حفظ استقلال تصمیم‌گیری؛ شرط تعامل سازنده با جهان
یک عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تبیین مرز تعامل سازنده با جهان گفت: استقلال راهبردی به معنای انزواطلبی نیست بلکه مستلزم حضور فعال در مناسبات بین‌المللی، حفظ عاملیت تصمیم‌گیری و تقویت قدرت علمی، اقتصادی و فناورانه کشور است.
محمود فلاح، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفت‌وگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه مرز میان تعامل سازنده با جهان و پذیرش سلطه قدرت‌های جهانی کجاست، اظهار کرد: مرز میان این دو وضعیت در کیفیت روابط بین‌الملل، نحوه توزیع نقش‌ها و چگونگی شکل‌گیری قواعد تعامل میان کشورها مشخص می‌شود و برای تشخیص آن باید به بستر کاربرد واژه‌ها، هنجارها و معاهدات توجه کرد.
وی ادامه داد: در رویکرد کاربردی به زبان، واژه‌ها، هنجارها و معاهدات، حقایقی مجرد و در آسمان‌ها معلق نیستند؛ معنای هیچ گزاره، سند یا قاعده‌ای فراسیاقی نیست بلکه این بستر کاربست و پیوند آن با شکل زندگی یک جامعه است که به آن روح و دلالت واقعی می‌بخشد.
فلاح افزود: صحنه روابط بین‌الملل نیز چیزی جز یک کنش ارتباطی فراگیر و ورود به یک بازی زبانی مشترک نیست. وقتی دو کشور پای میز مذاکره می‌نشینند یا معاهده‌ای را امضا می‌کنند، تنها در حال ردوبدل کردن کلمات نیستند بلکه وارد یک بازی دارای قاعده می‌شوند. مرز باریک اما بنیادین میان تعامل سازنده و پذیرش سلطه دقیقاً در کیفیت همین بازی و نحوه توزیع نقش‌ها در آن رقم می‌خورد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تبیین مفهوم تعامل سازنده گفت: تعامل سازنده وضعیتی است که در آن، طرف‌های بین‌المللی یکدیگر را به‌عنوان سوژه‌های صاحب‌حق و معناساز به رسمیت می‌شناسند. در این حالت، قواعد تعامل از دل توافقی آزاد، دوجانبه و در پاسخ به نیازهای ملموس طرفین برای تدبیر مصالح مشترک زاده می‌شود، مانند پروتکل‌های تبادل کالا، ترانزیت یا هم‌افزایی‌های علمی.
وی تصریح کرد: در یک تعامل سالم، ورود به بازی زبانی مشترک مستلزم دست کشیدن از فرم زندگی، هویت تاریخی، ارزش‌های دینی یا استقلال سیاسی هیچ‌یک از بازیگران نیست؛ هر دو طرف در وضع قاعده مشارکت دارند و هیچ‌کدام دیگری را ابزار تحقق اهداف یک‌سویه خود نمی‌کند.
استعمار معنایی نقطه آغاز سلطه است
فلاح در پاسخ به اینکه سلطه در مناسبات بین‌المللی چه مفهومی دارد، بیان کرد: سلطه در دنیای امروز لزوماً با لشکرکشی نظامی آغاز نمی‌شود، بلکه نقطه آغاز آن استعمار معنایی است. سلطه زمانی شکل می‌گیرد که یک قدرت هژمونیک، فرم زندگی خاص، منافع ژئوپلیتیک و گرامر سیاسی خود را به‌عنوان تنها مصداق عقلانیت محض، عرف عام و استانداردهای گریزناپذیر بین‌المللی بازنمایی کند.
وی افزود: قدرت مسلط، میدان بازی را به‌گونه‌ای می‌چیند که طرف مقابل اساساً حق نداشته باشد از خاستگاه بومی، هویتی و منافع بنیادین خود سخن بگوید بلکه تنها یک انتخاب در برابرش نهاده می‌شود؛ قواعدی را که دیگران برای حفظ برتری خود نوشته‌اند، بی‌چون‌وچرا بپذیر و اجرا کن. در چنین وضعیتی، کشور مستقل از جایگاه یک کنشگر فعال، خلاق و هم‌عرض، به یک کاربر دست‌بسته و مصرف‌کننده محض قواعد تنزل می‌یابد.
