ظرفیت روش تفسیری علامه طباطبایی در تقویت پژوهش‌های قرآنی
رئیس دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم با تأکید بر ظرفیت روش تفسیری علامه طباطبایی در تقویت پژوهش‌های قرآنی و مطالعات میان‌رشته‌ای گفت: تفسیر المیزان الگویی ارزشمند از مواجهه عالمانه، روشمند و عمیق با قرآن ارائه می‌دهد. حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا مؤدب همچنین با اشاره به چالش کمرنگ شدن کتابخوانی و مطالعات عمیق در دانشگاه‌ها، نقش استادان و مدرسان را در تربیت دانشجویان اهل اندیشه و پژوهش بسیار مهم دانست.
علامه طباطبایی با نگارش تفسیر المیزان، الگویی عالمانه، روشمند و عمیق در مواجهه با قرآن ارائه کرد که می‌تواند برای دانشگاه‌های امروز در تقویت روحیه پژوهشگری و بازگشت به قرآن مؤثر باشد. در این مسیر، نقش استادان، معلمان و مدرسان حوزه و دانشگاه بسیار حیاتی است؛ زیرا دانشجویان معلمان و استادان خود را به عنوان الگو در نظر می‌گیرند.
خبرنگار ایکنا به مناسبت ایام بزرگداشت علامه طباطبایی و هفته کتابخوانی با حجت‌الاسلام والمسلمین سیدرضا مؤدب؛ قرآن‌پژوه و رئیس دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم گفت‌وگو کرده است که در ادامه می‌خوانیم:
ایکنا ـ علامه طباطبایی با نگارش تفسیر المیزان، الگویی از مواجهه عالمانه، روشمند و عمیق با قرآن ارائه کردند. به نظر شما دانشگاه‌های امروز چگونه می‌توانند این روحیه پژوهشگری و بازگشت به قرآن را در میان دانشجویان تقویت کنند؟
ایشان شخصیتی مفسر و فیلسوف بزرگ در دوران معاصر هستند. تفسیر المیزان، یکی از تفاسیر بسیار ارزشمند و گران‌بهاست، این تفسیر با روش تفسیری قرآن به قرآن و البته با گرایش‌های کلامی، تفسیر اجتماعی، تفسیر فلسفی و حتی تفسیر سیاسی نگاشته شده و یکی از تفاسیر بسیار مورد توجه عالمان، مفسران و محققان روزگار ما هست. امروزه اکثر کسانی که در حوزه فهم آیات و تفسیر، خدمات گران‌قدری انجام داده‌اند، از شاگردان حضرت علامه هستند.
کار بزرگی که حضرت علامه در این روزگار ما انجام داد و در بین علمای شیعه تقریباً کم‌نظیر است، بازگشت به متن آیات و استفاده بیشتر از خود قرآن برای فهم آیات دیگر بود. این روش حضرت علامه، روش بسیار بسیار گران‌قدر و مهمی است که واقعاً شاگردان حضرت علامه در روزگار ما توجه بسیاری به آن دارند. حضرت علامه مبانی‌ای داشت که به سمت این بازگشت به قرآن بیشتر حرکت کرد و تفسیر او بیشتر به سمت فهم آیات با کمک آیات دیگر بود.
ایشان بازگشت به قرآن را به عنوان الگویی بزرگ و کتاب هدایت در جامعه برای همه زمان‌ها و همه مکان‌ها مطرح می‌کرد. ایشان معتقد بود که قرآن یک کتاب وحیانی و کلام خدا است، تحریف‌ناپذیر است، کتابی برای همه روزگارهاو جاودانه است و فهم آن اختصاصی به معصومین ندارد؛ گرچه معصومین (ع) فهم کامل‌تر و دقیق‌تری از قرآن دارند، اما خود معصومین (ع) ما را به سمت و سوی ارجاع به آیات برای فهم آیات دیگر هدایت کرده‌اند.
در همین جهت، ایشان معتقد بود که ما در مسائل اجتماعی، مسائل زندگی و مسائل حیات بشر باید به قرآن مراجعه کنیم. همین‌طور که می‌دانید، حضرت علامه طباطبایی در المیزان، ضمن اینکه تفسیری ترتیبی است، اما ده‌ها عنوان موضوعی دارد که در درون تفسیر ترتیبی خود، بحث‌های تفسیر موضوعی و بحث‌هایی را که واقعاً مورد نیاز جامعه است، انجام می‌دهد. گاهی ایشان این‌ها را عنوان می‌کند؛ مثلاً بحث‌های اجتماعی که شاید چندین مورد در تفسیر المیزان داریم. در این بحث‌های اجتماعی، ایشان سعی می‌کند مثلاً در مورد جامعه و حکومت، مطالب گران‌قدری را مطرح کند که نمونه‌هایی را ذکر می‌کنم.
حضرت علامه در سوره بقره، ذیل آیات ۱۴۱ تا ۱۵۱، یک بحث اجتماعی را مطرح می‌کنند. ایشان در ذیل آن آیات اشاره می‌کنند که مجتمع‌های بشری و جوامع بشری برای حفظ حیات خود و ادامه وجود ارزشمندشان، نیازمند قوانین هستند و قوانینی که باید ناظر به احوال آن‌ها باشد، در واقع باید قوانینی باشند که از شریعت انسان برخاسته باشند، با توجه به شرایط موجود باشند و در همه طبقات با عدالت اجرا شوند. چنین قوانینی از طریق خداوند متعال می‌تواند تبیین شود و فضایل بشری و جایگاه بشری را بیان کند. ایشان در آنجا و همچنین در جاهای دیگر، اهمیت قرآن را در این که نقش بهترین قوانین و بهترین دستورالعمل‌ها را دارد، مطرح می‌کنند.
