امام رضا(ع) نیز دارای نیکوترین رفتارهای اخلاقی بودند

حجت‌الاسلام والمسلمین حبیب‌الله زمانی، کارشناس مذهبی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایکنا از چهارمحال‌و‌بختیاری اظهار کرد: اهل بیت(ع) جايگاه ویژه‌ای در بین مردم داشتند و امام رضا‌(ع) نیز چنین جايگاه و محبوبیتی بین مردم داشت، با موفقیت این امام همام در مناظره‌ها مأمون احساس خطر  می‌کرد و ایشان را  به شهادت رساند.

وی افزود: امام رضا‌(ع) هنگام سفر به ایران در مسیر از فرصت استفاده کرد و تبلیغات فروانی داشت و "سلسلة الذهب" که نام حدیث معروفی است توسط ایشان که هنگام سفر به خراسان در نیشابور برای جمعیت انبوهی که به دیدار ایشان آمده بودند نقل فرمودند، در این حدیث شریف توحید به عنوان حصار محکم برای در امان ماندن از عذاب خداوند دانسته شده و ولایت ائمه به عنوان شرط ورود به وادی توحید یاد شده است.

زمانی افزود: تمامی انبیاء الهی به ویژه حضرت خاتم النّبیین(ص) در اخلاق نیک و ستوده، سرآمد روزگار بودند، تا آنجا که خداوند متعال از بین تمام اوصاف نیک آن حضرت، بر اخلاق نیکویش اشاره می‌فرماید و رمز و راز موفقیّت او را در نرم خویی می‌داند، امام رضا(ع) نیز دارای عالیترین و نیکوترین رفتارهای اخلاقی بوده و ویژگی‌های اخلاقی آن حضرت، بهترین الگوی رفتاری برای مؤمنان و دنبال کنندگان مکتب رضوی(ع) است.

این کارشناس مذهبی با اشاره به روایات متعدد در مورد اخلاق امام رضا(ع) بیان کرد: «ابراهیم بن عباس» درباره‌ی سیره‌ اخلاقی آن حضرت می‌گوید: «هرگز ندیدم آن حضرت، با سخن خود در حق کسی جفا کند و مورد اهانت و آزار قرار دهد" و یا کلام کسی را قبل از آن که پایان یابد، قطع کند، نیاز نیازمندان را برآورده می ساخت و هرگز حاجتمندی را که توان انجام حاجت او را داشت، رد نمی کرد. هرگز پای خود را نزد دیگران دراز نمی کرد، و هرگز در حضور دیگران به چیزی تکیه نمی داد و هرگز ندیدم غلامان و خدمه‌ خود را دشنام دهدريال همچنین ندیدم که در جمع، با صدای بلند بخندد، بلکه خنده اش تبسّم بود. وقتی سفره پهن می کرد، بردگان و خدمه و حتی دربان‌ها و نگهبانان نیز با او بر سفره می نشستند، خوابش کم بود و کارهای نیک و صدقه های پنهانی فراوانی داشت و اکثر آن‌ها را در شب تار انجام می‌داد تا مبادا کسی خجالت بکشد و یا او را بشناسد.

زمانی تصریح کرد: جز حضرت رضا‌(ع) و امامان دیگر که از این تبارند نمی‌توان کسی را یافت که  همه آداب دین را در زندگی و برخوردهای خود مراعات نموده باشد، جامعیت شخصیت اخلاقی بر محور خدامحوری منظور از جامعیت یک شخصیت، وجود صفات گوناگون اساسی و برجسته و گاه به ظاهر متضاد در آن شخصیت است، پیشوایان معصوم  از جمله امام رضا(ع) واجد خصوصیات مختلفی بودند و از جامعیّت در شخصیت که همان هماهنگی اجزای شخصیت، حاکمیت اصول معین بر رفتار افراد و یکسان بودن واکنش‌ها در موقعیت های مشابه است برخوردار بودند و در واقع همه چیز بر محور الهی و نیّت خدایی و اخلاص می چرخد و همۀ اوصاف متضاد را خط الهی و نیّت خدایی سامان می دهد.

