رسیدن به عمق تربیت عرفانی؛ ایده اصلی امام شهید(ره)

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام و المسلمین علی فرحانی، استاد حوزه، 9 آبان ماه در نشست علمی «اندیشه تربیتی آیت‌الله العظمی شهید امام خامنه‌ای» با بیان اینکه دو ادبیات بنیادین توسط امام شهید و پیش از آن توسط امام راحل بنیان‌گذاری شد، گفت: امام راحل با ادبیات شناخت زمان و مکان» و دخالت در اجتهاد، تلاش داشتند تا دین را پاسخگوی تمامی نیازهای حداکثری بشر در حوزه‌های اجتماعی و تمدنی بسازند که این ایده تمدنی، به شدت دینی و اسلامی است.

وی افزود: ایشان در بیانات خود اصرار داشتند که این ایده را نباید فلسفی، عرفانی و یا صرفاً فقهی بدانیم؛ چرا که فقه در معنای رایج، بیشتر به مسائل جزئی(از طهارت تا دیات) منحصر شده است، در حالی که نیازهای امروز بشر به دلیل تحولات پس از انقلاب صنعتی، از نظر کمی و کیفی تغییر کرده و با نیازهای 300 سال پیش متفاوت است. موضوعاتی نظیر تفریح، سیاحت، فرهنگ و تعلیم و تربیت، امروزه نیاز به نگاهی جامع‌تر دارند.

فرحانی بیان کرد: امام راحل (ره) معتقد بودند که دین، فلسفه، عرفان، تفسیر و فقه(به معنای رساله عملیه)، جلوه‌هایی از اسلام هستند که زمان‌مند، موضوع‌مند و منبع‌مند هستند، اما خودِ اسلام حقیقتی جاویدان است که در هر لحظه تراوش می‌کند.

رویکرد امام شهید(ره) و چالش‌های علوم انسانی

وی اضافه کرد: این نگاه در ادبیات امام شهید(ره) در سال‌های ۱۳۶۴ و ۱۳۶۵ تجلی یافت و ایشان بر ضرورت استنباط دوباره فقه تأکید کردند. در دوران رهبری ایشان، موضوعاتی چون علوم انسانی ـ اسلامی و بعدها مفهوم حل مسئله پررنگ شد. در این مسیر، تلاش‌هایی برای تولید فقه، متناسب با نیازهای جدید صورت گرفت. اما یک آسیب اساسی در تجربه علوم انسانی ـ اسلامی، فلسفه و فقه ما وجود داشت و آن این بود که ما رویکرد پایین به بالا را در پیش گرفتیم.

استاد و پژوهشگر حوزه علمیه ادامه داد: به عبارت دیگر، ما ابتدا با مسائل خرد شروع کردیم؛ مثلاً در نظام اقتصادی، ابتدا به مسائل بورس یا بانک و معاملات بانکی پرداختیم اما وقتی این نظامات رشد کردند، در سطوح میانی دچار تنازع و تعارض شدند. برای نمونه، نظامات اخلاقی با نظامات فقهی در حوزه‌های اقتصادی یا تربیتی دچار تضاد شدند و حتی در درون نظام اقتصادی، ایده‌های تولید شده برای بورس با ایده‌های معاملات مرابحه در بانک درگیر شدند. 

وی افزود: در حالی که امامین انقلاب بر این باور بودند که این مسیر اشتباه است و باید ابتدا کلان‌نظام فوقانی را طراحی کرد. این نظام کلان، قواعدی را ارائه می‌دهد که ما بر اساس آن‌ها می‌توانیم نظامات خرد را نقد و اصلاح کنیم. در ایده امامین انقلاب، این کلان‌نظام را می‌توان معادل «حکمرانی» یا «حکومت» دانست. این نظام کلان، قواعدی برای نظام تعلیم و تربیت دارد و در گام بعد، این نظام به بخش‌های رسمی و غیر رسمی و سپس به نهادهایی چون خانواده و مسجد تفکیک می‌شود.

