فاطمیه؛ هسته مرکزی و زیربنای استراتژیک نهضت حسینی
ایام شهادت یگانه بانوی جهان هستی، فرصتی مغتنم برای بازخوانی حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و پیوند آن با واقعه کربلاست. آیا حوادث سال ۱۱ هجری و سال ۶۱ هجری، دو رخداد مجزا هستند یا زنجیره‌ای متصل به یکدیگر؟ مریم حکمت‌نیا، عضو هیئت علمی دانشگاه قم با رویکردی پژوهشی، به بررسی این پیوند تاریخی پرداخته و نشان می‌دهد که چگونه جریان‌های مخالف در تقابل با خاندان پیامبر، از دوران فاطمیه تا عاشورا به شکلی پیوسته تداوم یافته‌اند و چگونه «قبیله‌گرایی» توانست مسیر حق را به سوی فاجعه سوق دهد.
مریم حکمت‌نیا، عضو هیئت علمی دانشگاه قم در گفت‌وگوی تحلیلی با ایکنا با نگاهی به تداوم دو جریان متضاد در تاریخ اسلام، بر پیوند ناگسستنی حوادث فاطمیه و عاشورا تأکید کرد. وی با استناد به اشرافِ زمانی و استراتژیک حضرت زهرا(س) در خطبه‌های خود، از «لقاح انحراف» در سال ۱۱ هجری سخن گفت که در نهایت به فاجعه کربلا منتهی شد و بر نقش قبیله‌گرایی به عنوان ریشه‌ی اصلی انحراف از مسیر الهی تأکید ورزید. مشروح گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانیم:
ایکنا ـ آیا می‌توان گفت برخی از عواملی که در ماجرای فاطمیه آشکار شدند، در دهه‌های بعد زمینه‌ساز شرایط واقعه عاشورا شدند؟ برای اثبات این پیوند تاریخی، به چه شواهد و قرائنی باید استناد کرد؟
در آغاز، ضمن عرض تسلیت، از درگاه خداوند متعال مسئلت دارم که ما را در زمره کسانی قرار دهد که با طینت پاک و بهشتی محمد و آل محمد پیوند خورده‌اند و در غم آنان غمگین و در شادی ایشان شاد باشیم.
موضوع اصلی، بررسی نسبت میان فاطمیه و عاشورا است. هدف ما این است که دریابیم آیا میان حوادثی که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) بر خاندان ایشان و به‌ویژه بر حضرت زهرا(س) واقع شد و به شهادت ایشان انجامید و حادثه عاشورا که به شهادت امام حسین(ع) و یاران ایشان منتهی شد، ارتباطی وجود دارد یا خیر؟ در واقع، ما در پی بررسی پیوند میان سال 11هجری و سال 61 هستیم تا مشخص شود آیا این دو واقعه، دو رخداد مجزا هستند یا زنجیره‌ای متصل به یکدیگر محسوب می‌شوند.
در این راستا، نخستین پرسش این است که ضرورت بررسی این ارتباط چیست؟ چه فایده و نفعی از بررسی پیوند میان واقعه فاطمیه و عاشورا حاصل می‌شود؟ اگر این ارتباط وجود نداشته باشد، بررسی آن بیهوده خواهد بود؛ لذا باید روشن شود که آیا این پژوهش صرفاً یک ارزش معرفتی دارد یا در مقام عمل نیز پیامد و کاربردی مشخص را دنبال می‌کند.
پرسش دوم این است که این نسبت و ارتباط، مربوط به کدام طرفِ تقابل است؟ باید توجه داشت که در هر دو واقعه، دو جبهه در مقابل هم قرار داشتند. حضرت زهرا(س) در برابر گروهی از مخالفان و کسانی که با اهداف ایشان در تضاد بودند، تنها نبودند و این حوادث در تقابل با ایشان رقم خورد. به همین ترتیب، در حادثه عاشورا نیز امام حسین(ع) در برابر جبهه‌ای مخالف قرار گرفت که برخورد این دو طرف، واقعه کربلا را پدید آورد.
بنابراین، ما با دو رویکرد می‌توانیم به این مسئله بنگریم: نخست، بررسی ارتباط میان عملکرد حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر و عملکرد امام حسین(ع) در روز عاشورا. دوم، بررسی ارتباط میان عملکرد مخالفان حضرت زهرا(س) و عملکرد مخالفان امام حسین(ع) در روز عاشورا.
با اتخاذ این نگاه، ما با دو جریان متضاد روبرو می‌شویم که از پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) آغاز شده و تا سال 61 تداوم یافته است. جریانی که در خاندان پیامبر شکل گرفته و ادامه یافته، در تقابل با جریانی قرار دارد که در میان مخالفان خاندان پیامبر شکل گرفته و به سلسله‌ای از حوادث در روز عاشورا منتهی شده است. اگرچه نمی‌توان با قاطعیت گفت که این جریان‌ها پس از سال 61 هجری پایان یافته‌اند، اما آنچه روشن است، شناسایی این دو جریان متقابل است.
