چگونه پیام فراتاریخی عاشورا را به زبان سینمای امروز ترجمه کنیم
یک کارگردان سینما و تلویزیون، با تأکید بر اینکه ماندگاری آثار عاشورایی در گرو فراتر رفتن از روایت صرف تاریخی است، گفت: پیام این نهضت فراتاریخی است و فیلمساز باید ارزشهایی چون عدالت، آزادگی و انتخاب آگاهانه را در بستر زندگی امروز بازآفرینی کند تا مخاطب، عاشورا را در لحظههای سرنوشتساز خویش ببیند.
داریوش یاری، کارگردان سینما و تلویزیون در گفتوگو با ایکنا با بیان اینکه تولید آثار مرتبط با نهضت عاشورا تنها با برخورداری از دانش سینما امکانپذیر نیست و فیلمساز در کنار تخصص حرفهای باید از شناخت عمیق نسبت به معارف دینی، تاریخ اسلام و فلسفه قیام امام حسین (ع) برخوردار باشد، اظهار کرد: هر اندازه شناخت هنرمند از مبانی اعتقادی و ارزشهای الهی بیشتر باشد، اثر تولید شده نیز از استحکام محتوایی و تاثیرگذاری بیشتری برخوردار خواهد شد و میتواند پیام عاشورا را به شکلی صحیح و ماندگار به مخاطب منتقل کند.
وی با اشاره به ضرورت پیوند میان دانش هنری و باورهای اعتقادی گفت: تخصص در سینما، نخستین شرط ورود به هر حوزه از فیلمسازی است و هیچ هنرمندی بدون شناخت قواعد روایت، زبان تصویر، ساختار درام، شخصیتپردازی و دیگر عناصر حرفهای نمیتواند اثری موفق تولید کند. با این حال، هنگامی که موضوع اثر به یکی از مهمترین رخدادهای تاریخ اسلام و تشیع مربوط میشود، صرف برخورداری از مهارتهای فنی کفایت نمیکند، زیرا فیلمساز با مجموعهای از مفاهیم اعتقادی، اخلاقی و معنوی مواجه است که انتقال درست آنها نیازمند آگاهی، مطالعه و دغدغهمندی است. از این رو، کسی که تصمیم میگیرد درباره عاشورا فیلم بسازد، باید افزون بر شناخت سینما، نسبت به آموزههای دینی نیز احساس مسئولیت داشته باشد تا بتواند مفاهیم بلند این نهضت را بدون تحریف و با بیانی هنرمندانه به مخاطب عرضه کند.
یاری با تاکید بر اینکه هنر دینی نیازمند پشتوانه پژوهشی است، افزود: تجربه نشان داده است که هرگاه فیلمساز بدون مطالعه کافی به سراغ موضوعات مذهبی رفته، اثر تولید شده از عمق لازم برخوردار نبوده و نتوانسته با مخاطب ارتباطی پایدار برقرار کند. در مقابل، آثاری که بر پایه پژوهشهای تاریخی، قرآنی و روایی شکل گرفتهاند، علاوه بر استحکام محتوایی، از نظر هنری نیز جایگاه قابل توجهی یافتهاند. بنابراین، مطالعه منابع معتبر تاریخی، آشنایی با تحلیلهای اندیشمندان اسلامی و شناخت دقیق شخصیتهای تاثیرگذار واقعه کربلا، بخشی جداییناپذیر از فرآیند تولید آثار عاشورایی است. چنین رویکردی سبب میشود فیلمساز بتواند در کنار خلق یک اثر هنری، تصویری درست از فرهنگ عاشورا ارائه دهد و از افتادن در دام برداشتهای سطحی یا روایتهای غیرمستند جلوگیری کند.
ماندگاری این نهضت تنها به یک رویداد تاریخی وابسته نیست، بلکه به دلیل مفاهیم عمیق اخلاقی مانند وفاداری، آزادگی، ایثار و انتخاب آگاهانه انسان است.
کارگردان فیلم «کربلا جغرافیای تاریخ» با اشاره به گستردگی ظرفیتهای دراماتیک نهضت عاشورا اظهار کرد: این واقعه تنها یک رخداد تاریخی نیست که بتوان آن را به بازسازی صحنههای نبرد محدود کرد، بلکه مجموعهای از مفاهیم معرفتی، تربیتی، اخلاقی و انسانی را در خود جای داده است که هر یک میتواند زمینه خلق دهها اثر سینمایی و تلویزیونی باشد. از همین رو، فیلمساز نباید عاشورا را صرفا در قالب یک روایت تاریخی ببیند، بلکه لازم است آن را به عنوان یک مکتب انسانساز مورد توجه قرار دهد؛ مکتبی که در آن مفاهیمی همچون ایمان، عدالت، آزادگی، ایثار، مسئولیتپذیری، وفاداری و مبارزه با ظلم در عالیترین مرتبه خود تجلی یافته است. هر یک از این مفاهیم ظرفیت آن را دارد که در قالب داستانی مستقل یا در دل یک روایت معاصر بازآفرینی شود.