وی ادامه داد: احمد بن علی انصاری می گوید "رجاء بن ابی ضحاک" که از مدینه تا خراسان همراه حضرت بود، در مورد رفتار آن حضرت این گونه گزارش داده است که وقتی صبح می‌شد، نماز صبح را می‌خواند و وقتی سلام می‌داد، در مصلای خود «سبحان اللّه» و «الحمدللّه» و «اللّه اکبر» و «لااله الّااللّه» و صلوات بر نبی و آلش می‌گفت تا آفتاب طلوع می‌کرد، سپس به سجده می رفت و آن قدر طول می داد که آفتاب بالا می آمد. آنگاه رو به حرم می کرد و با آن ها سخن می‌گفت و آن‌ها را موعظه می‌کرد تا نزدیک ظهر (زوال) آن وقت تجدید وضو می‌کرد و به مصلای خویش بر می‌گشت و وقت ظهر، شش رکعت نماز می‌خواند، در رکعت اول، سوره‌های حمد و (قل یا أیُهَا الکافِرون و در رکعت دوّم، سوره‌های حمد و قُل هُوَ اللهُ أحَد و در دورکعتی چهارم از نافله ظهر در هر رکعت، حمد و توحی» می‌خواند و در هر دو رکعت، سلام می‌داد و در هر رکعت دوم، قنوت می‌گفت، آنگاه اذان می‌گفت و دو رکعت نماز می‌خواند، سپس نماز ظهر را اقامه می‌کرد. و پس از آن به تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می‌پرداخت.

این کارشناس مذهبی تشریح کرد: از نظر شیعیان، امامان، همه معصوم بوده و از گناهان مبرّا هستند، امّا بیان تقوا و پاکی امامان از زبان دیگران اقرار به فضیلت و برتری آنان است، رجاء بن ضحّاک می گوید: به خدا قسم مردی را باتقواتر از او و از ایشان برتر در یاد خدا در تمام اوقات و همین طور بیمناک تر از او نسبت به خدای عزیز و جلیل ندیدم.

وی بیان کرد: امام رضا(ع) سخت تأکید داشتند که افراد بر محور تقوا ارزیابی شوند، نه منسب و امثال آن، موسی بن‌نصر‌رازی می‌گوید پدرم شنید که مردی به حضرت رضا(ع) عرض کرد به خدا قسم روی زمین باشرافت‌تر از شما از جهت پدر وجود ندارد؛ حضرت فرمودند تقوا آنان را شرافت داده و طاعت خدا آنان را بهره داده است و دیگری به حضرت عرض کرد به خدا قسم تو بهترین مردم هستی، حضرت به او فرمودند «لَهُ لَا تَحْلِفْ یا هَذَا خَیرٌ مِنِّی مَنْ کانَ أَتْقَی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَطْوَعَ لَهُ وَ اللَّهِ مَا نُسِخَتْ هَذِهِ الْآیةُ وَ جعَلْناکمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکرَمَکمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکمْ" قسم یاد نکن فلانی! بهتر از من کسی است که از خدای عزیز و جلیل بیشتر پروا دارد و از خدا بهتر از من اطاعت می‌کند، به خدا قسم این که پروردگار می‌گوید " ما شما را گروه گروه و قبیله قبیله قرار دادیم تا شناخته شوید و برترین شما در نزد خداوند باتقواترین شماست"، این نشان می‌دهد که حضرت تلاش داشتند ثابت کنند که افراد باید بر محور تقوا و پاکی ارزیابی شوند.

زمانی اظهار کرد: امام رضا(ع) پیوسته هنگام غذا، سینی (یا ظرف بزرگی) را می‌آورد و کنار سفره می‌گذاشت و قبل از خوردن از بهترین غذاهایی که برای او آورده بودند، بر می‌گرفت، داخل آن سینی می‌گذاشت و دستور می‌داد که آن را به نیازمندان بدهند. آنگاه این آیه را تلاوت می‌کرد" فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ* وَ ما أَدْراک مَا الْعَقَبَةُ* فک رَقَبَةٍ* أَوْ إِطْعامٌ فِی یوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ" و تو چه می دانی آن گردنه چیست؟ آزاد کردن برده‌ای یا غذا دادن در روز گرسنگی  و آنگاه می فرمود: «عَلِمَ اللَّه عزَّوَجَلَّ أَن لَیسَ کلُّ إِنْسَانٍ یقْدِرُ عَلَی عِتْقِ رَقَبَةٍ فَجَعَلَ لَهُمُ السَّبِیلَ إِلَی الْجَنَّةِ بإِطْعَامِ الطعَامِ"، خداوند عزیز و جلیل می دانست که هر انسانی توان آزادی بنده را ندارد، لذا با خوراندن طعام راهی برای او به سوی بهشت قرار داد.
این کارشناس مذهبی تصریح کرد: صبر و مقاومت امام رضا(ع) یکی از اصول مهم اخلاقی در زندگانی امامان معصوم(ع) که همواره در زندگی آن ها مشاهده شده، صبر و مقاومت است، این بزرگواران، الگوی بزرگ صبر و قهرمان مقاومت و بردباری بودند، امام رضا(ع) اهل صبر و شکیبایی بود، افرادی بودند که نسبت به ایشان بی‌احترامی می‌کردند اما این بزرگوار در برابر آن‌ها خاموشی را انتخاب می‌کردند. 

