آثار صلح امام حسن(ع) و درس‌های آن برای جامعه امروز + فیلم

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد اکبری عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم در گفت‌وگو با ایکنا از قم و در پاسخ به اینکه با توجه به آیات قرآن و روایات پیامبر اکرم(ص)، مهم‌ترین فضایل و کمالات امام حسن مجتبی(ع) چیست، اظهار کرد: فضایل و کمالات آن حضرت را با مطالعه‌ اجمالی در قرآن کریم و سخنان پیامبر اکرم(ص) می‌توان در سه بخش بررسی کرد؛ بخشی از این فضایل، مخصوص امام حسن مجتبی(ع) است، بخشی میان آن حضرت و امام حسین(ع) مشترک است و بخش دیگری نیز در زمره فضائل مشترک اهل‌ بیت عصمت و طهارت(ع) قرار دارد.

وی افزود: از جمله فضایل اختصاصی امام حسن مجتبی(ع) شامل محبتی است که پیامبر اکرم(ص) نسبت به ایشان ابراز کرده‌اند؛ در روایتی آمده است که امام حسن(ع) بر دوش پیامبر خدا(ص) بودند و پیامبر(ص) از شدت علاقه به سبط اکبر خود فرمودند: «خدایا، من حسنم را دوست دارم، تو نیز او را دوست بدار.» این روایت نشان‌دهنده محبت الهی و عمیق پیامبر(ص) نسبت به امام حسن(ع) است و در عین حال برای ما نیز یک وظیفه ایجاد می‌کند؛ اینکه امام حسن مجتبی(ع) را قلباََ، لساناََ و عملاً دوست بداریم و پیوند خود را با محبت و ارادت به آن حضرت حفظ کنیم. 

اکبری ادامه داد: بخش دوم فضایل امام حسن مجتبی(ع)، فضایل مشترک ایشان با امام حسین(ع) است، پیامبر اکرم(ص) در حدیثی نورانی فرمودند: «الحسنُ و الحسينُ سيّدا شبابِ أهلِ الجنّة، و أبوهُما خَيرٌ مِنهما؛ حسن و حسين دو سرور جوانان بهشت هستند و پدرشان از آن دو بهتر است»؛ این تعبیر نشان می‌دهد که این دو بزرگوار در میان اهل بهشت نیز الگو و شاخص هستند و از جایگاه و کمالات ویژه‌ای برخوردارند.

وی بیان کرد: در روایتی که شیعه و اهل سنت نقل کرده‌اند، پیامبر(ص) درباره امام حسن و امام حسین(ع) فرمودند: «الْحَسَنُ وَ الْحُسَینُ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدا؛ حسن(ع) و حسین(ع) هر دو امام هستند چه قیام کنند و چه بنشینند» در این حدیث، چند فضیلت مهم برای این دو بزرگوار بیان شده است؛ نخست اینکه پیامبر(ص) آنان را فرزندان خود معرفی می‌کنند، دوم اینکه هر دو امام هستند و سوم اینکه هر دو دارای قیام و اقدام متناسب با شرایط زمان خود هستند.

اکبری گفت: نسبت امام حسن و امام حسین(ع) با وجود اینکه نوه‌های دختری پیامبر اکرم(ص) هستند، در قرآن کریم و سخنان پیامبر(ص) با تعبیر فرزند بیان شده است. همچنین در آیه مباهله از امام حسن و امام حسین(ع) با عنوان «ابناءنا» یاد شده است که این تعبیر نشان‌دهنده شدت علاقه، پیوند عمیق و ارتباط ناگسستنی جسمی و روحی آنان با پیامبر اکرم(ص) و خاندان وحی است. پیامبر اکرم(ص) به‌صورت یک خبر غیبی اعلام می‌کنند که امام حسن و امام حسین(ع) هر دو به مقام رفیع امامت و ولایت خواهند رسید. مقام امامت، جایگاهی بسیار بلند و ویژه است و پیامبر(ص) این مقام را برای هر دو بزرگوار بیان کرده‌اند.

تفاوت قیام و اقدام امام حسن(ع) با امام حسین(ع)

وی در پاسخ به اینکه با توجه به جایگاه امامت و تفاوت شرایط زمانی امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، صلح و قیام این دو امام چگونه در امتداد همین جایگاه و فضایل قابل تحلیل است، اظهار کرد: تعبیر پیامبر(ص) مبنی بر اینکه هر دو امام قیام و اقدام دارند، به این معناست که امام حسن(ع) در ابتدا برای مبارزه با دستگاه ظلم و ستم معاویه و بنی‌امیه قیام کردند، اما به‌دلیل عدم همراهی یاران و شرایط خاص جامعه، برای حفظ کیان اسلام، امامت، نبوت، توحید، قرآن و خاندان اهل‌ بیت(ع) صلح را پذیرفتند.

