آمریکا و بن‌بست اسرائیل
به قلم محمود الهاشمی، مدیر مرکز مطالعات استراتژیک الاتحاد در بغداد
جی‌دی ونس، معاون کنونی رئیس‌جمهور آمریکا، نخستین کسی نیست که از روابط با اسرائیل انتقاد کرده و این کشور را مسئول شکست حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر جاری دانسته است. پیش از او نیز افراد بسیاری چنین انتقاداتی را مطرح کرده بودند؛ از جمله جاش پل، مدیر پیشین امور عمومی و کنگره در دفتر امور سیاسی و نظامی وزارت خارجه آمریکا.
او در اعتراض به سیاست دولت بایدن در زمینه تسلیح اسرائیل طی جنگ غزه استعفا داد. همچنین هاله غریط، دیپلمات پیشین آمریکایی که ۱۸ سال در وزارت خارجه این کشور خدمت کرده بود، در آوریل ۲۰۲۴ در اعتراض به سیاست دولت بایدن در قبال جنگ غزه استعفا کرد. نکته قابل توجه آن است که جنگ غزه عامل اصلی این استعفاها بود.
روابط میان ایالات متحده آمریکا و اسرائیل دیگر صرفاً یک ائتلاف راهبردی ثابت نیست که منافع مشترک و تعهدات تاریخی آن را تعیین کند؛ بلکه به موضوعی برای بحث و بررسی فزاینده در محافل سیاسی و دانشگاهی آمریکا تبدیل شده است.
پس از چندین دهه حمایت تقریباً نامحدود نظامی، سیاسی و دیپلماتیک، اکنون صداهایی در آمریکا به گوش می‌رسد که درباره بهایی که واشنگتن در قبال این رابطه می‌پردازد و میزان هماهنگی سیاست‌های اسرائیل با منافع ملی آمریکا پرسش‌هایی مطرح می‌کنند.
پرسشی که پیش‌تر با احتیاط مطرح می‌شد، امروز جایگاه پررنگ‌تری در مباحث سیاسی آمریکا پیدا کرده است:
آیا اسرائیل همچنان یک دارایی راهبردی برای ایالات متحده به شمار می‌رود، یا اینکه برخی سیاست‌های آن، این کشور را به باری سیاسی، دیپلماتیک و راهبردی برای واشنگتن تبدیل کرده است؟
این پرسش، پدیده‌ای تازه و صرفاً نتیجه جنگ اخیر نیست، بلکه ریشه‌های فکری و سیاسی آن به سال‌های بسیار دور بازمی‌گردد.
از متحد راهبردی تا پرسش درباره هزینه‌ها
از زمان جنگ سرد، اسرائیل جایگاه مهمی در محاسبات آمریکا در خاورمیانه داشته است. واشنگتن در اسرائیل شریکی نظامی و اطلاعاتی پیشرفته می‌دید که از توانمندی‌های فناورانه و نظامی برخوردار بود و در مقابله با شماری از دشمنان منطقه‌ای با آمریکا همکاری می‌کرد.
با گذشت زمان، این رابطه استحکام بیشتری یافت و دیگر به منافع نظامی محدود نماند، بلکه به سیاست داخلی آمریکا، کنگره، مراکز پژوهشی و نهادهای تصمیم‌ساز نیز گسترش پیدا کرد.
اما ائتلاف‌ها در محاسبات راهبردی، صرفاً بر اساس پیشینه تاریخی‌شان ارزیابی نمی‌شوند، بلکه معیار اصلی، میزان توانایی آن‌ها در تأمین منافع طرف‌های تشکیل‌دهنده ائتلاف است.
در همین چارچوب، بازنگری‌های فکری مهمی در آمریکا آغاز شد که این پرسش را مطرح می‌کردند: آیا منافعی که ایالات متحده از رابطه خود با اسرائیل به دست می‌آورد، همچنان با هزینه‌های فزاینده آن تناسب دارد؟
در سال ۲۰۰۶، جان مرشایمر، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه شیکاگو، و استیون والت، استاد دانشگاه هاروارد، پژوهشی جنجال‌برانگیز با عنوان «لابی اسرائیل و سیاست خارجی آمریکا» منتشر کردند که در سال ۲۰۰۷ به کتاب تبدیل شد.
