تجلی پیوند هویتی در تشییع پیکر «رهبر شهید»
حضور گسترده مردم ایران و عراق در آیینهای بزرگداشت و تشییع قائد شهید امت اسلامی را نمیتوان صرفاً واکنشی عاطفی به فقدان یک شخصیت برجسته دانست. این حضور پرشور، از منظر جامعهشناختی، فرهنگی و تمدنی، نشانهای روشن از تداوم و پویایی یکی از مفاهیم بنیادین در اندیشه سیاسی شیعه، یعنی «ولایت فقیه» است.
در منظومه فکری تشیع، ولایت فقیه تنها یک الگوی حکمرانی یا سازوکار سیاسی نیست، بلکه امتداد تاریخی پیوند میان دین، رهبری الهی و مسئولیت اجتماعی مؤمنان به شمار میآید. بر این اساس، هنگامی که مردم در آیین تشییع و بزرگداشت یک رهبر دینی و شهید حاضر میشوند، تنها با یک فرد وداع نمیکنند، بلکه با یک مکتب، یک مسیر تاریخی و مجموعهای از آرمانهای مشترک تجدید پیمان میکنند.
یکی از وجوه قابل تأمل این رخداد، ماهیت فرامرزی آن است. حضور مردم عراق در کنار ملت ایران، ریشه در پیوندهای عمیق اعتقادی، تاریخی و فرهنگی میان دو ملت دارد؛ پیوندی که در بستر تاریخ تشیع، زیارت عتبات عالیات، فرهنگ عاشورا و تجربه مشترک مقاومت شکل گرفته و تقویت شده است. از این منظر، مشارکت عراقیها در چنین آیینهایی صرفاً یک کنش سیاسی نیست، بلکه نمادی از تعلق خاطر به منظومهای ارزشی و هویتی مشترک است.
از منظر اندیشه سیاسی شیعه، ولایت فقیه بر این اصل استوار است که جامعه اسلامی در عصر غیبت، همچنان نیازمند رهبری فقیه عادل، زمانشناس و آگاه است؛ رهبریای که بتواند میان ارزشهای دینی و نیازهای اجتماعی پیوندی متوازن برقرار سازد. در چنین چارچوبی، حضور مردم در این مراسم را میتوان نوعی اعلام وفاداری به این فهم از ولایت دانست؛ فهمی که در آن، رهبری صرفاً به معنای مدیریت سیاسی نیست، بلکه هدایت فرهنگی، اخلاقی و معنوی امت اسلامی را نیز دربر میگیرد.
در این میان، نقش سرمایه عاطفی و معنوی نیز بسیار تعیینکننده است. در فرهنگ اسلامی بهویژه در سنت شیعی، رابطه مردم با رهبران دینی تنها بر پایه مناسبات رسمی و سیاسی شکل نمیگیرد، بلکه مفاهیمی چون ایمان، ایثار، شهادت، عدالتطلبی و دفاع از هویت دینی، بنیانهای اصلی این ارتباط را شکل میدهند. از همین رو، آیینهای بزرگ مردمی در فرهنگ شیعی همواره دو وجه توأمان داشتهاند: وجه سوگواری و وجه اعلام موضع، هویت و وفاداری.
از این زاویه، حضور میلیونی مردم را میتوان نوعی همهپرسی فرهنگی و هویتی تلقی کرد؛ نه به معنای جایگزینی سازوکارهای رسمی سیاسی، بلکه به معنای آشکار شدن عمق پیوندهای اجتماعی و اعتقادی بخش مهمی از جامعه با مفهوم ولایت دینی.
در نهایت، پیام اصلی این حضور را میتوان در یک گزاره خلاصه کرد: ولایت فقیه برای هواداران این گفتمان، تنها یک نظریه سیاسی نیست، بلکه بخشی از هویت دینی، تاریخی و تمدنی آنان به شمار میرود. از همین رو، هرگاه این مفهوم با عناصر شهادت، مقاومت و رهبری دینی پیوند میخورد، واکنشهای گسترده مردمی، حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی، شکل میگیرد.
این واقعیت نشان میدهد که در تحلیل تحولات جهان اسلام، نمیتوان نقش باورهای دینی، سرمایه معنوی و پیوندهای هویتی را نادیده گرفت؛ چراکه بسیاری از حرکتهای بزرگ اجتماعی، بیش از آنکه صرفاً محصول محاسبات سیاسی باشند، از لایههای عمیق ایمان، فرهنگ و حافظه جمعی ملتها سرچشمه میگیرند.
انتهای پیام
