چه کسی برنده جنگ است؛ سلاح‌فروشان یا ایثارگران
به قلم؛ محمدحسن شاهنگی عضو شورای علمی گروه ادبیات اندیشه پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
در سینمای غرب، عموماً جنگ پدیده منفوری است و تقدم تسلیم بر مقاومت یک اصل است؛ به‌عنوان مثال در فیلم لوره( Lore) ساخته کیت شورتلند که در مورد آلمان در بحبوحه جنگ جهانی دوم است، نفرت از جنگیدن در میان کاراکترها به چشم می‌خورد؛ فیلم داستان پنج خواهر و برادر آواره و بینوا را روایت می‌کند که بعد از کشته‌شدن پدر و مادرشان، با پای پیاده برای رسیدن به خانه مادربزرگشان عازم می‌شوند.
در این مسیر، بچه‌ها در می‌یابند که کشته‌شدن در راه وطن حماقتی بزرگ است و دفاع از خاک ارزش مردن ندارد! یا در فیلم «ستیغ اره‌ای» (Hacksaw Ridge) به کارگردانی مل گیبسون، شخصیت دزموند داس، سرجوخه نیروی زمینی آمریکا در جنگ جهانی دوم بدون حمل سلاح در میدان نبرد نقش‌آفرینی می‌کند و از بروز بسیاری از زد و خوردها جلوگیری می‌نماید!
داستان فیلم «نجات سرباز رایان» ( Saving Private Ryan )ساخته استیون اسپیلبرگ در طول نبرد نرماندی در جنگ جهانی دوم اتفاق می‌افتد. کاپیتان جان میلر به همراه هفت سرباز دیگر مأموریت می‌گیرند تا سرباز جیمز فرانسیس رایان را پیدا کنند و به خانه برگردانند. او سه برادر داشته که همگی در جنگ کشته شده‌اند و به دستور فرمانده کل ارتش، رایان می‌تواند جبهه را ترک و به پیش مادرش بازگردد و در صلح و آرامش زندگی کند.
فیلم «متولد چهارم جولای» ساخته الیور استون از کودکی ران شروع شده و به سال‌های نوجوانی و تحصیل او در دبیرستان می‌رسد و سپس خدمت سربازی و سپس انجام وظیفه در نیروی تفنگداران دریایی آمریکا در ویتنام را به تصویر کشیده و با نمایش حادثه‌ای که منجر به قطع نخاع و فلج نیم‌تنه پائین او می‌شود، دوران بازپروری و بهبود او در بیمارستان کهنه‌سربازان برانکس را توضیح داده و سپس تحول شخصیتی او را به یک فعال مخالف جنگ شرح می‌دهد!
ارنست همینگوی، در رمان «وداع با اسلحه» همنشینی عشق، جنگ و اسلحه را روایت کرده است؛ آثار ضد جنگ زیادی را در سینمای جهان و ایران می‌توان نام برد که از این رمان وام گرفته‌اند.
همینگوی قصه را از گوریتسیا، شهر کوچکی در شمال تریسته در ایتالیا شروع می‌کند. ستوان فردریک هنری آمریکایی که در ارتش ایتالیا استخدام شده، بین آمبولانس‌ها، تالار ناهارخوری، نوشیدنی‌ها و همکاران زنش خوشحال و شاد است.
او با کاترین بارکلی، پرستاری انگلیسی آشنا می‌شود و تظاهر به دوست داشتنش می‌کند. کاترین هم تظاهر می‌کند حرف‌های عاشقانه فردریک را باور کرده است. در این میان جنگ اوج می‌گیرد. فردریک می‌فهمد اطرافیانش چقدر از جنگ بیزارند. او مجروح می‌شود و در بیمارستان با پرستاری آمریکایی آشنا می‌شود و به هم دل می‌بازند. همه در حال جنگیدن هستند، اما بیزاری و خستگی از نبرد بیداد می‌کند. فردریک به منطقه کوهستانی در جبهه جنگ منتقل می‌شود، اما به آن‌جا نرسیده و مجبور می‌شود همراه همکارانش در سه آمبولانس عقب‌نشینی کنند. خودروها به گل می‌نشینند.