اکبری افزود: امام حسن(ع) ابتدا مردم را برای جهاد و مبارزه با ظلم و طاغوت آماده کردند، اما وقتی یاران ایشان را تنها گذاشتند و معاویه نیز با تطمیع فرماندهان و ایجاد توطئه شرایط را تغییر داد، امام(ع) با توجه به مقتضیات زمان صلح را پذیرفتند. در مقابل، امام حسین(ع) ابتدا از طریق سخنرانی، روشنگری، هدایت مردم، امر به معروف و نهی از منکر برای اصلاح جامعه تلاش کردند، اما هنگامی که دستگاه حاکم نپذیرفت و مسیر ظلم و طغیان را ادامه داد، ایشان برای نجات اسلام و جامعه اسلامی قیام عاشورا را رقم زدند.

وی بیان کرد: بخش سوم، فضایل و کمالاتی است که امام حسن(ع) در آن‌ها با اهل‌ بیت عصمت و طهارت(ع) مشترک هستند. آیات متعددی از قرآن کریم، از جمله آیه تطهیر، آیه مباهله، آیه اولی‌الامر و آیه صادقین، جایگاه اهل‌ بیت(ع) را بیان کرده‌اند و امام حسن مجتبی(ع) نیز در این فضایل و کمالات اهل‌ بیت(ع) سهیم هستند که در رأس این فضایل، آیه تطهیر قرار دارد: «...إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا؛ جز این نیست که همواره خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل‌ بیت [که به روایت شیعه و سنی محمد، علی، فاطمه، حسن و حسین(ع)] برطرف کند، و شما را چنان که شایسته است از همه گناهان و معاصی پاک و پاکیزه گرداند.» (سوره احزاب/ آیه 33) این آیه بر جایگاه ویژه اهل‌ بیت(ع) و طهارت آنان دلالت دارد و این فضیلت در وجود امام حسن مجتبی(ع) نیز متجلی است.

رعایت اصول قرآنی؛ شرط اساسی تبدیل صلح به پیروزی براساس سیره امام حسن(ع)

اکبری در پاسخ به اینکه با توجه به شرایط و مفاد صلح امام حسن مجتبی(ع) با معاویه، این صلح چه اهداف و آثار راهبردی داشت و این تجربه چه درس‌هایی برای جامعه امروز دارد، گفت: یکی از درس‌های مهم امام حسن مجتبی(ع) برای جامعه امروز، موضوع مذاکره و آن چیزی است که از آن به‌عنوان «نرمش قهرمانانه» یاد می‌شود که این موضوع باید با مبانی و اصول قرآنی و اسلامی و با مطالعه دقیق آثار و شرایط صلح امام حسن(ع) مورد توجه قرار گیرد.

وی ادامه داد: امروز مذاکرات ایران با آمریکا یکی از موضوعات مهم و روز جامعه است و ما همزمان در عرصه مذاکره و در میدان نبرد با دشمن مواجه هستیم. از سیره امام حسن(ع) می‌آموزیم که صلح و مذاکره، اگر با رعایت اصول و شرایط راهبردی اسلامی و قرآنی انجام شود، می‌تواند یکی از راه‌های مبارزه، حفظ جامعه، تبلیغ دین و رسیدن به پیروزی باشد.

اکبری با تشریح آثار صلح امام حسن(ع) با معاویه تصریح کرد: صلح امام حسن(ع) یکی از سرنوشت‌سازترین رخدادهای تاریخ اسلام و تشیع است که آثار عمیق و ماندگاری در ابعاد مختلف داشت و نخستین اثر این صلح، حفظ اصل اسلام و جلوگیری از نابودی دین بود، زمانی که امام(ع) تنها مانده بودند و معاویه با تطمیع فرماندهان و یاران نزدیک ایشان، پشتوانه اجتماعی امام را تضعیف کرده بود، امام حسن(ع) برای حفظ اسلام، خاندان نبوت و امامت و جامعه اسلامی صلح را پذیرفتند.