تبیین مفاهیم حکومت، حکمرانی و تمدن

فرحانی با بیان اینکه در ادبیات امام(ره)، بیشتر از واژه حکومت استفاده شده است اما در ادبیات امام شهید(ره)، ما با سه واژه «حکومت»، «حکمرانی» و «تمدن نوین اسلامی» مواجهیم، اظهار کرد : تمدن نوین اسلامی صورت نهایی، قطعی و وضعیت مطلوب ماست. حکمرانی یک مفهوم فرآیندی و مستمر است و حکومت هم معنای مستمر(فرآیند) و هم معنای حاصل (نتیجه) را در بر می‌گیرد.

این پژوهشگر حوزه بیان کرد: در ادبیات رایج جهانی امروز، واژگان «حکومت»، «دولت» و «حکمرانی» به کار می‌رود. مفهوم «حکمرانی» طی چهار یا پنج نسل تکامل یافته و در نسل اخیر به «حکمرانی خوب» رسیده است. اگرچه اندیشمندان داخلی و خارجی سعی کرده‌اند این مدل را ارتقا دهند، اما هنوز اجماع کاملی بر سر یک معنای واحد برای حکمرانی وجود ندارد.

حکمرانی امامیه و جایگاه بین‌المللی آن

در کلام امام(ره)، مفهوم حکمرانی ذیل اسلام و حکومت تبیین شده است. در یک یا دو سال اخیر، ما تلاش کرده‌ایم مفهوم «حکمرانی امامیه» را بازشناسی کنیم. برخی ممکن است بگویند که ما واژه حکمرانی را به جای حکومت مصادره می‌کنیم، اما حقیقت این است که در دنیا نیز برای حکمرانی معانی متعددی وجود دارد و ایده حکمرانی امام(ره) را می‌توان در قواره استانداردهای بین‌المللی نیز گنجاند؛ حتی برخی از خلأهای نظری حکمرانی مدرن، توسط ایده امام پر می‌شود.

فرحانی بیان کرد: فقه نظامات یا فلسفه نظامات اگر بدون نگاه به حوزه حکمرانی باشد، از نوعی سکولاریسم رنج خواهد برد؛ در نهایت هم، نه ضمانت اجرایی پیدا می‌کند و نه می‌تواند با سایر نظامات هماهنگ شود، بلکه با آن‌ها دچار تعارض خواهد شد.

وی افزود: وقتی از حکمرانی تربیتی یا قطب حکمرانی تربیتی سخن می‌گوییم، این‌ها صرفاً لفاظی یا واژه‌پردازی‌های بی‌معنا نیستند، بلکه اشاره به یک نظریه تربیتی دارند. در کلام امام شهید(ره)، نظریه به صورت تک‌بعدی نیامده بلکه نظریه همراه با امتداداتش ارائه شده است. ما این مسیر را تحت عنوان «نظریه تربیتی امام شهید» تدوین کردیم که از مبانی تربیت جمعی آغاز شده و تا جامعه‌سازی، استکمال جمعی و صبر و اعتماد ادامه می‌یابد که تمامی این مفاهیم در سخنرانی‌ها و آثار ایشان وجود دارد.

تبیین نظریه تربیتی امام شهید(ره)

فرحانی اضافه کرد: امروزه دانشگاه‌های دنیا به نسل‌های سوم، چهارم و اخیراً پنجم رسیده‌اند، اما نکته کلیدی این است که نباید صرفاً «مسئله‌محور» بود، بلکه باید «ایده‌مبنامحور» عمل کرد. در همین راستا، در سال ۱۳۹۱، ایده‌ دانشگاه حکمت‌بنیان مطرح شد تا به جای تکیه بر مدل‌های رایج، بر اساس حکمت و معرفت طراحی شود. امام شهید (ره) تأکید می‌فرمود که ما برای پیشبرد مدیریت کشور، حل مسائل جامعه و توسعه فناوری، پیش از علم، به فکر و فلسفه نیاز داریم زیرا فکر، پیش‌نیاز علم و فناوری است.

