اربعین قرآنی؛ سد راه پروژه نفاق در امت اسلامی

بی‌تردید، قرآن مهم‌ترین محور وحدت مسلمانان و مورد وثوق همه مذاهب اسلامی است. از همین‌رو، اجتماع عظیم اربعین حسینی بستری ارزشمند برای گسترش فرهنگ تلاوت آیات الهی در سراسر این آیین باشکوه فراهم آورده است؛ حضوری که می‌تواند با قرار دادن مکرر زائران در معرض کلام وحی، آنان را به تدبر و تأمل بیشتر در آموزه‌های الهی فراخواند و پیوند‌های ایمانی و وحدت‌بخش امت اسلامی را در برابر جبهه کفر و تفرقه، استوارتر سازد.

 

به این مسئله می‌توان از دو منظر نگاه کرد. نخست، نگاه اعتقادی و ایمانی که بر جایگاه و ماهیت تلاوت قرآن تأکید دارد و آن را سرچشمه خیر و برکت و عامل جاری شدن نور هدایت در زندگی انسان می‌داند. نگاه دوم نیز ناظر بر ابعاد اجتماعی و سیاسی این موضوع و اقتضائات جهان اسلام در شرایط امروز است که هر دو، شایسته تأمل و تبیین هستند.

 

از منظر اعتقادی، راهپیمایی اربعین امروز به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات شیعی جهان تبدیل شده و با گسترش روزافزون خود، حتی از حیث شمار شرکت‌کنندگان، در برخی سال‌ها با مراسم حج مقایسه می‌شود و چه‌بسا از آن نیز پیشی گرفته است. طبیعی است که در چنین اجتماع عظیمی، محور اصلی گردهمایی، یاد و نام حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و فرهنگ عاشورا باشد و از همین رو، بُعد عترتی این مراسم بیش از دیگر ابعاد جلوه‌گر شود.

 

بر اساس آموزه‌های مکتب تشیع، قرآن و عترت دو یادگار گران‌سنگ پیامبر اکرم(ص) و دو ثقل جدانشدنی هستند که هر یک، مکمل دیگری است. با این حال، آنچه در عرصه اجتماعی بیشتر نمود یافته، پرداختن به معارف اهل‌بیت(ع) از طریق آیین‌هایی همچون مرثیه‌خوانی، مداحی و روضه‌خوانی است؛ شیوه‌هایی هنرمندانه که طی سالیان طولانی توانسته‌اند پیوندی عمیق میان مردم و معارف اهل‌بیت(ع) برقرار کنند. واقعیت آن است که بخش قابل توجهی از جامعه، بیش از آنکه از طریق مطالعه منابع تاریخی یا مقاتل با سیره معصومان(ع) آشنا شود، از رهگذر همین جلوه‌های هنری و آیینی با فرهنگ اهل‌بیت(ع) ارتباط برقرار کرده است.

 

از همین رو، اگر بُعد عترتی این مراسم با زبان هنر، یعنی مداحی و مرثیه، به زیبایی عرضه می‌شود، شایسته است بُعد قرآنی آن نیز با زبان هنرِ ویژه خود، یعنی تلاوت قرآن، حضوری پررنگ و اثرگذار داشته باشد. خوشبختانه طی سال‌های اخیر، این نگاه بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته و شاهد برگزاری منسجم‌تر و هدفمندتر محافل و کرسی‌های تلاوت قرآن در مسیر پیاده‌روی اربعین هستیم؛ اقدامی ارزشمند که باید هر سال گسترده‌تر و غنی‌تر از گذشته دنبال شود.

دقیقاً همین‌گونه است. نگاه دوم که پیش‌تر به آن اشاره کردم، ناظر به همین دغدغه و از منظر مسائل سیاسی و اجتماعی قابل بررسی است. راهپیمایی اربعین هرچند آیینی برخاسته از فرهنگ شیعه است، اما امروز مسلمانانی از دیگر مذاهب نیز با عشق به اهل‌بیت(ع) در آن حضور می‌یابند. با این حال، نباید از نگاه و برداشت مخالفان و برخی جریان‌های متعصب در جهان اسلام نسبت به این مراسم غافل شد.