فلاح با اشاره به شاخص فقهی و سیاسی تفکیک تعامل سازنده از پذیرش سلطه اظهار کرد: در هندسه اندیشه و فقه سیاسی اسلام، ترازوی تمییز این دو وضعیت، قاعده بنیادین نفی سبیل است؛ «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا؛ و خداوند هیچ‌گاه برای کافران نسبت به اهل ایمان راه تسلط باز نخواهد نکرد.» (سوره مبارکه نساء/ آیه 141)؛ «سبیل» در لغت یعنی راه، معبر و مجرای نفوذ و تسلط. در پرتو معناشناسی کاربردی، نفی سبیل به این معناست که هیچ ساختار، توافق یا بازی دیپلماتیکی نباید به‌گونه‌ای سامان یابد که مجرای سیاست‌گذاری، اراده قانون‌گذاری و حق انتخاب آزادانه از امت اسلامی و کارگزاران آن سلب شود.
وی ادامه داد: هر توافقی که در مقام عمل و کارکرد عینی، دست جامعه اسلامی را در مدیریت حیات خویش ببندد و اراده دیگران را بر سرنوشت اقتصادی، سیاسی و فرهنگی آن حاکم کند، مصداق بارز گشودن سبیل، نقض کرامت ذاتی جامعه و خروج از دایره تعامل به ورطه انقیاد و اسارت ساختاری است. در مقابل، هر دادوستدی که در آن عاملیت تصمیم‌گیری و توان انتخاب محفوظ بماند و روابط بر مدار منافع عادلانه بچرخد، عقلایی، مشروع و مصداق تعامل سازنده خواهد بود.
نفی سلطه؛ از مقاومت تا ارائه الگوی جایگزین مناسبات بین‌المللی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پاسخ به این پرسش که آیا نفی سلطه صرفاً به معنای مقاومت در برابر نظم موجود جهانی است یا می‌تواند به ارائه الگویی جایگزین برای مناسبات بین‌المللی منجر شود، گفت: تقلیل دادن نفی سلطه به یک انفعال سیاسی یا رفتارهای اعتراضی و واکنشی، خطایی است که خود ریشه در گرفتار ماندن در همان مدار بسته هژمونیک دارد زیرا هنگامی که یک کنشگر تمام هویت و تلاش خود را تنها در رد کردن دیگری تعریف کند، ناخواسته دستور کار، زمین بازی و حتی ادبیات خود را از همان قطب مسلط وام گرفته است.
وی افزود: در رویکرد کاربردی، هنگامی که یک بازی زبانی تحمیلی، ناعادلانه و غیربومی نفی می‌شود، خلأ حاصل از آن هرگز در خلأ رها نمی‌ماند بلکه درست در همان لحظه، رسالت و ضرورت تاریخی برای ابداع و برساختن یک بازی زبانی بدیل با گرامری تازه متولد می‌شود. زبان، اندیشه و هویت سیاسی در کنش زنده و پیوسته با واقعیات شکل می‌گیرند؛ از این‌رو، در عقلانیت سیاسی معناگرا، مقاومت تنها نقطه عزیمت و شرط لازم برای رهایی از انقیاد است، نه غایت و نقطه پایانی راهبرد تمدنی.
فلاح با اشاره به جایگاه نفی طاغوت در اندیشه سیاسی اسلام بیان کرد: در منطق قرآن کریم، استکبارستیزی و نفی طاغوت هرگز هدفی مجرد و در خود فروبسته نیست بلکه مقدمه و بستر تحقق بخشیدن به هدف اصیل و ایجابی بعثت انبیا، یعنی «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ؛ تا مردم عدل و قسط را به پا دارند.» (سوره مبارکه حدید/ آیه 25) است. اسلام نظمی را مطالبه می‌کند که در آن، عدالت ساختاری و قسط اجتماعی حاکم باشد. بنابراین، سیاست خارجی اسلام نمی‌تواند صرفاً به یک دیپلماسی نه گفتن تقلیل یابد بلکه موظف است در طراحی نهادها، سازوکارهای دادوستد عادلانه و سامانه‌های داوری بین‌المللی طرحی نو دراندازد.
وی درباره الگوی جایگزین اسلام برای مناسبات بین‌المللی افزود: این الگو دقیقاً نقطه مقابل پروژه جهانی‌سازی است که می‌کوشد تمام خرده‌فرهنگ‌ها، سنت‌های تاریخی و نظام‌های ارزشی را در پای هژمونی سرمایه‌داری غربی قربانی و هم‌شکل کند. اسلام بر نفی مرکزگرایی استکباری و به‌رسمیت شناختن تکثر واقعی و استقلال شکل‌های زندگی ملت‌ها پای می‌فشارد؛ حقیقتی ماندگار که در بیان قدسی آیه 13 سوره مبارکه «حجرات» «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ؛ اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست.» متجلی است.