وی افزود: دومین اثر صلح امام حسن(ع)، افشاگری درباره چهره واقعی بنی‌امیه بود، معاویه در پیمان صلح متعهد شده بود به مفاد آن پایبند باشد، اما در ادامه بسیاری از بندهای پیمان‌نامه را نقض کرد، از جمله مواردی که رعایت نشد، جلوگیری از سبّ و ناسزاگویی به امیرالمؤمنین(ع) و همچنین مسئله تعیین نشدن جانشین برای معاویه و بازگشت امر حکومت به شیوه مورد توافق بود که در نهایت، معاویه بخش‌های مهمی از مفاد پیمان‌نامه را نقض کرد و همین مسئله چهره واقعی حکومت اموی را برای جامعه آشکارتر کرد.

اکبری بیان کرد: یکی دیگر از آثار صلح امام حسن(ع)، شناخته شدن حکومت اموی به‌عنوان حکومت ظالم و جائر بود، صلح‌نامه از نظر سیاسی؛ معاویه را به‌عنوان حاکم زمان به رسمیت می‌شناخت، اما هرگز او و حکومت اموی را به‌عنوان یک حکومت دینی و خلافت الهی معرفی نمی‌کرد و این مسئله بسیار مهم بود، زیرا مرز میان حکومت سیاسی معاویه و حکومت دینی اهل‌ بیت(ع) را برای جامعه روشن کرد.

وی ادامه داد: اثر دیگر صلح امام حسن(ع)، شکل‌گیری هویت تشیع به‌عنوان یک جریان اعتراضی و مبارز بود، امام حسن مجتبی(ع) با این اقدام، صف پیروان اهل‌ بیت(ع) را از پیروان ظلم و طاغوت جدا کردند و زمینه شکل‌گیری یک حرکت مردمی برای مبارزه با طاغوت زمان را فراهم کردند که این صف‌بندی، در حادثه کربلا و قیام امام حسین(ع) نیز آثار خود را نشان داد.

اکبری افزود: صلح امام حسن(ع) همچنین یک آزمون الهی برای یاران آن حضرت بود که متأسفانه بسیاری از یاران امام در این آزمون مردود شدند و نتوانستند امام زمان خود را یاری کنند، آنان تحت‌تأثیر فریب دشمن، دنیاطلبی و تطمیع معاویه قرار گرفتند و امام خود را تنها گذاشتند؛ در حالی‌که یاران امام حسین(ع) در کربلا در آزمون وفاداری و امام‌یاوری سربلند شدند.

وی اظهار کرد: از دیگر آثار صلح امام حسن(ع)، پایان دادن به بخشی از جنگ‌های داخلی و خونریزی‌ها بود که در آن دوره، شیعیان از سوی حکومت معاویه با فشار و سرکوب مواجه بودند و جان و مال آنان در معرض تهدید قرار داشت و صلح امام حسن(ع) زمینه‌ای فراهم کرد تا از شدت درگیری‌های داخلی و خونریزی علیه شیعیان کاسته شود و جان و مال آنان تا حدی مصون بماند.

اکبری بیان کرد: آخرین اثر مهم صلح امام حسن(ع)، زمینه‌سازی برای قیام امام حسین(ع) در کربلا بود که این صلح موجب شد چهره واقعی بنی‌امیه، معاویه و در ادامه یزید برای مردم آشکارتر شود و مظلومیت اهل‌ بیت(ع) و وضعیت جامعه اسلامی برای مردم روشن شود. با روی کار آمدن یزید، انحراف حکومت اموی به مرحله‌ای رسید که اساس توحید، نبوت، امامت و معارف اسلامی مورد تهدید قرار گرفت و امام حسین(ع) با قیام عاشورا برای احیای اسلام و ارزش‌های توحیدی قیام کردند.

وی گفت: بر این اساس، می‌توان برای صلح امام حسن(ع) هفت اثر مهم و راهبردی برشمرد؛ حفظ اصل اسلام، افشای چهره واقعی بنی‌امیه، شناخته شدن حکومت اموی به عنوان حکومتی ظالم، شکل‌گیری هویت تشیع به‌عنوان یک جریان اعتراضی، آزمون یاران امام، کاهش جنگ‌های داخلی و خونریزی و در نهایت زمینه‌سازی برای قیام امام حسین(ع).

اکبری یادآور شد: این آموزه‌ها برای جامعه امروز نیز قابل استفاده است، ما امروز همزمان در میدان مبارزه و در عرصه مذاکره با دشمن قرار داریم و سیره امام حسن مجتبی(ع) به ما می‌آموزد که اگر مذاکره‌ای با رعایت اصول و شرایط دینی و در جهت حفظ منافع و مصالح جامعه انجام شود، می‌توان آن را ادامه داد؛ اما اگر این اصول و شرایط رعایت نشود، نباید به مذاکره با استکبار جهانی و صهیونیسم بین‌المللی ادامه داد.