پیام «سوره عصر» برای روزگار بحران؛ نجات در کُنش جمعی

به قلم ولی‌الله مهدوی‌فر، استادیار گروه معارف دانشگاه پیام نور

«عصر» در فرهنگ قرآنی، ظرف زمانه‌ای است که انسان به خودی خود در آن رو به افول و زیان(خسران) حرکت می‌کند. سوره عصر، نسخه‌ای جامع و فراتاریخی برای خروج از این بن‌بست وجودی ارائه می‌دهد. نکته بنیادین در این نسخه، ماهیت «جمعی» و «اجتماعی» ارکانِ چهارگانه نجات است.

برخلاف الگو‌های انزواگرایانه، این سوره نجات حقیقی را در پیوندگاهِ «ایمان» و «عمل صالح» با «توصیه متقابل» تعریف می‌کند. بر این اساس، تجمعات و کُنش‌های جمعی مردمی که با هدف صیانت از ارزش‌ها و دستاورد‌های اصیل شکل می‌گیرد، فراتر از یک گردهمایی ساده، یک الگوی راهبردی برای گذار از خسران به سوی فلاح به شمار می‌رود.

در ادامه، ابعاد چهارگانه این الگوی راهبردی تبیین شده است.

۱. تجلی ایمان در آینه حرکت جمعی

ایمان در منطق وحیانی، حالتی صرفاً ذهنی و انفرادی نیست؛ بلکه باوری تپنده است که در تعاملات اجتماعی قوام می‌یابد. تجمعات مردمی بستر پویایی برای «بازتولید ایمان» است، در این فضا، حضور افراد در کنار یکدیگر موجب هم‌افزایی معنوی و تقویت یقین می‌شود. به این ترتیب، ایمان فردی به یک «هویت جمعیِ مقاوم» تبدیل خواهد شد که مانع از رسوخ یأس و غفلت در جامعه می‌شود.

۲. تجسم نیت در قالب «عمل صالح» اجتماعی

نجات از خسران، مستلزم تبدیل ایمان به «عمل صالح» است. عالی‌ترین مرتبه عمل صالح، کنش‌های اثرگذاری است که در جهت اصلاح امور، تقویت همبستگی و حفظ دستاورد‌های متعالی یک جامعه سازماندهی می‌شود. تجمعات، بسترِ عینی تبدیل خواسته‌های قلبی به حرکت‌های ملموس اجتماعی است. این رویکرد، فردگراییِ آسیب‌زا را نفی کرده و اراده‌های پراکنده را به نیرویی منسجم و سازنده بدل می‌سازد.

۳. «تواصی بالحق»؛ بستر مطالبه‌گری و پویایی اجتماعی

واژه «تواصی» نشان‌دهنده یک کُنش متقابل، طرفینی و پویا است. تجمعات ارزش‌مدار مردمی، کارآمدترین تجلی‌گاهِ تواصی بالحق است. در این بستر، افراد نه تنها در انفعال به سر نمی‌برند، بلکه فعالانه یکدیگر را به حقیقت، پایبندی به اصول، مطالبه‌گری مسئولانه و نقد مصلحانه دعوت می‌کنند. این یادآوری متقابل، جامعه را در برابر فراموشی آرمان‌ها بیمه می‌کند.

۴. «تواصی بالصبر»؛ سازوکار تولید مقاومت و پایداری

حفظ آرمان‌ها و دستاورد‌های بزرگ همواره با چالش‌ها و موانعی رو‌به‌رو است که تاب‌آوری بالایی را می‌طلبد. سوره عصر پایداری را در گرو «تواصی بالصبر» می‌داند. در کُنش‌های مستمر جمعی، خستگی‌های فردی در سایه همدلی جمعی جبران می‌شود. حضور در تجمعات، پایداری را از یک صفت فردی به یک «سرمایه اجتماعیِ مستحکم» ارتقا می‌دهد که مقاومت جامعه را در برابر فشار‌های گوناگون تضمین می‌کند.

نتیجه‌گیری

الگوی راهبردی ارائه شده در سوره مبارکه عصر به ما نشان می‌دهد که عبور از زیان‌های فرساینده دوران، نیازمند گذار از حیات انفرادی به حیات جمعیِ مسئولانه است. تجمعات مردمی که بر پایه ارزش‌های اصیل شکل می‌گیرد، با تقویت ایمان، سازماندهی عمل صالح، احیای تواصی بالحق و تعمیق تواصی بالصبر، مصداق بارزِ تحقق این الگوی رهایی‌بخش است.