جلوگیری از گسترش خشونت و پیشگیری از فروپاشی روابط انسانی در شرایط بحرانی بود.

این کارشناس دینی در توضیح تفاوت سکوت منفعلانه با مهار خشم گفت: سکوت منفعلانه معمولاً از روی ترس، ناتوانی یا بی‌تفاوتی شکل می‌گیرد. در چنین سکوتی، انسان حقیقت را رها می‌کند و اجازه می‌دهد ظلم تکرار شود؛ از این‌رو، این نوع سکوت نشانه شکست و ضعف است. اما کظم غیظ و مهار خشم از روی آگاهی، قدرت و اراده انجام می‌شود. فرد در کظم غیظ، حق و توان خود را می‌شناسد، خشم را احساس می‌کند، اما آگاهانه تصمیم می‌گیرد این انرژی را در مسیر درست و سازنده هدایت کند.

هادی تأکید کرد: کظم غیظ، سکوت قدرتمندان است، نه سکوت ناتوانان. انسانی که خشم خود را مهار می‌کند، لزوماً بی‌احساس یا بی‌تفاوت نیست، بلکه توانسته است میان احساس خشم و واکنش بیرونی فاصله ایجاد کند و رفتاری عقلانی و هدفمند از خود نشان دهد. این همان نقطه‌ای است که اخلاق دینی آن را فضیلت می‌داند.

وی در پایان، درباره چگونگی الگو شدن این رفتار برای کودکان و نوجوانان اظهار کرد: کودکان و نوجوانان بیش از آنکه با دستور و توصیه تربیت شوند، با مشاهده الگوها رشد می‌کنند. اگر والدین، مربیان و بزرگ‌ترها در برابر خطاهای فرزندان یا موقعیت‌های تنش‌زا، خشم مهارشده و رفتار کنترل‌شده نشان دهند، نوجوان به‌صورت ناخودآگاه می‌آموزد که خشم ابزار کنترل دیگران یا وسیله تحمیل خواسته‌ها نیست.

این کارشناس دینی گفت: باید به جوانان یاد داد که قدرت واقعی در زورگویی، فریاد زدن یا غلبه ظاهری بر دیگران نیست، بلکه در تسلط بر خویشتن است؛ لازم است مفهوم جوانمردی با بردباری و خویشتن‌داری پیوند بخورد و به‌جای سرکوب احساسات نوجوانان، به آنان آموزش داده شود که احساس خشم خود را بشناسند، آن را انکار نکنند و بیاموزند چگونه این احساس را مدیریت و در مسیر درست هدایت کنند.