این کارگردان سینما و تلویزیون درباره شیوههای روایت مفاهیم عاشورا در آثار نمایشی بیان کرد: سینما برای انتقال پیامهای نهضت حسینی تنها به بازنمایی مستقیم واقعه سال ۶۱ هجری محدود نیست، بلکه میتواند همان ارزشها را در بستر زندگی امروز نیز روایت کند. گاهی لازم است مخاطب مستقیما با حادثه کربلا، شخصیتهای آن و زمینههای تاریخی وقوع این نهضت آشنا شود و گاهی نیز میتوان جلوههای همان حقیقت را در زندگی انسان معاصر به تصویر کشید. هر دو شیوه، اگر بر پایه شناخت صحیح از پیام عاشورا شکل گرفته باشند، قادرند مخاطب را به تامل درباره این نهضت دعوت کنند و پیوند میان گذشته و حال را به نمایش بگذارند.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین ویژگیهای مکتب عاشورا، فراتاریخی بودن پیامهای آن است. اگرچه این واقعه در مقطع مشخصی از تاریخ اسلام رخ داده است، اما ارزشهایی که در آن متجلی شدهاند، محدود به همان زمان نیستند و در هر دورهای میتوان مصادیق تازهای از آنها را مشاهده کرد. به همین دلیل، فیلمساز این امکان را دارد که با بهرهگیری از زبان هنر، مخاطب امروز را با موقعیتهایی روبهرو کند که یادآور همان انتخابهای سرنوشتساز عاشورا باشند؛ موقعیتهایی که انسان میان حق و باطل، عدالت و ظلم، صداقت و فریب یا ایثار و منفعت شخصی قرار میگیرد و باید مسیر خود را انتخاب کند.
کارگردان فیلم «شور عاشقی» این بخش از سخنان خود با تاکید بر اینکه موفقیت آثار عاشورایی در گرو درک عمیق فلسفه این نهضت است، تصریح کرد: هر اندازه فیلمساز بتواند مفاهیم بنیادین عاشورا را از سطح روایت تاریخی فراتر ببرد و آنها را به زبان زندگی امروز ترجمه کند، اثر او ماندگارتر خواهد شد. هنر زمانی رسالت خود را به درستی انجام میدهد که مخاطب پس از پایان فیلم، تنها با یک روایت تاریخی مواجه نباشد، بلکه احساس کند پیامهای این نهضت با زندگی فردی و اجتماعی وی ارتباط مستقیم دارد و میتواند در تصمیمها، رفتارها و نگاه او نسبت به جهان پیرامون تاثیرگذار باشد.
وی درباره امکان جهانی شدن آثار عاشورایی نیز اظهار کرد: یکی از ویژگیهای مهم نهضت عاشورا این است که پیام آن در مرزهای جغرافیایی، قومی و مذهبی محدود نمیشود، زیرا بخش مهمی از آموزههای این قیام، مفاهیمی انسانی و اخلاقی است که همه جوامع میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. هنگامی که از عاشورا سخن میگوییم، در کنار ابعاد دینی و اعتقادی، با مفاهیمی همچون عدالتخواهی، آزادگی، مبارزه با ظلم، وفاداری، کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی مواجه هستیم؛ مفاهیمی که برای هر انسان حقیقتجو در هر نقطهای از جهان قابل درک است. از این منظر، سینمای عاشورایی میتواند مخاطبانی فراتر از جامعه شیعی و حتی فراتر از جهان اسلام داشته باشد، مشروط بر اینکه روایت آن از عمق هنری و شناخت دقیق برخوردار باشد.
یاری ادامه داد: برای ارتباط با مخاطب جهانی، نباید تصور کرد که لازم است از هویت دینی و تاریخی عاشورا فاصله گیریم. اتفاقا هرچه اثر هنری ریشهدارتر و متکی بر حقیقت باشد، امکان ارتباط آن با مخاطبان گستردهتر افزایش پیدا میکند. بسیاری از آثار ماندگار هنری در جهان، از دل فرهنگ و باورهای یک جامعه برخاستهاند، اما به دلیل پرداختن به مفاهیم مشترک انسانی توانستهاند مخاطبان جهانی پیدا کنند. عاشورا نیز چنین ظرفیتی دارد، زیرا در ذات خود با پرسشهای بنیادین انسان درباره انتخاب، مسئولیت، ایمان، اخلاق و ایستادگی در برابر ناراستیها مواجه است.
