امام رضا(ع) دارای نیکوترین رفتارهای اخلاقی بودند

حجت‌الاسلام والمسلمین حبیب‌الله زمانی، کارشناس مذهبی، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایکنا از چهارمحال‌و‌بختیاری اظهار کرد: اهل بیت(ع) جايگاه ویژه‌ای در بین مردم داشتند و امام رضا‌(ع) نیز از چنین جايگاه و محبوبیتی بین مردم برخوردار بودند. با موفقیت این امام همام در مناظره‌ها مأمون احساس خطر  می‌کرد و ایشان را  به شهادت رساند.

وی افزود: امام رضا‌(ع) هنگام سفر به ایران در مسیر از فرصت استفاده کردند و تبلیغات فروانی داشتند، «سلسلة الذهب» که نام حدیث معروفی است توسط ایشان که هنگام سفر به خراسان در نیشابور برای جمعیت انبوهی که به دیدار ایشان آمده بودند نقل فرمودند، در این حدیث شریف توحید به عنوان حصار محکم برای در امان ماندن از عذاب خداوند دانسته شده و ولایت ائمه(ع) به عنوان شرط ورود به وادی توحید یاد شده است.

زمانی افزود: تمامی انبیاء الهی به ویژه حضرت خاتم النّبیین(ص) در اخلاق نیک و ستوده، سرآمد روزگار بودند، تا آنجا که خداوند متعال از بین تمام اوصاف نیک آن حضرت، بر اخلاق نیکوی ایشان اشاره می‌فرماید و رمز و راز موفقیّت رسول اکرم(ص) را در نرم‌خویی می‌داند، امام رضا(ع) نیز دارای عالی‌ترین و نیکوترین رفتارهای اخلاقی بوده و ویژگی‌های اخلاقی آن حضرت، بهترین الگوی رفتاری برای مؤمنان و دنبال کنندگان مکتب رضوی(ع) است.

این کارشناس مذهبی با اشاره به روایات متعدد در مورد اخلاق امام رضا(ع) بیان کرد: «ابراهیم بن عباس» درباره‌ سیره‌ اخلاقی آن حضرت می‌گوید: «هرگز ندیدم آن حضرت، با سخن خود در حق کسی جفا کند و مورد اهانت و آزار قرار دهد و یا کلام کسی را قبل از آن که پایان یابد، قطع کند، نیاز نیازمندان را برآورده می‌ساخت و هرگز حاجت‌مندی را که توان انجام حاجت او را داشت، رد نمی‌کردند. هرگز پای خود را نزد دیگران دراز نمی‌کردند، و هرگز در حضور دیگران به چیزی تکیه نمی‌دادند. هرگز ندیدم غلامان و خدمه‌ خود را دشنام دهند، همچنین ندیدم در جمع، با صدای بلند بخندند، بلکه خنده‌ ایشان تبسّم بود. وقتی سفره پهن می‌کردند، بردگان و خدمه و حتی دربان‌ها و نگهبانان نیز با او بر سفره می‌نشستند، خواب‌شان کم بود و کارهای نیک و صدقه‌های پنهانی فراوانی داشتند و اکثر آن‌ها را در شب تار انجام می‌دادند تا مبادا کسی خجالت بکشد و یا ایشان را بشناسد.»

زمانی تصریح کرد: جز حضرت رضا‌(ع) و امامان دیگر که از این تبار هستند نمی‌توان کسی را یافت که همه آداب دین را در زندگی و برخوردهای خود مراعات نموده باشد، جامعیت شخصیت اخلاقی بر محور خدامحوری، منظور از جامعیت یک شخصیت، وجود صفات گوناگون اساسی و برجسته و گاه به ظاهر متضاد در آن شخصیت است، پیشوایان معصوم  از جمله امام رضا(ع) واجد خصوصیات مختلفی بودند و از جامعیّت در شخصیت که همان هماهنگی اجزای شخصیت، حاکمیت اصول معین بر رفتار افراد و یکسان بودن واکنش‌ها در موقعیت‌های مشابه است، برخوردار بودند و در واقع همه چیز بر محور الهی و نیّت خدایی و اخلاص می‌چرخد و همۀ اوصاف متضاد را خط الهی و نیّت خدایی سامان می‌دهد.

