اربعین فرصتی برای سیر در ۱۱۴ منزل قرآن

همزمان با گسترش فعالیت‌های قرآنی در ایام محرم و اربعین حسینی و افزایش توجه به انس با کلام وحی، موضوع «تدبر در قرآن» و  روند رو به رشد مطالعات تدبری بیش از گذشته مورد توجه اندیشمندان و فعالان این عرصه قرار گرفته است؛ رویکردی که تلاش می‌کند فراتر از قرائت و ترجمه، مخاطب را با ساختار، غرض و نظام درونی سوره‌های قرآن آشنا کند.

مریم حاج‌عبدالباقی، استاد حوزه و دانشگاه، در گفت‌و‌گو با ایکنا با تبیین این نگاه، از قرآن به عنوان «نقشه جامع هدایت» یاد کرد و بر ضرورت شناخت معماری درونی سوره‌های قرآن تأکید کرد.

وی با اشاره به یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های علمی جهان معاصر اظهار کرد: سال‌ها پیش خبر کشف نقشه ژنوم انسان، توجه بسیاری از دانشمندان را به خود جلب کرد. با کشف این نقشه، ساختار ژنتیکی انسان تا حد زیادی شناخته و مشخص شد ارتباط میان ژن‌ها چگونه شکل می‌گیرد. این اتفاق، گام بزرگی در شناخت ظرفیت‌های جسمی انسان و همچنین مقابله با بسیاری از بیماری‌های ژنتیکی به شمار می‌رفت و زمینه بهره‌گیری از این دانش را در حوزه‌های مختلف فراهم کرد؛ هرچند مانند هر ابزار علمی، امکان استفاده صحیح یا ناصحیح از آن نیز وجود داشت.

حاج‌عبدالباقی با استفاده از این مثال برای تبیین جایگاه قرآن افزود: همان‌گونه که انسان دارای یک ساختار منظم و هدفمند است، قرآن نیز از چنین نظمی برخوردار است. قرآن تنها مجموعه‌ای از آیات یا سوره‌های مستقل نیست، بلکه یک نقشه جامع و یک منظومه هماهنگ است که همه اجزای آن در ارتباط با یکدیگر معنا پیدا می‌کنند.

وی ادامه داد: اگر بخواهیم با یک مثال این حقیقت را توضیح دهیم، می‌توان گفت قرآن همانند یک موجود زنده دارای قلب، سر، دست، پا و دیگر اجزاست. هر سوره در این پیکره عظیم، مأموریت و کارکرد ویژه‌ای دارد و هویت آن از پیش تعیین شده است؛ بنابراین نمی‌توان سوره‌های قرآن را جدا از یکدیگر یا صرفاً به صورت مستقل مطالعه کرد، بلکه باید ارتباط میان آنها و جایگاه هر سوره در منظومه کلی قرآن مورد توجه قرار گیرد.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به آموزه‌های اسلامی درباره آخرالزمان اظهار کرد: پیامبر اکرم(ص)، پیامبر آخرالزمان هستند و بشر نیز به تدریج به مراحل پایانی مسیر تاریخی خود نزدیک می‌شود. بر اساس روایات، با ظهور حضرت ولی‌عصر(عج)، بسیاری از حقایق عالم برای انسان آشکار خواهد شد و ابعاد تازه‌ای از علم و معرفت در اختیار بشر قرار می‌گیرد.

وی افزود: در روایات آمده است که علم در آن زمان از دو حرف به بیست‌وهفت حرف خواهد رسید. این تعبیر نشان می‌دهد که ظرفیت شناخت انسان در عصر ظهور به شکل چشم‌گیری افزایش خواهد یافت و بسیاری از راز‌هایی که امروز برای بشر ناشناخته است، آشکار می‌شود. یکی از این حقایق نیز می‌تواند فهم عمیق‌تر از ساختار و نقشه جامع قرآن باشد؛ نقشه‌ای که مسیر حرکت انسان را به سوی کمال ترسیم می‌کند.

حاج‌عبدالباقی با تأکید بر اینکه انسان از هم‌اکنون نیز می‌تواند با تعقل، تفکر و تدبر، بخشی از این حقیقت را درک کند، تصریح کرد: خوشبختانه در سال‌های اخیر، به لطف الهی و تلاش جمعی از اندیشمندان و پژوهشگران قرآنی، جریان تدبر در قرآن رشد قابل توجهی پیدا کرده است و امروز می‌توان آثار این حرکت را در فضای علمی و آموزشی کشور مشاهده کرد.