این دو پژوهشگر بر این باور بودند که حمایت آمریکا از اسرائیل را نمی‌توان صرفاً با منافع راهبردی مشترک توضیح داد و گروه‌های فشار حامی اسرائیل نقش تأثیرگذاری در شکل‌دهی به سیاست خارجی آمریکا ایفا می‌کنند.
پژوهش آن‌ها همچنین به هزینه‌هایی پرداخت که واشنگتن ممکن است در نتیجه حمایت بی‌قیدوشرط از اسرائیل متحمل شود؛ از جمله کاهش توانایی آمریکا برای ایجاد روابط متوازن با کشورهای عربی و اسلامی، قرار گرفتن منافع این کشور در معرض انتقاد به دلیل پیوند خوردن با سیاست‌های اسرائیل و همچنین احتمال گرفتار شدن واشنگتن در مواضعی که لزوماً با اولویت‌های ملی آن همخوانی ندارند.
دیدگاه‌های این دو پژوهشگر با انتقاداتی در محافل دانشگاهی و سیاسی مواجه شد، اما اهمیت کتاب در این بود که بحث را از سطح اعتراضات سیاسی به حوزه پژوهش‌های راهبردی منتقل کرد.
دیگر مسئله صرفاً حق اسرائیل برای دریافت حمایت آمریکا نبود، بلکه موضوع اصلی به حدود این حمایت و میزان سودمندی آن برای خود ایالات متحده مربوط می‌شد.
از جمله چهره‌های دیپلماتیک آمریکایی که این موضوع را به‌روشنی مطرح کرده‌اند، چاس فریمن، سفیر پیشین آمریکا است که در سال ۲۰۱۰ در یک نشست سیاسی پرسشی مستقیم مطرح کرد:
آیا اسرائیل یک دارایی راهبردی است یا باری بر دوش ایالات متحده؟
فریمن بر مجموعه‌ای از هزینه‌ها تمرکز کرد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت بودند از: بارهای دیپلماتیکی که واشنگتن به دلیل سیاست‌های اسرائیل متحمل می‌شود، تأثیر این سیاست‌ها بر روابط آمریکا با کشورهای عربی و اسلامی و همچنین خطراتی که ممکن است هنگامی ایجاد شوند که محاسبات امنیتی اسرائیل با تصمیمات آمریکا درباره جنگ و صلح درهم‌آمیخته شوند.
اهمیت این دیدگاه در آن است که از سوی یک دیپلمات آمریکایی مطرح شده که در مسئولیت‌های مهمی خدمت کرده است، نه از سوی یک ناظر خارجی که صرفاً روابط دو طرف را از بیرون بررسی می‌کند.
از دیدگاه مطرح‌شده توسط او، حمایت و حفاظت از اسرائیل نباید به هدفی مستقل و جدا از منافع آمریکا تبدیل شود، بلکه این رابطه باید بر اساس معیار منافع ملی ایالات متحده مورد ارزیابی قرار گیرد.
معضل آمریکا در این است که اسرائیل همچنان شریکی مهم در حوزه‌های نظامی و اطلاعاتی به شمار می‌رود، اما سیاست‌های برخی دولت‌های اسرائیل ممکن است واشنگتن را با هزینه‌هایی مواجه کند که تمایلی به پرداخت آن‌ها ندارد.
در شرایطی که ایالات متحده به روابط باثبات با کشورهای عربی و حفظ نفوذ خود در منطقه نیاز دارد، جنگ‌های مکرر اسرائیل و تشدید تنش‌های منطقه‌ای می‌تواند این روابط را پیچیده‌تر کند.
همچنین دفاع مستمر واشنگتن از اسرائیل در مجامع بین‌المللی، گاهی این کشور را در برابر انتقادات گسترده قرار می‌دهد و بر تصویر آن نزد بخش‌هایی از افکار عمومی جهان تأثیر منفی می‌گذارد.
در اینجا یک تناقض آشکار نمایان می‌شود: کشوری که از دیدگاه واشنگتن شریکی مهم در خاورمیانه محسوب می‌شود، ممکن است در نتیجه برخی سیاست‌های خود به منشأ مشکلات دیپلماتیک و سیاسی برای آمریکا تبدیل شود.
این بدان معنا نیست که منافع راهبردی این ائتلاف از میان رفته‌اند، بلکه نشان می‌دهد که این رابطه پیچیده‌تر شده و دیگر نمی‌توان آن را به‌عنوان منفعتی آمریکایی تلقی کرد که قابل بازنگری نیست.