او و سربازهای تحت امرش در جاده‌های فرعی حرکت می‌کنند. یکی از آن‌ها بعد از اصابت گلوله کشته می‌شود. دیگری تسلیم ارتش آلمان می‌شود. ستوان هنری و راننده آمبولانس روی پلی توسط دژبانی ارتش ایتالیا دستگیر می‌شوند و… در بخشی از رمان «وداع با اسلحه» می‌خوانیم: «هیچ چیز به بدی جنگ نیست… مردم وقتی می‌فهمند جنگ چقدر بد است، دیگر نمی‌توانند جلویش را بگیرند، چون دیوانه می‌شوند. بعضی‌ها هم هستند که هرگز نمی‌فهمند.
بعضی‌ها هستند که از افسران‌شان می‌ترسند. با همین‌ها جنگ راه می‌اندازند.» این رویکرد در سینمای تاریک‌انگار دفاع مقدس در کشورمان مورد اقبال واقع شده است. مثلاً فیلم «یک خانواده محترم» روایت یک استاد ایرانی دانشگاه پاریس به نام آرش است که به ایران باز می‌گردد.
برادر آرش در جنگ تحمیلی به شهادت می‌رسد و حوادثی در داستان فیلم رخ می‌دهد که باعث می‌شود مادرش نه‌تنها به شهادت پسرش افتخار نکند، بلکه همسرش را مسئول از دست‌دادن فرزندش می‌داند، فرزندی که در نوجوانی از دنیا می‌رود. این فیلم به‌گونه‌ای روایت می‌شود که بخش زیادی از رزمندگان ایرانی در جنگ تحمیلی نوجوانان هستند که نه به اراده که برای فرار از مشکلات خانوادگی سر از جبهه در می‌آورند.
پدر شهید در این فیلم شخصی خشن به تصویر در می‌آید و در یکی از پلان‌ها وقتی مرتباً بچه‌هایش را کتک می‌زند، ناگهان دوربین بر روی عکس امام خمینی(ره) زوم می‌کند و هم‌زمان صوتی از رادیو پخش می‌شود و صدای امام شنیده می‌شود که: «تاریخ اسلام به یاد ندارد که ملتی این‌طور عاشق جنگ باشند!»
در فیلم «آن‌ها نباید پیر شوند» ساخته پیتر جکسون می‌توان رد پایی از رمان «زمان کبوترها» اثر مرسه رودوردا را مشاهده نمود؛ برخی دیالوگ‌های بازیگران از منظر نشانه‌های زبانشناسانه گفتاری ملهم از این رمان است.
زمان کبوترها، داستان زن جوانی است که در جنگ داخلی در بارسلون زندگی می‌کند و برای فرار از وحشت خفه‌کننده جامعه درگیر جنگ به خودکشی فکر می‌کند.
کم آوردن در برابر آسیب‌های ناشی از جنگ و به بن‌بست‌رسیدن، اندیشه‌ای است که در سینمای تاریک‌انگار دفاع مقدس در ایران نیز در برخی آثار ملاحظه می‌شود؛ مثلاً در فیلم «طبل بزرگ زیر پای چپ» به کارگردانی کاظم معصومی، شخصیت‌های رزمنده از طولانی‌شدن جنگ، گلایه‌مند هستند و از اینکه ابزار دست حکومت قرار گرفته‌اند، شاکی‌اند.
شخصیت حافظ در این فیلم همه هم‌رزمانش را از دست می‌دهد و از آینده ناامید است؛ او در صحنه‌های متعددی از فیلم، مشغول جمع‌آوری پیکرهای شهداست و از بی‌یاوری می‌نالد.
در این بین، حتی آمدن رزمنده دیگری هم به نام یحیی، نگاه حافظ را عوض نمی‌کند. حافظ و یحیی در جبهه گیر افتاده‌اند و به جای کشتن دشمن به قول خودشان مجبورند دست و پای مجروحان هم‌رزم خودشان(شخصیت مهران) را از بیخ قطع کنند!
اگر مقیاس و شاخص دقیقی برای تسلیم و مقاومت نداشته باشیم، کار به جایی می‌کشد که مهم‌ترین دیالوگ فیلمی مانند «تنگه ابوقریب» ساخته بهرام توکلی این جمله شود: «توی جنگ فقط اونایی که اسلحه می‌فروشن، برنده هستن!» آیا واقعاً برندگان اصلی جنگ، سلاح‌فروشان‌اند؟! یا ایثارگرانی که از جان خود می‌گذرند و در راه اعتقادات و وطن، جان فدا می‌کنند؟ در سینمای تاریک‌انگار دفاع مقدس، امکان تقابل با قدرت قوی‌تر وجود ندارد و هر گونه تلاشی در این تقابل از سوی قدرت ضعیف، بیهوده است.
انتهای پیام