وی در تشریح روند شکل‌گیری این جریان گفت: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مطالعات قرآنی مسیر تکاملی خود را به تدریج طی کرده است. در سال‌های نخست، بیشتر پژوهش‌ها بر موضوعات قرآنی متمرکز بود و تلاش می‌شد مفاهیم مختلف قرآن به صورت موضوعی بررسی شود. پس از آن، نگاه‌ها به سمت موضوع هر سوره، غرض سوره‌ها و سپس ساختار درونی آنها حرکت کرد و در ادامه، بحث تدبر در سوره‌ها به عنوان یک رویکرد علمی و روش‌مند مورد توجه قرار گرفت.

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اگرچه این مسیر به تدریج طی شده است، اما در مقیاس تحولات علمی، سرعت مناسبی داشته و طی حدود سه دهه، پیشرفت قابل توجهی را تجربه کرده است. امروز مطالعات تدبری دیگر در مراحل ابتدایی قرار ندارد و به عرصه پژوهش‌های تخصصی وارد شده است.

وی با اشاره به فعالیت برخی از پژوهشگران این حوزه گفت: اساتیدی همچون حجت‌الاسلام الهی‌زاده، حجت‌الاسلام صبوحی و استاد اخوت از جمله افرادی هستند که در این زمینه پژوهش‌های تخصصی و ارزشمندی انجام داده‌اند و آثار آنان نشان می‌دهد جریان تدبر در قرآن از مرحله آغازین عبور کرده و به بلوغ علمی نزدیک شده است.

حاج عبدالباقی این روند را از برکات انقلاب اسلامی دانست و اظهار کرد: توجه به قرآن پس از انقلاب اسلامی، جهشی قابل توجه پیدا کرده است و این تحول تنها در عرصه آموزش عمومی قرآن نبوده، بلکه در حوزه مطالعات عمیق و روش‌مند نیز به خوبی قابل مشاهده است. امروز زمینه برای شناخت هرچه بهتر هندسه معارف قرآن بیش از گذشته فراهم شده است.

وی در ادامه، این تحول را با گسترش فرهنگ پیاده‌روی اربعین مقایسه کرد و گفت: پیش از انقلاب اسلامی، زیارت اربعین تنها از سوی گروه محدودی از مؤمنان انجام می‌شد و بسیاری از آنها با سختی فراوان و حتی به صورت مخفیانه خود را به کربلا می‌رساندند. خاطرات بسیاری از خانواده‌های شهدا نیز نشان می‌دهد که عاشقان اهل‌بیت(ع) برای حضور در این مراسم با دشواری‌های فراوان روبه‌رو بودند.

این استاد حوزه و دانشگاه افزود:، اما امروز همان حرکت محدود، به یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات دینی جهان تبدیل شده است؛ حرکتی که میلیون‌ها نفر از کشور‌های مختلف در آن حضور پیدا می‌کنند و جلوه‌ای از همبستگی امت اسلامی را به نمایش می‌گذارند. این تحول نشان می‌دهد که اگر یک حرکت معنوی مورد عنایت الهی قرار گیرد، می‌تواند در مدت زمانی نه‌چندان طولانی به یک جریان جهانی تبدیل شود.

وی با بیان اینکه تدبر در قرآن نیز ظرفیت چنین رشدی را دارد، بیان کرد: می‌توان ایام عاشورا تا اربعین را به فرصتی برای انس عمیق‌تر با قرآن تبدیل کرد؛ به گونه‌ای که علاقه‌مندان هر روز به تدبر در یک سوره بپردازند و پیام، ساختار و غرض آن را مورد تأمل قرار دهند.

حاج‌عبدالباقی ادامه داد: اگر این برنامه از ابتدای ماه محرم آغاز شود و تا پایان ماه صفر ادامه پیدا کند، فرصت مناسبی برای مرور و تدبر در سوره‌های قرآن فراهم خواهد شد و افراد می‌توانند طی این مسیر، ارتباط عمیق‌تر و نظام‌مندتری با کلام الهی برقرار کنند.

وی در پایان با اشاره به تفاوت میان تدبر و تفسیر گفت: تدبر با تفسیر تفاوت دارد و لزوماً نیازمند صرف زمان طولانی نیست. در تدبر، نگاه کلان به ساختار، غرض و پیام اصلی هر سوره اهمیت دارد. حتی در برخی موارد، تدبر در سوره‌های بلند و مدنی آسان‌تر از سوره‌های کوتاه است؛ زیرا در این سوره‌ها می‌توان از زاویه‌ای کلان به مجموعه مطالب نگریست و ارتباط میان اجزای مختلف را بهتر درک کرد. از همین رو، گسترش فرهنگ تدبر در سوره‌های قرآن می‌تواند زمینه‌ساز فهم عمیق‌تر معارف الهی و تقویت ارتباط جامعه با کتاب آسمانی مسلمانان باشد.