نقش تربیتی قرآن در اندیشه و حرکت اجتماعی امام موسی صدر
در نشست مجازی «اندیشه قرآنی امام موسی صدر» که ۴ آبان‌ماه با حضور استادان و پژوهشگران دانشگاهی برگزار شد، سخنرانان با بررسی مبانی تفسیری و رویکرد الهیات اجتماعی امام موسی صدر، بر نقش تربیتی قرآن، پیوند معارف دینی با نیازهای جامعه و تأثیر رفتار قرآنی در موفقیت فعالیت‌های اصلاحی و اجتماعی وی تأکید کردند.
به گزارش ایکنا، نشست اندیشه قرآنی امام موسی صدر با حضور استادان و پژوهشگران دانشگاهی، مبانی تفسیری امام موسی صدر، رویکرد او به الهیات اجتماعی و نقش اندیشه و رفتار قرآنی در فعالیت‌های اصلاحی وی، 4 آبان‌ماه به صورت مجازی بررسی شد. سخنرانان این نشست بر جایگاه تربیتی قرآن، ضرورت پیوند معارف دینی با زندگی مردم و اهمیت بازخوانی تجربه جامعه‌سازی امام موسی تأکید کردند.
در آغاز این نشست محمدحسین رحیمی‌نژاد، پژوهشگر علوم قرآنی و دبیر علمی نشست، با تسلیت فرارسیدن ایام شهادت حضرت زهرا(س)، به‌اجمال به زندگی امام موسی صدر پرداخت.
وی با اشاره به بهره‌مندی امام موسی صدر از محضر استادانی چون آیت‌الله سیدحسین بروجردی و علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، توانایی او در بیان مباحث تخصصی تفسیر قرآن به زبانی قابل‌فهم برای عموم مردم، به‌ویژه جوانان، را از ویژگی‌های برجسته وی برشمرد.
رحیمی‌نژاد همچنین با معرفی دو کتاب «حدیث سحرگاهان» و «برای زندگی» که گفتارهای تفسیری امام موسی صدر در آن‌ها گردآوری شده است، حاضران را به مطالعه این آثار دعوت کرد. وی تأکید کرد: یکی از وظایف مهم طلاب حوزه های علمیه و دانشجویان، به‌ویژه در رشته‌های الهیاتی، زنده نگه‌داشتن آرا و اندیشه‌های بزرگان دینی و قرآنی همچون امام موسی صدر است.
تربیت و انسان‌سازی، محور نگاه تفسیری امام موسی صدر است
در ادامه، محمدرضا شاهرودی، مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران، با معرفی امام موسی صدر به‌عنوان مصلحی بزرگ در عرصه اجتماعی، مبانی تفسیری او را در دو بخش «مبانی صدوری» و «مبانی دلالی» بررسی کرد.
وی در توضیح مبانی صدوری گفت: در نگاه امام موسی صدر، قرآن از جانب خداوندی نازل شده که به همه اسرار هستی آگاه است؛ ازاین‌رو، این کتاب ظرفیت هدایت انسان‌ها را در سراسر تاریخ و گستره جغرافیایی را داراست. بر همین اساس، اسباب نزول، علت تام نزول آیات نیستند و آنچه نزول آیات را اقتضا می‌کند، مصالح بشری است، نه صرفاً شرایط زمانی و مکانی.
شاهرودی با اشاره به برداشت امام موسی صدر از حروف مقطعه افزود: او این حروف را از ابزارهای تحدی قرآن می‌داند؛ به این معنا که قرآن با همین حروف در دسترس انسان‌ها شکل گرفته است، اما آنان از آوردن اثری همانند آن ناتوان‌اند.
وی همچنین درباره جایگاه قرآن در مبانی معرفتی امام موسی صدر اظهار کرد: در این نگاه، نبوت و امامت اعتبار خود را از قرآن می‌گیرند؛ برخلاف دیدگاهی که اعتبار قرآن را به پیامبر یا امام گره می‌زند.
مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران در تبیین مبانی دلالی امام موسی صدر، هدف نزول قرآن را تربیت، انسان‌سازی و تعالی انسان دانست و گفت: هرچند قرآن از مطالب و فواید علمی خالی نیست، تفسیر آن نباید از اخلاق و تربیت تهی شود؛ چنان‌که تفسیر علامه طباطبایی نیز در کنار ابعاد فلسفی، واجد ابعاد تربیتی، اخلاقی و اجتماعی است.
شاهرودی همچنین تأکید کرد: در اندیشه امام موسی صدر، فهم قرآن به دلالت‌های اولیه و ظاهری محدود نمی‌شود و تعارض‌های ظاهری آیات، از جمله در موضوع جبر و اختیار، زمینه تدبر و دستیابی به حقیقت را فراهم می‌کند. به گفته وی، امکان مراجعه همگانی به قرآن و قابل‌فهم بودن آن برای انسان‌ها با سطوح مختلف دانش، ایمان و فرهنگ نیز از دیگر مبانی دلالی امام موسی صدر است.