وی ادامه داد: احمد بن علی انصاری می‌گوید: «رجاء بن ابی ضحاک» که از مدینه تا خراسان همراه حضرت بود، در مورد رفتار آن حضرت این گونه گزارش داده است که وقتی صبح می‌شد، نماز صبح را می‌خواندند و وقتی سلام می‌دادند، در مصلای خود «سبحان اللّه» و «الحمدللّه» و «اللّه اکبر» و «لااله الّااللّه» و صلوات بر نبی و آلش می‌گفت تا آفتاب طلوع می‌کرد، سپس به سجده می‌رفتند و آن قدر طولانی می‌شد که آفتاب بالا می‌آمد. آن‌گاه رو به حرم می‌کردند و با آن‌ها سخن می‌گفتند و موعظه می‌کردند تا نزدیک ظهر، آن وقت تجدید وضو می‌کردند و به مصلای خویش بر می‌گشتند و وقت ظهر، شش رکعت نماز می‌خواندند، در رکعت اول، سوره‌های حمد و کافرون و در رکعت دوّم، سوره‌های حمد و توحید و در دو رکعت چهارم از نافله ظهر در هر رکعت، حمد و توحید می‌خواندند و در هر دو رکعت، سلام می‌دادند و در هر رکعت دوم، قنوت می‌گفتند، آن‌گاه اذان می‌گفتند و دو رکعت نماز می‌خواندند، سپس نماز ظهر را اقامه می‌کردند. پس از آن به تسبیح و تحمید و تکبیر و تهلیل می‌پرداختند.

این کارشناس مذهبی اظهار کرد: از نظر شیعیان، امامان همه معصوم بوده و از گناهان مبرّا هستند، امّا بیان تقوا و پاکی امامان از زبان دیگران اقرار به فضیلت و برتری آنان است، «رجاء بن ضحّاک» می‌گوید: به خدا قسم مردی را باتقواتر از او و از ایشان برتر در یاد خدا در تمام اوقات و همین طور بیمناک‌تر از ایشان نسبت به خدای عزیز و جلیل ندیدم.

وی بیان کرد: امام رضا(ع) سخت تأکید داشتند که افراد بر محور تقوا ارزیابی شوند، نه منصب و امثال آن، «موسی بن‌نصر‌ رازی» می‌گوید پدرم شنید که مردی به حضرت رضا(ع) عرض کرد به خدا قسم روی زمین باشرافت‌تر از شما از جهت پدر وجود ندارد؛ حضرت فرمودند تقوا آنان را شرافت داده و طاعت خدا آنان را بهره داده است. فرد دیگری به حضرت عرض کرد به خدا قسم شما بهترینِ مردم هستید، حضرت به او فرمودند «لَهُ لَا تَحْلِفْ یا هَذَا خَیرٌ مِنِّی مَنْ کانَ أَتْقَی لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَطْوَعَ لَهُ وَ اللَّهِ مَا نُسِخَتْ هَذِهِ الْآیةُ وَ جعَلْناکمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکرَمَکمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکمْ" قسم یاد نکن فلانی! بهتر از من کسی است که از خدای عزیز و جلیل بیشتر پروا دارد و از خدا بهتر از من اطاعت می‌کند، به خدا قسم این که پروردگار می‌گوید ما شما را گروه گروه و قبیله قبیله قرار دادیم تا شناخته شوید و برترین شما در نزد خداوند باتقواترین شماست، این نشان می‌دهد که حضرت تلاش داشتند ثابت کنند که افراد باید بر محور تقوا و پاکی ارزیابی شوند.

زمانی اظهار کرد: امام رضا(ع) پیوسته هنگام غذا، سینی (یا ظرف بزرگی) را می‌آوردند و کنار سفره می‌گذاشتند و قبل از خوردن از بهترین غذاهایی که برای او آورده بودند، بر می‌گرفت، داخل آن سینی می‌گذاشت و دستور می‌داد که آن را به نیازمندان بدهند. آنگاه این آیه را تلاوت می‌فرمود: «فَلاَ اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَ ما أَدْراک مَا الْعَقَبَةُ فک رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِی یوْمٍ ذِی مَسْغَبَةٍ و تو چه می‌دانی آن گردنه چیست؟ آزاد کردن برده‌ای یا غذا دادن در روز گرسنگی»  و آنگاه می‌فرمودند: «عَلِمَ اللَّه عزَّوَجَلَّ أَن لَیسَ کلُّ إِنْسَانٍ یقْدِرُ عَلَی عِتْقِ رَقَبَةٍ فَجَعَلَ لَهُمُ السَّبِیلَ إِلَی الْجَنَّةِ بإِطْعَامِ الطعَامِ، خداوند عزیز و جلیل می‌دانست که هر انسانی توان آزادی بنده را ندارد، لذا با خوراندن طعام راهی برای او به سوی بهشت قرار داد.