وی ادامه داد: امام رضا‌(ع) فرمود "لَا یَسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَکُونَ فِیهِ خِصَالٌ ثَلَاثٌ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ وَ حُسْنُ التَّقْدِیرِ فی الْمعِیشَةِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الرَّزَایَا" هیچ بنده‌ای حقیقت ایمانش را کامل نمی‌کند مگر این که در او سه خصلت باشد، دین شناسی، تدبیر نیکو در زندگی مادی و بردباری در مصیبت ها و بلاها، آن حضرت در دوران زندگی خویش و زندانی بودن پدر بزرگوارشان، مکرر سعه صدر از خود نشان می‌دادند و مراقب اهل و عیال و پدر ارجمندشان بودند و در برابر دهن کجی‌های دیگران سعی می کردند سکوت کنند.

زمانی گفت: امام رضا(ع) در دوران خلافت مأمون عباسی در برابر سیاست‌های مرموز و پشت پردۀ او به ویژه در جریان ولایتعهدی، سخت در رنج و سختی بود، اما آن حضرت به خاطر مصالحی که در جای خود بیان شده است ازجمله، زنده نگه داشتن تشیّع، این رنج‌ها و سختی‌ها را تحمل کرد، امام رضا(ع) در مقابل تهمت‌های ناروای واقفیان و شیعیان نادان که وی را ابتر می‌دانستند، می‌فرمود "وَاللّه لا تمْضی الایامُ وَاللَّیالی حَتّی یَرْزُقَنِیَ اللّه وَلَدا ذَکَرا یَفْرُقُ بِهِ بَیْنَ الْحَقِّ وَالْباطِلِ"، به خدا سوگند بیش از چند روز و شب نمی‌گذرد که خداوند فرزند پسری روزیِ من می‌گرداند که به وسیلۀ او بین حق و باطل جدایی می افتد.

وی افزود: این سمپاشی تبلیغی از طرف واقفیه، منحصر به یک مورد نبوده است، بلکه به مناسبت‌های مختلف و موارد متعدد و گوناگون تکرار می‌شد و امام هشتم(ع) نیز به آنان جواب می‌داد، ازجمله اینکه فرمود "واللّه لاَتمضی الایّامُ وَاللَّیالی، حَتّی یُولَدُ ذَکر مِنْ صُلْبی یَقُومُ مِثْلَ مَقامی یُحْیی الْحَقَّ وَیُمْحی الْباطِلَ" به خدا سوگند! شب و روزهایی نخواهند گذشت مگر آن که فرزندی از نسل من به دنیا می‌آید و جای من قرارگرفته، حق را زنده و باطل را نابود می‌کند. 

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: امام هشتم(ع) و شیعیان، سخت در فشار دشمنان قرار داشتند ولی صبر و تحمل می‌کردند تا آن روزی که حضرت جواد(ع) پا به دنیا گذاشت و با نور وجودش به تمام سمپاشی‌ها و تهمت‌‌ها خاتمه داد، و پیش‌بینی‌های پدر بزرگوارش نیز به وقوع پیوست، عزّت نفس امام رضا(ع) یکی از برجسته‌ترین صفات اخلاقی تمام امامان و معصومان(ع) خصوصاً امام رضا(ع)، عزّت نفس بود، یکی از اهداف شوم مأمون از مسئله ولایتعهدی امام رضا(ع) این بود که آن حضرت را با نزدیک ساختن به دستگاه پرزرق وبرق و برخوردار نمودن از لذت‌های و نعمت‌های مادی، به دنیاپرستی و جاه‌طلبی متهم کند و عزّت او را زیر سؤال ببرد، ولی مناعت طبع و عزت نفس پیشوای هشتم(ع) نقشۀ مأمون را نقش بر آب ساخت.