این پژوهشگر با تبیین مفهوم قرآنی تعارف گفت: مفهوم قرآنی تعارف که در قالب باب تفاعل بر کنشی دوطرفه و متقابل دلالت دارد، در تحلیل معناشناختی کاربردی، از مرز یک آشنایی صوری یا تعارف اخلاقی بسی فراتر می‌رود و دو رکن بنیادین را بازمی‌تاباند.
وی ادامه داد: نخست، به‌رسمیت شناختن هویت، حافظه تاریخی و عاملیت طرفین، به‌گونه‌ای که هیچ ملتی نباید از فرم زندگی ویژه خود تهی شود تا شایسته گفت‌وگو شمرده شود و دوم، کشف زمینه‌های مشترک در عرصه عمل و نیازهای ملموس، به‌طوری که همکاری‌های علمی، بازرگانی و امنیتی بر مدار استقلال و احترام متقابل سامان یابد، نه بر بستر تحمیل ارزش‌های هژمونیک یک قطب مسلط بر سراسر جهان.
فلاح تصریح کرد: به این ترتیب، الگوی ایجابی اسلام عبارت است از حرکت به‌سوی نظمی عدالت‌بنیان؛ نظمی که در آن بلوک‌های تمدنی در قالب شبکه‌هایی عادلانه از روابط، پیوندهای هم‌افزا برقرار می‌کنند و اجازه نمی‌دهند دیکته معنایی یک قدرت فائقه، سرنوشت بشریت را به اسارت بکشد.
استقلال راهبردی در گرو اقتباس نقادانه و تصرف اجتهادی
فلاح در پاسخ به این پرسش که در شرایط وابستگی متقابل کشورها در حوزه اقتصاد، علم و فناوری، چگونه می‌توان استقلال راهبردی را بدون گرفتار شدن در انزواطلبی حفظ کرد، اظهار کرد: یکی از کلیدی‌ترین رهیافت‌های رویکرد کاربردی به زبان و کنش، ابطال این توهم است که ابزارها، فناوری‌ها و دستاوردهای معرفتی در خلئی خنثی متولد می‌شوند و حیات می‌یابند؛ برعکس، هر پدیده‌ای در بستر کاربرد و درون مناسبات انضمامی یک شکل زندگی معنا و کارکرد واقعی خود را پیدا می‌کند.
وی افزود: از این منظر، علم و فناوری مدرن اگرچه در ساحت صورت‌بندی‌های آغازین با قواعدی به‌ظاهر عام، جهان‌شمول و ریاضی‌وار پا به عرصه می‌گذارند، اما غایت‌شناسی، سمت‌وسوی اجتماعی و بازتولید معنایی آن‌ها یکسره تابع نظام ارزشی، خاستگاه هنجاری و اراده کارگزار به‌کارگیرنده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به تفاوت انزواطلبی و استقلال راهبردی بیان کرد: بر پایه این تبیین، پدیده انزواطلبی پاسخی انفعالی و حاکی از استیصال است؛ وضعیتی که در آن یک جامعه از بیم استحاله هویتی یا دگرگونی بنیادهای فرهنگی، عطای مواجهه را به لقایش می‌بخشد و از ورود شجاعانه به میدان کنش جهانی و دادوستد زبانی سر باز می‌زند.
وی ادامه داد: در نقطه مقابل این انفعال، افق استقلال راهبردی در منظومه اندیشه سیاسی اسلام قرار دارد که بنیاد آن بر اقتباس نقادانه و تصرف اجتهادی استوار شده است. آن‌گاه که پیامبر اعظم(ص) با گزاره راهبردی «اطْلُبُوا الْعِلْمَ وَلَوْ بِالصِّین؛ دانش را فرا گيريد، گرچه درچين باشد» عقلانیت دادوستد معرفتی را به‌عنوان ضرورتی عام اعلام می‌دارند، مشروط بر آنکه این بهره‌گیری فعال، به انحلال و هضم معرفتی در مبادی زیستی دیگران منتهی نشود یعنی فراگرفتن، به معنای پذیرش چشم‌بسته شکل زندگی واضع نیست بلکه آغاز فرایند بازآفرینی در افق زیست‌بوم خودی است.