این کارگردان سینما و تلویزیون با اشاره به اینکه شخصیت امام حسین(ع) مهمترین محور در روایتهای عاشورایی است، بیان کرد: هنگامی که درباره واقعه کربلا سخن میگوییم، باید توجه داشته باشیم که با یک شخصیت تاریخی معمولی مواجه نیستیم، بلکه با انسانی روبهرو هستیم که در بالاترین سطح ایمان و آگاهی، مسیر خود را انتخاب کرده است. امام حسین(ع) در این حرکت، هدف خود را اصلاح امت پیامبر(ص) و احیای ارزشهای الهی معرفی میکنند و همین موضوع نشان میدهد که قیام ایشان تنها یک حرکت سیاسی یا اجتماعی در یک مقطع تاریخی نبوده، بلکه حرکتی برای بازگرداندن جامعه به مسیر حقیقت و فضیلت بوده است.
کارگردان سریال «در کنار پروانهها» افزود: در کنار این محور اعتقادی، عناصر انسانی و اخلاقی فراوانی نیز در واقعه عاشورا وجود دارد که میتواند زمینه خلق روایتهای عمیق سینمایی را فراهم کند. شخصیتهای حاضر در کربلا هر کدام با یک انتخاب بزرگ مواجه بودند و همین انتخابهاست که به این واقعه معنا و ماندگاری بخشیده است. هنر میتواند این لحظههای انتخاب را به تصویر بکشد و نشان دهد که چگونه انسان در شرایط دشوار، با تصمیم خود جایگاه خویش را در تاریخ مشخص میکند.
یکی از مهمترین ویژگیهای مکتب عاشورا، فراتاریخی بودن پیامهای آن است. اگرچه این واقعه در مقطع مشخصی از تاریخ اسلام رخ داده است، اما ارزشهایی که در آن متجلی شدهاند، محدود به همان زمان نیستند و در هر دورهای میتوان مصادیق تازهای از آنها را مشاهده کرد
یاری با اشاره به شخصیت حر بن یزید ریاحی اظهار کرد: یکی از نمونههای برجسته در واقعه عاشورا، بازگشت حر است؛ انسانی که در یک بزنگاه تاریخی، مسیر خود را تغییر میدهد و از جبههای که در برابر حقیقت قرار گرفته بود، به سوی حق حرکت میکند. این موضوع از نظر نمایشی و انسانی ظرفیت بسیار بالایی دارد، زیرا نشان میدهد انسان تا زمانی که فرصت انتخاب دارد، میتواند مسیر خود را اصلاح کند. مفهوم آزادی، توبه، بازگشت و انتخاب آگاهانه از جمله پیامهایی است که از این بخش از واقعه عاشورا میتوان دریافت کرد.
وی ادامه داد: همچنین در بخشهای مختلف این واقعه، نمونههای فراوانی از وفاداری، ایثار و پایبندی به عهد مشاهده میشود. یاران امام حسین (ع) با وجود آگاهی از شرایط دشوار، انتخاب کردند که در کنار حقیقت بایستند و این انتخاب برای همیشه در تاریخ ثبت شد. در مقابل، گروهی نیز با شکستن عهدها و ترجیح منافع شخصی، مسیر دیگری را برگزیدند. همین تقابل میان وفاداری و بیوفایی، یکی از ظرفیتهای مهم درام عاشورایی است که میتواند در قالبهای مختلف هنری بازآفرینی شود.
این فیلمساز با تاکید بر ضرورت پرهیز از سطحینگری در تولید آثار عاشورایی گفت: یکی از آسیبهایی که ممکن است در تولید آثار دینی رخ دهد، این است که تنها به ظاهر حادثه توجه شود و از لایههای عمیق معنایی آن غفلت شود. عاشورا مجموعهای از نشانهها و مفاهیم عمیق است و اگر هنرمند بخواهد تنها به بازنمایی ظاهری وقایع بسنده کند، نمیتواند حقیقت این نهضت را به مخاطب منتقل کند. هنر دینی زمانی موفق خواهد بود که میان فرم و محتوا ارتباطی درست برقرار کند و بتواند اندیشه و احساس را همزمان در مخاطب فعال کند.