بحث درباره اسرائیل دیگر به مراکز پژوهشی و محافل دیپلماتیک محدود نمانده، بلکه به درون جامعه آمریکا نیز راه یافته است.
اختلافات میان دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان و همچنین در درون هر یک از این دو حزب درباره میزان حمایت نظامی و سیاسی که باید به اسرائیل ارائه شود، افزایش یافته است.
در حزب دموکرات، انتقادات مرتبط با جنگ غزه، کمک‌های نظامی و سیاست‌های اسرائیل در قبال فلسطینیان شدت گرفته است.
در مقابل، در درون حزب جمهوری‌خواه، جریان محافظه‌کاری ظهور کرده که شعار «اول آمریکا» را سر می‌دهد، با مشارکت در جنگ‌های طولانی‌مدت خارجی مخالفت می‌کند و خواستار اولویت دادن به اقتصاد آمریکا و منافع داخلی این کشور است.
این جریان یک پرسش اساسی مطرح می‌کند:
چرا ایالات متحده باید هزینه رویارویی‌های منطقه‌ای را تحمل کند که لزوماً دستاورد مستقیمی برای شهروند آمریکایی به همراه ندارند؟
تبدیل روابط با اسرائیل به موضوعی برای اختلافات داخلی و رقابت‌های انتخاباتی، تحول مهمی محسوب می‌شود؛ زیرا ائتلاف‌های سنتی هنگامی که بخشی از اجماع سیاسی حمایت‌کننده خود را از دست می‌دهند، بیش از گذشته در معرض بازنگری قرار می‌گیرند.
ونس و ترامپ: بازگشت شعار «اول آمریکا»
مواضع جریان محافظه‌کار مخالف جنگ‌های خارجی، با توجه به ظهور چهره‌هایی مانند دونالد ترامپ و جی‌دی ونس، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
این جریان لزوماً از مخالفت با ائتلاف با اسرائیل آغاز نمی‌کند، بلکه با تبدیل شدن ائتلاف‌ها به تعهداتی نامحدود مخالف است و نمی‌پذیرد که منافع متحدان بر اولویت‌های آمریکا مقدم شود.
از همین رو، بحث‌های درون اردوگاه جمهوری‌خواهان درباره جنگ‌ها و مداخلات خارجی و این پرسش که آیا سیاست آمریکا در خاورمیانه به بازنگری اساسی نیاز دارد یا خیر، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
موضوع دیگر صرفاً موضع‌گیری در قبال اسرائیل نیست، بلکه بخشی از پرسشی گسترده‌تر درباره نقش آمریکا در جهان است:
آیا واشنگتن همچنان به تحمل هزینه‌های نظم بین‌المللی و ائتلاف‌های خارجی به شیوه سنتی ادامه خواهد داد، یا به سمت کاهش تعهدات خود و بازتنظیم اولویت‌هایش حرکت خواهد کرد؟ هنگامی که درباره هزینه روابط آمریکا و اسرائیل صحبت می‌کنیم، نباید این هزینه‌ها را صرفاً به پول و کمک‌های نظامی محدود کنیم. این رابطه دارای هزینه‌های دیپلماتیک است که در دشواری ایجاد توافق‌های بین‌المللی نمود پیدا می‌کند؛ هزینه‌های منطقه‌ای که به روابط واشنگتن با کشورهای عربی مربوط می‌شود؛ هزینه‌های داخلی که با شکاف میان رأی‌دهندگان و سیاستمداران ارتباط دارد و همچنین خطرات کشیده شدن آمریکا به رویارویی‌های نظامی گسترده.
در برخی شرایط، این هزینه‌ها ممکن است تأثیری به‌مراتب بیشتر از هزینه‌های مالی مستقیم داشته باشند.
ایالات متحده خاورمیانه را صرفاً از دریچه اسرائیل نمی‌نگرد؛ این کشور در خلیج فارس، امنیت انرژی، مسیرهای تجاری، مقابله با گروه‌های مسلح، رقابت با چین و روسیه و حفاظت از کشتیرانی بین‌المللی نیز منافعی دارد.
بنابراین، هرگونه سیاست منطقه‌ای که واشنگتن را بارها میان حمایت از اسرائیل و حفظ روابط و منافع دیگر خود مجبور به انتخاب کند، آن را با یک معادله راهبردی پیچیده مواجه خواهد ساخت.