فلاح با تشریح راهبرد تمدنی اسلام در جهان امروز گفت: راهبرد تمدنی اسلام در جهان متصل امروز، هرگز در بستن روزنه‌ها یا مصرف‌کنندگی منفعلانه خلاصه نمی‌شود، بلکه در گرو ارتقا به جایگاه شریک فعال، صاحب عاملیت و اثرگذار در زنجیره‌های بین‌المللی تولید علم و ثروت است.
وی افزود: استقلال پایدار زمانی تحقق می‌یابد که جامعه با بومی‌سازی کارکردی دانش و تعمیق زنجیره‌های ارزش در درون مرزها، بازیگری بازآفرین باشد تا در پیچیده‌ترین لایه‌های هم‌تنیدگی جهانی، نه یک باربر مطیع یا مصرف‌کننده پیرامونی کدها و محصولات هژمون، بلکه دارنده دست برتر و صاحب‌اختیار در منطق کاربست و هدایت فناوری باقی بماند.
پذیرش قواعد و استانداردهای بین‌المللی لزوماً به معنای پذیرش سلطه نیست
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پاسخ به این پرسش که آیا پذیرش قواعد و استانداردهای بین‌المللی لزوماً به معنای پذیرش سلطه است یا می‌توان ضمن مشارکت در ساختارهای جهانی، استقلال تصمیم‌گیری را حفظ کرد، گفت: پاسخ تحلیلی به این پرسش مستلزم تفکیک دقیق سنخ هنجارها براساس کارکرد آن‌هاست.
وی در تشریح این موضوع اظهار کرد: نخست، قواعد رویه‌ای و ابزاری یا امور عقلایی و عرفی هستند. این استانداردها برای تسهیل هماهنگی و انتظام امور مشترک بشری، مانند قواعد دریانوردی، استانداردهای مخابراتی یا پروتکل‌های بهداشتی وضع شده‌اند. در فقه سیاسی، این موارد ذیل بنای عقلا و احکام عقلایی تمشیت امور قرار می‌گیرند و پذیرش آن‌ها نه‌تنها سلطه نیست، بلکه اقتضای عقلانیت تدبیر است.
فلاح ادامه داد: دوم، قواعد هنجارگذار و باردار از ارزش هستند؛ استانداردهایی که در لباس احکام فنی، به دنبال بازسازی نظام ارزشی، بازتعریف نهاد خانواده یا محدودسازی مبانی تشریع و استقلال ملی هستند.
وی تصریح کرد: در رویکرد کاربردی، نباید فریب ظاهر بی‌طرفانه واژگان بین‌المللی را خورد؛ باید دید این قواعد در مقام کاربرد و اجرا، چه چینشی از قدرت و تابعیت را بازتولید می‌کنند. استقلال تصمیم‌گیری زمانی حفظ می‌شود که کشور توان تفکیک هنجارهای رویه‌ای کارآمد را از قواعد هژمونیک داشته باشد و با حضور فعال در مجامع بین‌المللی، به یک قاعده‌گذار و هنجارساز تبدیل شود، نه یک امضاکننده تسلیم‌پذیر.
فلاح در پاسخ به این پرسش که اگر تعامل با یک قدرت جهانی منافع اقتصادی قابل‌توجهی برای کشور داشته باشد، اما در مقابل بخشی از استقلال سیاسی آن را محدود کند، معیار تشخیص و تصمیم‌گیری چیست، بیان کرد: در ترازوی فقه سیاسی و عقلانیت تمدنی اسلام، میان منافع عارضی و مقطعی و اصول مقوم و بنیادین حاکمیت ترتب وجود دارد. استقلال سیاسی، صرفاً یک ارزش اعتباری نیست، بلکه شرط بنیادین برای صیانت از دارالاسلام و امکان تحقق عدالت و احکام الهی است.