حضرت علامه طباطبایی در واقع از بهره‌مندی از قرآن مجید عنایت دارند به اینکه قرآن کتابی است که برای زندگی بشر آمده و برای همه دوران‌ها وجود دارد و یک دستورالعمل کامل و مجموعه‌ای منظم است که نه تنها حیات بشری، بلکه حیات اخروی را نیز در نظر گرفته است. از این جهت، واقعاً تفسیر المیزان به نظر من بهترین جریانی است که بازگشت به قرآن را دارد؛ گرچه اصطلاح بازگشت به قرآن ابتدا در میان برخی از روشنفکران عربی مطرح شد، اما حقیقت این است که بازگشت به قرآن در میان مفسران شیعه مطرح بوده و در بعضی دوره‌ها گسترش پیدا کرده است.
حضرت علامه معتقد است که بازگشت به قرآن را از طریق مراجعه به روایات به دست می‌آوریم؛ حضرت علامه پیش از المیزان، تفسیر البیان را با رویکرد «الموافقة بالقرآن و الحدیث» نوشتند که که تفسیر بسیار ارزشمندی است و در آن روایات را بررسی می‌کنند. اگرچه آن تفسیر تا سوره یوسف ادامه نیافت اما پیش از المیزان، مشخص است که حضرت علامه در آن مرور گسترده‌ای بر روایات دارد و همچنین از روایاتی که در بحار و جاهای دیگر آمده است، استفاده می‌کند.
ائمه(ع) نیز در واقع در خصوص قرآن همین اعتقاد و تفکر را داشتند که ما باید بیشتر به خود قرآن مراجعه کنیم. قرآن کتاب استخاره و قرآن کتاب تبرک و کتاب برای مجلس عزا نیست، بلکه قرآن دستورات زندگی و یک مجموعه پیوسته است. از جمله مبانی حضرت علامه این است که قرآن در درون خود سوره‌هایی دارد که هر سوره‌ای یک مسئله واحد، یک فرض واحد و یک هدف واحد را دنبال می‌کند و آیات آغازین با آیات پایانی و آیات پایانی با آیات میانی، یک ارتباط معنایی دارند و در همین مراجعه به آیات پایان و آخر است که فهم آیات کامل‌تر و دقیق‌تر انجام می‌شود.
ایکنا ـ آیا روش علامه می‌تواند الگویی برای پژوهش‌های بین‌رشته‌ای دانشگاهی باشد؟
در این مورد که آیا روش حضرت علامه الگویی برای پژوهش‌های میان‌رشته‌ای است یا خیر، به نظر من حضرت علامه شاید در زمان خودشان این نگاه را به قرآن داشتند و موضوعات قرآن را در یک تفسیر ترتیبی مورد توجه قرار دادند. شاید این امر ارتباط مستقیمی با بحث‌های میان‌رشته‌ای امروزی در دانشگاه‌ها نداشته باشد، اما این یک مبنا و یک آغاز است برای اینکه حضرت علامه می‌خواستند بفرمایند قرآن فقط فقه و فقط کلام ندارد، بلکه قرآن مسائل سیاسی، اجتماعی، فلسفی و تربیتی دارد و در همه حوزه‌ها می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد.
پژوهش‌های میان‌رشته‌ای که در دانشگاه‌ها شکل گرفته و باید تقویت شود، می‌تواند از قرآن بسیار استفاده کند؛ اما این استفاده نیازمند تخصص در مباحث علوم قرآنی و مطالعات قرآنی همچنین نیازمند تخصص در آن بحث‌های میان‌رشته‌ای است؛ مانند اقتصاد اسلامی، کلام اسلامی یا روان‌شناسی اسلامی یا فیزیک اسلامی یا حتی نجوم اسلامی. همه دانش‌هایی که به فرمایش حضرت آیت‌الله جوادی می‌توانند در واقع پیوندی با اسلام و با دین الهی داشته باشند، زیرا هر دانشی در خصوص هر موضوعی که یک شیعه درباره آن صحبت می‌کند، آن دانش مخلوق الهی است و از آن جهت که مخلوق الهی است، می‌تواند از آن برای برداشت دینی بهره‌مند شود. به همین جهت، حضرت علامه این مقدمات و این مبانی را که دارد، می‌تواند پژوهش‌های میان‌رشته‌ای را مورد گسترش قرار دهد.
ایکنا ـ با وجود دسترسی گسترده دانشجویان به منابع دیجیتال و محتوای کوتاه، فرهنگ مطالعه عمیق و کتابخوانی با چالش مواجه است. چگونه می‌توان کتابخوانی را از یک فعالیت فردی و گاه مناسبتی به بخشی از هویت علمی و فرهنگی دانشجویان تبدیل کرد؟ دانشگاه و استادان در این زمینه چه مسئولیتی دارند؟
ایکنا ـ چه ارتباطی میان مطالعه آثار اندیشمندان بزرگی مانند علامه طباطبایی، تعمیق معرفت قرآنی و شناخت فلسفه ایثار و شهادت وجود دارد؟ چگونه می‌توان این سه حوزه را در قالب یک برنامه تربیتی و مطالعاتی منسجم در دانشگاه به هم پیوند داد؟
ایکنا ـ اگر هدف دانشگاه تربیت دانشجوی اهل اندیشه، مطالعه و مسئولیت‌پذیری باشد، چرا هنوز در بسیاری از برنامه‌های فرهنگی دانشگاه، مطالعه آثار عمیق و مباحثه علمی جایگاه پررنگی ندارد؟ چه تغییری در شیوه اجرای برنامه‌های فرهنگی لازم است تا دانشجو از مخاطب منفعل به پژوهشگر و جست‌وجوگر معرفت تبدیل شود؟