 

گسترش روزافزون این حرکت عظیم، از آنجا که با محوریت شیعیان شکل گرفته، این تصور را در ذهن برخی ایجاد کرده است که شیعه درصدد جایگزین کردن اربعین به جای حج یا برجسته کردن اهل‌بیت(ع) به بهای کم‌رنگ شدن جایگاه قرآن است؛ در حالی که این برداشت، هیچ نسبتی با حقیقت اعتقادات شیعه ندارد. ما همان‌گونه که به ثقل اصغر، یعنی اهل‌بیت(ع)، تمسک می‌جوییم، قرآن را نیز به عنوان ثقل اکبر و مهم‌ترین میراث پیامبر اکرم(ص) محور هدایت و اساس دین می‌دانیم.

 

دقیقاً از همین منظر است که گسترش برنامه‌های تلاوت قرآن در مسیر پیاده‌روی اربعین اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. اگر قرار باشد تنها یک فرصت برای نمایش پیوند ناگسستنی قرآن و عترت داشته باشیم، بی‌تردید اربعین بهترین عرصه برای این کار است. حضور گسترده تلاوت قرآن در مواکب، مسیر‌های پیاده‌روی و اجتماعات زائران، این پیام روشن را به جهان اسلام مخابره می‌کند که فرهنگ اربعین، تجلی همزمان تمسک به قرآن و اهل‌بیت(ع) است و هیچ‌گاه این دو از یکدیگر جدا نبوده و نخواهند بود.

واقعیت نیز همین است. هرچند آمار دقیقی از تعداد زائران ایرانی اربعین در اختیار ندارم، اما اگر فرض کنیم حدود دو میلیون نفر از هم‌وطنان در این مراسم حضور پیدا می‌کنند، باید این پرسش را مطرح کرد که آیا به همان نسبت، جامعه قرآنی کشور نیز در این اجتماع عظیم حضور دارد؟ پاسخ، متأسفانه منفی است.

 

در کشور قاریان توانمند، برجسته و خوش‌خوان فراوانی داریم، اما تعداد اندکی از آنان در کاروان‌های قرآنی اربعین حضور پیدا می‌کنند. بنابراین، اگر بناست فعالیت‌های قرآنی در این مراسم گسترش یابد، لازم است از هم‌اکنون برای سال‌های آینده برنامه‌ریزی شود تا زمینه حضور شمار بیشتری از قاریان و اساتید قرآن در این حرکت عظیم فراهم شود و کاروان قرآنی اربعین از نظر نیروی انسانی تقویت گردد.

خوشبختانه میان قاریان و اساتید قرآن ایران و عراق، ارتباطی صمیمی، مستمر و سازنده برقرار است. بسیاری از قاریان ایرانی در طول سال، به دعوت عتبه‌های حسینی(ع) و عباسی(ع) برای اجرای برنامه‌های قرآنی به عراق سفر می‌کنند و این تعامل ارزشمند، ظرفیت بزرگی برای توسعه فعالیت‌های قرآنی اربعین به شمار می‌آید.

 

به اعتقاد من، لازم است از ماه‌ها پیش از آغاز مراسم اربعین، دستگاه‌های قرآنی دو کشور با یکدیگر وارد تعامل و برنامه‌ریزی شوند تا با هم‌افزایی و تقسیم مسئولیت، زمینه برگزاری هرچه باشکوه‌تر محافل و کرسی‌های تلاوت قرآن فراهم شود.

 

البته این همکاری نباید تنها به ایران و عراق محدود بماند. در ایام اربعین، شیعیان بسیاری از کشور‌های مختلف، از جمله پاکستان، افغانستان و دیگر کشور‌های منطقه، در این حرکت عظیم حضور دارند و بی‌تردید در میان آنان نیز قاریان ممتاز و توانمندی وجود دارد.

 

شناسایی این ظرفیت‌ها و دعوت از آنها برای مشارکت در برنامه‌های قرآنی اربعین، می‌تواند جلوه‌ای زیباتر از وحدت امت اسلامی حول محور قرآن را به نمایش بگذارد. از این رو، نباید تنها به ظرفیت‌های موجود در ایران و عراق بسنده کرد، بلکه لازم است از توان همه کشور‌های اسلامی برای هرچه باشکوه‌تر شدن فعالیت‌های قرآنی اربعین بهره گرفت.