در نهایت، این پرسش نیز مطرح می‌شود که چرا از میان حوادث بی‌شمار تاریخ که در آن‌ها گروه‌های مختلفی در تقابل با یکدیگر قرار گرفته‌اند، ما صرفاً بر این دو جریان خاص تمرکز کرده و به بررسی پیوند میان آن‌ها پرداخته‌ایم؟ این پرسش، ضرورت و تمایز این مطالعه را بیشتر نمایان می‌سازد.
پرسش بنیادین این است که تبیین نسبت میان واقعه فاطمیه و عاشورا چه اهمیتی دارد؟ به باور من، انگیزه طرح این موضوع در عظمت بی‌بدیل حادثه کربلا نهفته است. واقعه عاشورا بدون شک رخدادی بود که در زمان وقوع، تمامی جامعه اسلامی را تحت تأثیر قرار داد. اما تأثیر این حادثه تنها به مسلمانان محدود نشد، بلکه تاریخ گواه است که حتی مسیحیان نیز عمیقاً تحت تأثیر این شهادت قرار گرفتند.
نکته شگفت‌آور این است که عظمت کربلا با گذشت زمان، نه تنها رنگ نباخت، بلکه وسعت و گستردگی آن در دل انسان‌ها بیشتر شد. هرچه دشمنان برای محو آثار امام حسین(ع) و تخریب جایگاه ایشان تلاش کردند، این اثرات در قلوب مردم ریشه‌دارتر و عظیم‌تر گشت. امروزه مشاهده می‌کنیم که نه تنها شیعیان، بلکه اهل سنت و بسیاری از مسیحیان نیز برای ایشان عزاداری می‌کنند. در بسیاری از مناطق، به‌ویژه در لبنان، در ماه محرم و روز عاشورا، اشعاری در قالب نوحه توسط مسیحیان سروده می‌شود و پیروان ادیان مختلف در کنار یکدیگر بر سینه می‌زنند و برای امام حسین (ع) اشک می‌ریزند. حقیقت این است که امروز هیچ انسان منصفی در حقانیت امام حسین(ع) تردید ندارد.
حال پرسش این است که آیا حادثه فاطمیه نیز از چنان عظمتی برخوردار بود که عاشورا دارد؟ پاسخ مثبت است. حرکت حضرت زهرا(سلام‌الله) در یکی از حساس‌ترین مراحل شکل‌گیری حاکمیت اسلامی، چنان به‌موقع و استراتژیک بود که اگر رخ نمی‌داد، احتمالاً اثری از اسلام باقی نمی‌ماند. معتقدم اگر نهضت فاطمی در آن لحظه حساس شکل نمی‌گرفت و پشتوانه‌ای قوی برای حضرت علی(ع) ایجاد نمی‌کرد، بقای اسلام در سایه حضور در کنار مخالفان بسیار دشوار می‌شد. اگر حضرت زهرا(س) قیام نمی‌کرد و با خطبه‌ها و اعتراضات خود در مسجد و خانه، چهره واقعی مخالفان را برملا نمی‌ساخت، امت اسلامی ناچار بود مسیر آن‌ها را به عنوان مسیر واقعی اسلام بپذیرد.
در واقع، حضرت زهرا(س) با صراحت اعلام کردند که از مخالفان ناخشنود و خشمگین هستند. خشم حضرت زهرا(س) جایگاه ویژه‌ای دارد، چرا که پیامبر اکرم(ص) صراحتاً فرمودند: هر کسی فاطمه را به خشم آورد، مرا به خشم آورده است. حضرت علی(ع) با تکیه بر این نهضت و افشای حقیقت توسط حضرت زهرا سلام‌الله توانستند با مخالفان کنار بیایند، در حالی که همگان می‌دانستند ایشان نه از روی همسویی، بلکه برای حفظ اسلام از تحریفات خوارج و بدعت‌گذاران جلوگیری می‌کنند.