امام موسی صدر معارف قرآنی را با نیازهای جامعه پیوند داد
عادل پیغامی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق(ع)، در بخش دیگری از نشست با موضوع «تفسیر قرآن بر اساس الهیات اجتماعی در آثار امام موسی صدر» سخن گفت. وی با طرح این پرسش که چگونه می‌توان معارف وحیانی را به نظام فکری، فرهنگ عمومی و سبک زندگی مردم تبدیل کرد، یکی از مشکلات جامعه‌سازی و فعالیت‌های فرهنگی را شکاف میان میراث علمی دانشمندان حوزه الهیات و فهم و نیاز مخاطبان عمومی دانست و بر اهمیت حلقه واسط میان این دو تأکید کرد.
پیغامی با بیان اینکه امام موسی صدر در پی نگارش تفسیری کلاسیک نبود، اظهار کرد: او به‌عنوان احیاگر اندیشه دینی، جامعه لبنان و به‌ویژه شیعیان جنوب این کشور را با رنج‌های دیرپا و مسائل اجتماعی فراوان مخاطب قرار داد.
وی با تکیه بر اصالت، خلوص و نوآوری، مسیر احیای جامعه شیعی را پس از تلاش‌های علامه شرف‌الدین دنبال کرد و فعالیت‌هایش به تأسیس «حرکة المحرومین»، نهادسازی اجتماعی و شکل‌گیری جنبش امل انجامید.
پیغامی همچنین نقش امام موسی صدر را در ورود مفهوم مقاومت اسلامی به ادبیات سیاسی شیعه معاصر برجسته دانست و افزود: او متناسب با نیاز مخاطبان، به‌ویژه جوانان، روایتی قابل‌فهم و جوان‌پسند از تفسیر علامه طباطبایی و تلفیقی از دیگر تفاسیر ارائه می‌کرد و نگاه فرادینی‌اش، زمینه توجه اهل‌سنت و مسیحیان به او و اندیشه‌هایش را نیز فراهم ساخت.
این عضو هیئت علمی، امام موسی صدر را نمونه‌ای از «فقیه جامعه‌ساز در سطح خرد» توصیف کرد که اصلاح اجتماعی را از میان مردم و طبقات پایین جامعه آغاز کرد و تجربه‌اش از این جهت شایسته تأمل است.
وی همچنین رویکرد تفسیری امام موسی صدر را ترکیبی و تلفیقی دانست و توضیح داد: نگاه او به قرآن، به یک رویکرد فلسفی، عرفانی، روایی یا جامعه‌شناختی محدود نمی‌شود، بلکه از مجموعه این ظرفیت‌ها بهره می‌گیرد؛ ویژگی‌ای که برای مخاطب عمومیِ خواهان آشنایی با جوهره قرآن، بدون برخورداری از دانش تخصصی در این حوزه‌ها، اهمیت دارد.
رفتار قرآنی امام موسی صدر در موفقیت حرکت او نقش داشت
در بخش پایانی نشست، ابوالفضل خوش‌منش، عضو هیئت علمی گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران و رئیس مرکز همکاری‌های بین‌المللی قرآنی دانشگاه‌ها، دغدغه‌مندی، تعهد و احساس مسئولیت اجتماعی را از لوازم تبلیغ دین و بیان معارف اسلامی دانست.
وی تأکید کرد: کمبود امکانات نمی‌تواند انسانی برخوردار از این ویژگی‌ها را از فعالیت بازدارد؛ چنان‌که امام موسی صدر نیز با وجود کاستی‌های موجود، توانست عزت اسلامی را برای مردم لبنان، به‌ویژه شیعیان جنوب این کشور که در شرایطی دشوار و نابسامان زندگی می‌کردند، به ارمغان آورد.
خوش‌منش با اشاره به اینکه امام موسی صدر هنگام عزیمت به لبنان حدود ۳۱ سال داشت، گفت: او با وجود جوانی، حدود یک سال را به سکوت، تأمل و مشاهده وضعیت مردم گذراند و با آنان، به‌ویژه در جنوب لبنان، چهره‌به‌چهره گفت‌وگو کرد؛ روشی که خود جلوه‌ای از منش قرآنی است.
وی با استناد به عبارت «فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُرًا مِنْ قَبْلِهِ» از آیه ۱۶ سوره یونس، خاطرنشان کرد: امام موسی صدر در کنار گفتار و اندیشه قرآنی، رفتاری قرآنی نیز داشت و این ویژگی در موفقیت حرکت اجتماعی او نقشی بسزا ایفا کرد.
