دسته‌بندی گزاره‌های خطبه فدکیه بر اساس کنش گفتاری

 

خطبه فدکیه به عنوان تراث دینی و گنجینه‌ای از معارف عالیه در قالب یک ارتباط کلامی در بافت تاریخی مشخص رخ داده است. این خطبه از سوی اندیشمندان از ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، بلاغی، ادبی، خطابی و... مورد واکاوی قرار گرفته، اما یکی از رویکرد‌های جدیدی که در فهم گزاره‌های متون دینی و معنایابی آنها مطرح می‌شود، تحلیل کارگفتی است. در این روش که در فلسفه تحلیلی بخش عمده‌ای از مباحث را به خود اختصاص می‌دهد تک‌تک گزاره‌هایی که در معنابخشی یک کنش کلامی نقش دارند مورد بررسی و مداقه قرار می‌گیرند.

این روش را نخستین بار جان آستین، فیلسوفِ زبان‌شناس، مطرح و بعدها مبانی نظری آن را شاگردش تثبیت و تبیین کرد. در علم اصول نیز اشخاصی نظیر آخوند خراسانی و شیخ انصاری در کتب اصولی خود ریشه‌های نظری این مباحث را بیان کرده‌اند و از کلامی بحث‌ می‌کنند که متکلم در قالب جملات خبریه، کلام خود را بیان می‌کند. این نظریه نشان‌دهنده آن است که متکلم هنگام ایراد سخن فقط به تلفظِ الفاظ و سامان دادن هیئت ترکیبی جملات اکتفا نمی‌کند، بلکه فعلی را هم انجام می‌دهد.

 

بدین ترتیب سه ساحت را می‌توان از هم تفکیک کرد؛ یکی فعلِ تلفظ به الفاظ و واژگان و ادای کلمات، دوم تشکیل قضیه و نسبت برقرار کردن در قضیه و سوم کنش و فعل گفتاری که مضمون در سخن است؛ بنابراین انسان هنگامی که وارد ارتباط کلامی می‌شود از قواعد مشخصی تبعیت می‌کند که کنش گفتاری ذیل این قواعد نشان‌دهنده آن است که انسان، فعلی را با این کلام انجام می‌دهد؛ مثلاً دستور یا فرمان می‌دهد و تشکر و احوالپرسی می‌کند که همه اینها افعالی هستند که فرد هنگام سخن گفتن انجام می‌دهد.

شاید بهترین نمونه و مثال برای این بخش از کلام این است که اگر به خطبه عقد توجه کنیم، عاقد فقط تلفظ الفاظ نمی‌کند، بلکه زن را به همسری مرد درمی‌آورد و اگر چنین قصدی نداشته باشد، عقد باطل است و جریان پیدا نمی‌کند. لذا حتماً افعال گفتاری در ضمن جملات انشایی نمایان است. جان آستین در ابتدا می‌گفت در جملات خبری، افعال گفتاری تحقق پیدا نمی‌کند، بلکه در جملات انشایی تحقق می‌یابد، اما در اواخر عمر از این دیدگاه برگشت و پذیرفت که در جملات خبری هم افعال گفتاری وجود دارد.

 

وی یک دسته‌بندی از کنش‌های موجود در کلام ارائه کرد و گفت که اولین مورد کنش توصیفی است که به توصیف و اطلاع می‌پردازد. دومین کنش، ترغیبی است که شنونده را به کاری ترغیب و امر یا نهی و پرسشی را مطرح می‌کند. کنش سوم، تعهدی است که گوینده خود را ملزم به انجام کاری می‌کند، مثلاً قولی می‌دهد. کنش چهارم احساسی - عاطفی است که گوینده احساسات و عواطف خود را بیان و موضوع ذهنی خود را درباره رویدادها اعلام می‌کند که از جمله آنها شکواییه، دعا و تبریک گفتن است. آخرین کنش، اعلامی است که گوینده در یک موقعیت رسمی، تغییری را در وضعیت موجود ایجاد می‌کند؛ از جمله اعلام آتش‌بس، جنگ و نصب و عزل.