نقش حضرت زهرا(س) در حفظ اسلام، نقشی عمیق، ریشه‌ای و زیربنایی است. این جایگاه را می‌توان به دانه یک گیاه تشبیه کرد که اگرچه در ابتدا دیده نمی‌شود، اما تمام درخت تنومندی که بعدها با شاخ و برگ و میوه ظاهر می‌شود، در وجود آن هسته نهفته است. در مقابل، نقش امام حسین(ع)، نقش ظهور و بروز بخشی از همان درختی است که در نهاد حضرت زهرا(س) کاشته شده بود. به همین دلیل، اگرچه امام حسین(ع) در طول تاریخ بیشتر دیده شده‌اند، اما حقیقت این است که حرکت حضرت زهرا(س)، به دلیل زیربنایی بودن، حتی شاید عظیم‌تر از واقعه عاشورا باشد. این حقیقت با روایتی که می‌فرماید: اگر فاطمه نبود، جهان خلق نمی‌شد سازگار است؛ چرا که هدف خداوند از خلقت جهان و انسان، تحقق ولایت است و فاطمه(س) محور این تحقق است.
ایکنا ـ پیامد تبیین پیوند میان عاشورا و فاطمیه چیست؟
عظمت و شکوه نهضت حضرت زهرا(س)، اگرچه بسیار اثرگذار و حتی در برخی ابعاد مؤثرتر از واقعه عاشورا بوده است، اما به دلیل پیچیدگی‌های تاریخی، در پشت پرده‌های بسیاری مخفی مانده است. تلاش ما برای مرتبط ساختن واقعه فاطمیه با عاشورای امام حسین(ع)، در واقع برای آشکار کردن همان شکوه، عظمت و نقش‌آفرینی استراتژیک حضرت زهرا است. با این نگاه می‌توان دریافت که منشأ هر حرکت شیعی که توسط ائمه اطهار(ع) انجام شده و مورد تأیید ایشان بوده، در تداوم اندیشه و نهضت فاطمی است؛ لذا قیام امام حسین(ع) را می‌توان ادامه طبیعی همان جریان باشد.
معرفی این جریان، ما را با جریان مخالف نیز آشنا می‌کند؛ جریانی که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، رضایت و خوشنودی ایشان را نادیده گرفت. این جریان در برابر حضرت زهرا و سپس در برابر حاکمیت حضرت علی ایستاد؛ زیرا نمی‌خواستند هم نبوت و هم حاکمیت در خاندان پیامبر متمرکز باشد. آن‌ها برگزیده شدن امام توسط خداوند را نپذیرفتند و ترجیح می‌دادند قدرت و جایگاه حاکمیتی در اختیار قبیله خود باشد.
بررسی تاریخ نشان می‌دهد که این جریان در تمام مراحل، با همدستی یکدیگر پیش رفتند تا در نهایت قدرت به معاویه برسد. خلیفه اول بدون مشورت مردم، خلیفه دوم را برگزید و خلیفه دوم نیز خلافت را در شورایی شش نفره قرار داد تا حضرت علی(ع) از جایگاه حاکمیتی محروم شود. در همین دوران بود که زمینه‌های قدرت برای معاویه در شام فراهم شد. حتی در زمان خلافت خلیفه سوم، ابوسفیان که در آن زمان نابینا شده بود، به بنی‌امیه توصیه کرد که خلافت را مانند توپی میان خود پاس دهند تا هرگز از دایره قدرت آن‌ها خارج نشود.
بنابراین، ادعای حاکمیت معاویه در برابر حضرت علی(ع)، ریشه در همان انحراف اولیه و تغییر جهتی داشت که پس از رحلت پیامبر رخ داد. کسانی که تا دیروز علیه پیامبر شمشیر کشیده بودند، با این انحراف به قدرت رسیدند. در واقع، دو مسیر کاملاً متضاد شکل گرفت: مسیری که در جهت رضایت خدا، پیامبر و حضرت زهرا سلام‌الله علیها بود و مسیری که 180درجه در جهت مخالف حرکت کرد.
وقتی دو جریان در دو جهت مخالف حرکت می‌کنند، فاصله آن‌ها به مرور زمان بیشتر می‌شود. انحرافی که در ابتدا جزئی به نظر می‌رسید، در طول 50 سال چنان گسترش یافت که در نهایت به شهادت فرزند پیامبر و سید شباب اهل الجنه، امام حسین(ع)، منتهی شد. حضرت زهرا(س) با ظرافت و دقتی بی‌نظیر، معیار حب و بغض پیامبر را تشخیص داده و در برابر این انحراف فریاد زدند؛ اما متأسفانه فریاد ایشان شنیده نشد. بنابراین، عجیب نیست که همان جریانی که در برابر دختر پیامبر ایستاد، نیم قرن بعد در برابر فرزند ایشان نیز بایستد و او را به شهادت برساند.
باید تأکید کرد که این ماجرا به پایان نرسیده است. این دو جریان متضاد همچنان در تقابل با یکدیگر هستند و این نبرد تا زمانی ادامه خواهد داشت که یکی از این دو پیروز شود. ما امیدواریم و منتظریم که با ظهور امام زمان(عج)، بشارت پیروزی نهایی حق بر باطل را دریافت کنیم.
انتهای پیام