استاد و پژوهشگر حوزه علمیه تصریح کرد: منظور امام شهید(ره) از فلسفه، «دانش فلسفه» به معنای آکادمیک و تخصص‌های رایج نیست. ایشان معتقد بودند که ما نباید درگیر «فلسفه‌بافی» یا شناخت نظریات متعارف شویم، بلکه باید بر مبانی فلسفه ملاصدرا(ره) تکیه کنیم. در واقع، استخراج مسائل اصیل از فلسفه ملاصدرا، یک دستگاه فکر ایجاد می‌کند که این دستگاه، امتداد اجتماعی می‌یابد و به ما اجازه می‌دهد تا مسائل پیچیده‌ای نظیر رابطه حکومت و مردم را حل کنیم.

وی افزود: ایشان تصریح کرده‌اند که فلسفه‌های غربی توانسته‌اند برای ابزارهای زندگی، سیستم‌های اجتماعی و سیاسی و کیفیت تعاملات انسانی نظر بدهند، اما فلسفه اسلامی در بسیاری از موارد در سطح ذهنیات مجرد باقی مانده و به امتداد اجتماعی منجر نشده است. این امر یک نقص در ذات فلسفه نیست، بلکه به دلیل عدم گسترش و تعمیق مبانی در مقام عمل است. راه حل اجرایی این است که نقاط کلیدی در مبانی فلسفی موجود را شناسایی کرده و با تعمیق آن‌ها، این اندیشه را از سطح ذهنی به سطح خارجی و عینی منتقل کنیم.

وی تأکید کرد: ایده اصلی امام شهید(ره) در حوزه تربیت، رسیدن به عمق تربیت عرفانی است؛ یعنی رسیدن انسان به جایی که جز خدا را حمد نکند و عبد او نباشد اما برای اجرای این ایده در سطوح کلان(مانند آموزش و پرورش، مساجد و خانواده)، باید از تربیت فردی به تربیت جمعی حرکت کرد. هدف نهایی، صورت‌بندی کل جامعه برای رسیدن به یک هدف واحد است.

تربیت نظام‌مند در گرو توحیدی شدن است

فرحانی تأکید کرد: در این مسیر، هدف نهایی، انسان‌سازی به قرائت دین رسول‌الله (ص) و رسیدن به مقام خلیفه‌الله است و بستر راهبردی برای تحقق این هدف، جامعه‌سازی است لذا ایده‌ امام شهید(ره) عمیقاً حکمرانانه است و نمی‌توان آن را از مفهوم حکمرانی جدا کرد و برای تحقق این تربیت نظام‌مند، جامعه باید توحیدی شود.

استاد حوزه علمیه با بیان اینکه در این نظام تربیتی، عنصر ولایت نقش محوری دارد، گفت: کارکرد ولایت در اینجا، ایجاد پیوستگی و چسبندگی میان اجزای جامعه است تا فرد در بستر این پیوند، خود را در نظام ولایی ببیند. پس از طی این مراحل، فرد در یک ستون تقطیر تربیتی قرار می‌گیرد تا کمالات ذاتی و اکتسابی را به دست آورد. در نهایت، این فرد می‌تواند در محیط تربیتی نقش‌آفرینی کند که این امر هم منجر به رشد خود او شده و هم به جامعه‌سازی کمک می‌کند. 

وی اظهار کرد: در این جامعه، هیچ‌کسی بر دیگری مسلط نیست و همه تنها بنده خدا هستند حتی در ساختارهای نظامی که اطاعت، نه از روی ترس و اجبار، بلکه بر اساس بندگی خدا و نظم الهی است و پایان این مسیر هم مقاومت، پیشرفت و در نهایت استکمال جمعی است؛ یعنی رسیدن به جامعه‌ای توحیدی، معنوی، عادلانه و متکامل.