وی افزود: در معناشناسی کاربردی نیز اگر ساختار بازی به شکلی تغییر یابد که یک طرف حق انتخاب و آزادی حرکت خود را از دست بدهد، دستاوردهای مادی درون آن بازی معنای رفاهی پایدار نخواهند داشت؛ زیرا بقای آن منافع کاملاً به اراده و میل طرف مسلط گره می‌خورد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به معیار تصمیم‌گیری در اندیشه اسلامی گفت: معیار قطعی تصمیم‌گیری در اندیشه اسلامی، حاکمیت مصلحت علیا و عزت امت است؛ «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِینَ؛ عزت از آن خدا و از آن پيامبر او و از آن مؤمنان است». (سوره مبارکه منافقون/ آیه 8)؛ هیچ منفعت اقتصادی‌ای که به قیمت واگذاری اراده قانون‌گذاری و تصمیم‌گیری سیاسی تمام شود، در افق فقه سیاسی مجزی نیست، چراکه تجربه تاریخی نیز اثبات کرده است واگذاری استقلال به طمع سود اقتصادی، در نهایت به از کف رفتن هم‌زمان اقتصاد و حاکمیت منجر می‌شود.
نفی سلطه بدون قدرت علمی، اقتصادی و فناورانه پایدار نمی‌ماند
فلاح در پاسخ به این پرسش که آیا نفی سلطه بدون برخورداری از قدرت علمی، اقتصادی و فناوری می‌تواند به یک راهبرد پایدار در سیاست خارجی تبدیل شود، اظهار کرد: پاسخ صریح و واقع‌گرایانه، خیر است. از منظر معناشناسی کاربردی، زبان زمانی واجد معنا، کارآمدی و نیروی جهت‌دهنده است که با ارجاع به میدان کنش، درون مناسبات عینی زیست‌جهان ریشه دوانده و از سازوکارهای ملموس پشتیبانی شود؛ در غیر این صورت، واژگان به اصواتی توخالی و ادعاها به سازه‌هایی انتزاعی بدل می‌شوند. نفی سلطه، اگر صرفاً بر مدار اراده سیاسی مجرد یا بیانیه‌های خطابی بچرخد و دستش از ابزارهای ایجابی اعمال اراده تهی باشد، لاجرم در ورطه خطابه محض و بی‌اثر فرو می‌غلتد و در مواجهه با واقعیات سخت نظام بین‌الملل مضمحل می‌شود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی افزود: سخن گفتن از آزادی، استقلال و نفی هژمونی، زمانی اعتباریاب است که در رفتار، ظرفیت تولید و تاب‌آوری عینی جامعه بازتاب یابد، چراکه در رویکرد کاربردی، معنا همواره در کاربست و در پیوند با قدرت کارگزار تعین پیدا می‌کند.
وی با اشاره به ارتباط آرمان‌خواهی و قدرت در اندیشه سیاسی اسلام بیان کرد: در هندسه فقهی و اندیشه سیاسی اسلام نیز آرمان‌خواهی هرگز به معنای آرمان‌زدگی یا غفلت از بنیان‌های مادی تمدن نیست. نفی سبیل و عزت اسلامی، پیوندی ناگسستنی، وجودی و متقابل با فرمان راهبردی قرآن کریم دارد: «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ؛ و در برابر آنان آنچه در قدرت و توان دارید از نیرو برای جنگ آماده کنید.» (سوره مبارکه انفال/ آیه۶۰)
فلاح ادامه داد: امر به اعداد قوت (آماده‌سازی حداکثری مؤلفه‌های اقتدار)، یک تأسیس عقلایی و هنجاری است که نشان می‌دهد قدرت در نگاه اسلام، اگرچه خود غایت نیست و ابزاری برای دفع ظلم و بسط عدالت به‌شمار می‌رود، اما بقا و تداوم همان حق‌طلبی بدون این ابزار ناممکن است.
وی تصریح کرد: نفی سلطه‌ای که به بنیان‌های انضمامی اقتدار یعنی دانش پیشرفته، ثبات و پویایی اقتصادی، خوداتکایی فناورانه و استحکام ساخت درونی متکی نباشد، به مرور در تنگنای فشارهای تحریمی، محاصره‌های حقوقی و چرخ‌دنده‌های هژمونی جهانی دچار فرسایش هویتی و ساختاری خواهد شد و استقلال سیاسی را به انزوایی پرهزینه و شکننده بدل خواهد کرد.
فلاح بیان کرد: استقلال‌خواهی پایدار در عصر هم‌تنیدگی شبکه‌ها، هرگز یک امر صرفاً ذهنی یا شعاری نیست بلکه الزاماً و منحصراً از مسیر ارتقا به یک قطب پیشرو در تولید علم، انباشت سرمایه و توانمندی تکنولوژیک می‌گذرد؛ جایی که کلام استقلال‌طلبانه، ترجمان مستقیم توانمندی ساخت‌یافته و شکست‌ناپذیر یک ملت در عرصه عمل باشد.
انتهای پیام