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: یکی از اصول مهم اخلاقی در زندگانی امامان معصوم(ع) که همواره در زندگی آن‌ها مشاهده شده، صبر و مقاومت است، این بزرگواران، الگوی بزرگ صبر و قهرمان مقاومت و بردباری بودند، امام رضا(ع) اهل صبر و شکیبایی بودند، افرادی بودند که نسبت به ایشان بی‌احترامی می‌کردند اما این بزرگوار در برابر آن‌ها خاموشی را انتخاب می‌کردند. 

وی ادامه داد: امام رضا‌(ع) فرمود «لَا یَسْتَکْمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَکُونَ فِیهِ خِصَالٌ ثَلَاثٌ التَّفَقُّهُ فِی الدِّینِ وَ حُسْنُ التَّقْدِیرِ فی الْمعِیشَةِ وَ الصَّبْرُ عَلَی الرَّزَایَا» هیچ بنده‌ای حقیقت ایمانش را کامل نمی‌کند مگر این‌که در او سه خصلت باشد، دین‌شناسی، تدبیر نیکو در زندگی مادی و بردباری در مصیبت‌ها و بلاها. آن حضرت در دوران زندگی خویش و زندانی بودن پدر بزرگوارشان، مکرر سعه صدر از خود نشان می‌دادند و مراقب اهل و عیال و پدر ارجمندشان بودند و در برابر دهن‌کجی‌های دیگران سعی می‌کردند سکوت کنند.

زمانی گفت: امام رضا(ع) در دوران خلافت مأمون عباسی در برابر سیاست‌های مرموز و پشت پردۀ او به ویژه در جریان ولایتعهدی، سخت در رنج و سختی بودند، اما آن حضرت به خاطر مصالحی که در جای خود بیان شده است از جمله، زنده نگه داشتن تشیّع، این رنج‌ها و سختی‌ها را تحمل کردند، امام رضا(ع) در مقابل تهمت‌های ناروای واقفیان و شیعیان نادان که وی را ابتر می‌دانستند، می‌فرمود «وَاللّه لا تمْضی الایامُ وَاللَّیالی حَتّی یَرْزُقَنِیَ اللّه وَلَدا ذَکَرا یَفْرُقُ بِهِ بَیْنَ الْحَقِّ وَالْباطِلِ، به خدا سوگند بیش از چند روز و شب نمی‌گذرد که خداوند فرزند پسری روزیِ من می‌گرداند که به وسیلۀ او بین حق و باطل جدایی می‌افتد.»

وی افزود: این سمپاشی تبلیغی از طرف واقفیه، منحصر به یک مورد نبوده است، بلکه به مناسبت‌های مختلف و موارد متعدد و گوناگون تکرار می‌شد و امام هشتم(ع) نیز به آنان جواب می‌دادند، از جمله اینکه فرمودند «واللّه لاَتمضی الایّامُ وَاللَّیالی، حَتّی یُولَدُ ذَکر مِنْ صُلْبی یَقُومُ مِثْلَ مَقامی یُحْیی الْحَقَّ وَیُمْحی الْباطِلَ به خدا سوگند! شب و روزهایی نخواهند گذشت مگر آن که فرزندی از نسل من به دنیا می‌آید و جای من قرار گرفته، حق را زنده و باطل را نابود می‌کند.» 

این کارشناس مذهبی تصریح کرد: امام هشتم(ع) و شیعیان، سخت در فشار دشمنان قرار داشتند ولی صبر و تحمل می‌کردند تا آن روزی که حضرت جواد(ع) پا به دنیا گذاشتند و با نور وجودشان به تمام سمپاشی‌ها و تهمت‌‌ها خاتمه دادند و پیش‌بینی‌های پدر بزرگوارشان نیز به وقوع پیوست. یکی از برجسته‌ترین صفات اخلاقی تمام امامان و معصومان(ع) خصوصاً امام رضا(ع)، عزّت نفس بود، یکی از اهداف شوم مأمون از مسئله ولایتعهدی امام رضا(ع) این بود که آن حضرت را با نزدیک ساختن به دستگاه پرزرق وبرق و برخوردار نمودن از لذت‌های و نعمت‌های مادی، به دنیاپرستی و جاه‌طلبی متهم کند و عزّت ایشان را زیر سؤال ببرد، ولی مناعت طبع و عزت نفس پیشوای هشتم(ع) نقشۀ مأمون را نقش بر آب ساخت.