یاری اضافه کرد: عاشورا یک مکتب زنده و پویاست که پیام آن برای همه دورهها قابل دریافت است. مهمترین درس این نهضت آن است که انسان در لحظات حساس زندگی باید قدرت تشخیص داشته باشد و بتواند میان مسیر حق و مسیر باطل انتخاب کند. تاریخ عاشورا نشان داد که تصمیمهای انسان در بزنگاهها میتواند سرنوشت او را رقم بزند. سینما به عنوان یکی از تاثیرگذارترین ابزارهای فرهنگی، این ظرفیت را دارد که این پیام بزرگ را با زبانی هنرمندانه به نسلهای مختلف منتقل کند؛ به شرط آنکه فیلمساز با شناخت، ایمان، پژوهش و تعهد وارد این عرصه شود و از عاشورا تنها یک موضوع روایی نسازد، بلکه حقیقت و روح این نهضت را درک و روایت کند.
یاری با اشاره به نقش سینما در انتقال مفاهیم دینی اظهار کرد: سینما به دلیل برخورداری از ظرفیتهای گسترده روایی و تاثیرگذاری بر ذهن و احساس مخاطب، یکی از مهمترین ابزارها برای معرفی معارف دینی و ارزشهای انسانی است. البته این موضوع به معنای آن نیست که سینما صرفا باید به بیان مستقیم آموزههای دینی بپردازد، بلکه هنر دینی زمانی موفق خواهد بود که بتواند مفاهیم عمیق را در بستر یک روایت جذاب و باورپذیر ارائه کند. مخاطب امروز نیازمند اثری است که در کنار برخورداری از غنای محتوایی، از نظر ساختار هنری نیز کیفیت لازم را داشته باشد و بتواند با جهان ذهنی و تجربه زیسته وی ارتباط برقرار کند. از این رو، فیلمساز فعال در حوزه عاشورا باید میان حقیقت تاریخی، پیام معنوی و الزامات دراماتیک سینما تعادل ایجاد کند.
وی افزود: یکی از ویژگیهای مهم واقعه عاشورا، حضور انسانهایی با ویژگیهای متفاوت است که هر کدام در یک موقعیت حساس تاریخی قرار گرفتند و انتخاب آنان مسیر زندگی و جایگاهشان در تاریخ را مشخص کرد. همین موضوع نشان میدهد که عاشورا تنها روایت یک حادثه نیست، بلکه روایت انسان و انتخابهای اوست. در این واقعه، شخصیتهایی حضور دارند که میتوانند برای سینما بسیار الهامبخش باشند؛ زیرا هر کدام دارای پیشینه، انگیزه، تردید، ایمان و تصمیم هستند. پرداختن درست به این شخصیتها میتواند به خلق آثاری منجر شود که علاوه بر جنبه دینی، از منظر انسانی و روانشناختی نیز برای مخاطب جذاب باشد.
یکی از آسیبهایی که ممکن است در تولید آثار دینی رخ دهد، این است که تنها به ظاهر حادثه توجه شود و از لایههای عمیق معنایی آن غفلت شود
کارگردان فیلم «دخیل» ادامه داد: در تولید آثار عاشورایی باید به این نکته توجه داشت که مخاطب امروز تنها با بازگویی اطلاعات تاریخی ارتباط برقرار نمیکند، بلکه نیازمند مواجهه با اثری است که بتواند او را درگیر یک پرسش انسانی کند. اگر اثر هنری بتواند مخاطب را به اندیشیدن درباره مسئولیت، انتخاب، حقیقت و معنای زندگی دعوت کند، آن گاه پیام عاشورا در وجود وی ماندگار خواهد شد. هنر زمانی تاثیرگذار است که بتواند میان گذشته و حال ارتباط برقرار کند و نشان دهد که ارزشهای مطرح شده در یک واقعه تاریخی، همچنان در زندگی انسان امروز جریان دارد.
یاری در پایان با تاکید بر ضرورت حمایت از تولید آثار فاخر دینی بیان کرد: ساخت آثار مرتبط با عاشورا نیازمند برنامهریزی، پژوهش و نگاه بلندمدت است. نمیتوان انتظار داشت که بدون فراهم کردن زمینههای مطالعاتی و حمایت از هنرمندان دغدغهمند، آثار ماندگار در این حوزه تولید شود. باید شرایطی فراهم شود تا فیلمسازان بتوانند با آرامش و تحقیق کافی به سراغ موضوعات دینی بروند و آثاری خلق کنند که هم از نظر هنری ارزشمند باشد و هم بتواند پیامهای بلند مکتب اهلبیت(ع) را به نسلهای آینده منتقل کند. عاشورا یک سرمایه عظیم فرهنگی و معنوی است و هنر میتواند در معرفی و تبیین این سرمایه نقش تاریخی ایفا کند.
انتهای پیام