 

هدف ما در بحث این است که ببینیم انواع کنش گفتاری چگونه می‌تواند به دسته‌بندی گزاره‌های حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه کمک و معنای نهفته در گزاره‌ها را آشکار کند. برای رسیدن به این هدف در تحلیل خطبه فدکیه از سه راهبرد، که پایه و ارکان خطابه را تشکیل می‌‌دهند، استفاده می‌کنیم. اولین راهبرد، راهبرد اتوس است که به شأن، منزلت و جایگاه سخنران و خطیب بر می‌گردد. اگر شرایط ورودی و خروجی خطبه و مسائل پیرامونی آن را به خوبی تحلیل کنیم، به این نتیجه می‌‌رسیم که راهبرد اتوس به خوبی در ایراد این خطبه تحقق پیدا کرده است. وقتی حضرت زهرا(س) برای ایراد خطبه عازم مسجد شدند، در جمعی از زنان مدینه حرکت کردند و راه رفتن ایشان شبیه راه رفتن رسول الله بود تا اینکه به مسجد رسیدند.

 

ایشان آهی از درون کشیدند، به گونه‌ای که این ناله باعث شد مردمی که در مسجد بودند همگی اشک بریزند و متأثر شوند. این شرایط ورودی است که باید یک خطیب برای تأثیر گذاشتن در مخاطبان ایجاد کند. ایشان خود را معرفی کردند و فرمودند که من فرزند پیامبر این قوم هستم. سپس می‌فرمایند که آنچه می‌گویم غیر از حق نیست و غیر از راه حقیقت، راه دیگری را نمی‌پیمایم. تمام این کنش‌ها و گفتارها در ابتدای خطبه برای این است که راهبرد اتوس را ایجاد کنند.

دوازده بخش اصلی خطبه فدکیه

راهبرد دوم لوگوس است که به کلام حضرت مربوط می‌شود. بدنه خطبه به دوازده بخش اصلی تقسیم می‌شود: حمد و ثنای الهی برای نعمت‌هایی که به این قوم عطا فرموده است، طرح مسئله توحید و نبوت، معرفی وجود پیامبر و تبیین جایگاه نبوت، معرفی قرآن که کتاب صدق و نور و حجت‌ الهی در میان مردم است، تبیین فلسفه احکام و بیان دلایل فروع دین، معرفی خود حضرت و افتخاری که به نَسَب خود دارد، تبیین فتنه‌های پس از رسول اکرم(ص)، دادخواهی و افشاگری نیرنگ‌ها در غضب فدک و تبیین مبانی قرآنی ارث، گلایه‌مندی حضرت از انصار و یادآوری موقعیت سیاسی و اجتماعی آنها، اتمام حجت و هشدار دادن به مردم درباره واگذاری زعامت امت به نااهلان، پاسخگویی حضرت به خلیفه وقت و در نهایت درد دل با پیامبر است که در قالب کنش‌های عاطفی، شکواییه‌ای را علیه ظالمان ایراد می‌کند.

 

این کنش‌های گفتاری در قالب 385 کنش قابل شناسایی و تفکیک هستند. اگر به نوع کلماتی که حضرت زهرا(س) انتخاب می‌کنند رجوع کنیم، پی می‌بریم که این کلام از غیرمعصوم قابل صدور نیست. اگر به کتب رجالی مراجعه کنیم، افرادی همانند فیض کاشانی، شیخ یوسف بحرانی و کاشف الغطا از کسانی هستند که این شیوه را داشته‌اند و براساس آن متون را اصلاح می‌کردند. 

 

راهبرد سوم پتوس است که به تأثیرپذیری مخاطب از این خطبه مربوط است. ما می‌بینیم آنچه قرار بود که متکلم به مخاطب انتقال دهد و نتیجه آن، که اقناع جمهورِ مردم است، به خوبی تحقق یافته است و محققان نقل کرده‌اند که موقع ایراد این خطبه زلزله‌ای در مدینه ایجاد شد و مردم ناله سر دادند و احساس لرزه بر مدینه احساس شد. مورخین گفته‌اند تنها روزی که مردم چنین ناله می‌کردند و بسیار متأثر بودند، روزی بود که پیامبر اسلام رحلت نمودند و این ناشی از نفوذ کلام حضرت زهرا(س) است. گفتمان فدکیه در افق تاریخی خاصی اتفاق افتاده، اما بدین معنا نیست که خطبه را تاریخ‌مند کند، بلکه این خطبه همچنان زنده و پویا و معارف والای آن قابل شنیدن است.