انسجام ساختار قرآن، قدسی و الهی است

به گزارش ایکنا، حمید ایماندار؛ عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، 20 آبان‌ماه در نشست علمی «نقد الگوهای تفسیری مبتنی بر مطالعات جدید زبان‌شناسی» با بیان اینکه مباحث مربوط به ساختارمندی قرآن در واقع نوعی پاسخ به مستشرقین و اسلام‌ستیزان بود که مشوش‌بودن و پراکندگی متن قرآن را مطرح کردند، گفت: شروع این جریان(مباحث ساختارمندی) از شبه‌قاره هند بود و در ادامه، این پرسش‌ها و سیر پاسخ‌ها به کشور مصر نیز منتقل شد. در آن فضای بازگشت به قرآن، افرادی در شبه‌قاره هند مانند سید ابوالعلاء مودودی و احمد البدیعی، و در ادامه افرادی همچون حمیدالدین فراهی و امیر احسن اصلاحی وارد این عرصه شدند و به ادعای مستشرقین مبنی بر اینکه متن قرآن مشوش است و از انسجام در متون مرسوم علمی عاری است، پاسخ دادند. در ادامه، در جامعه مصر نیز افرادی چون سید جمال‌الدین اسدآبادی، رشید رضا و در ادامه سید قطب وارد این حوزه شدند.

ایماندار با تأکید بر اینکه شاید به تعبیری پاسخ شتاب‌زده‌ای به این مسئله مستشرقین داده شد، اظهار کرد: به این معنا که اولاً تسلیم شدیم که قرآن واجد تشویش و پراکندگی است و ثانیاً تصور کردیم که این پراکندگی باید در پرتو مطالعات عهدین(کتب مقدس) درمان شود و همان علاجِ به کار گرفته شده در حوزه زبان کتب مقدس را در مورد قرآن کریم نیز به کار گرفتیم. این مسئله باعث شد بحث‌هایی در حوزه ساختارمندی قرآن دنبال شود که چندان با قدسیت و مصونیت لفظی و محتوایی قرآن سازگار نیست.

استاد دانشگاه شیراز بیان کرد: به تعبیر محمد آرکون، نیاز به یک تبارشناسی، بازاندیشی و بازسازی نسبت به این مسئله داریم تا بتوانیم نگاه خود را نسبت به ساختارمندی قرآن تغییر دهیم؛ این روند از ابزارهای ساختارگرایانه و انسجام‌گرایانه که برای کتب مقدس به کار می‌رفت، اثر زیادی پذیرفت؛ در حالی که ما در قرآن گاه به این ابزارها نیازی نداریم و گاه این نوع انسجام برای اثبات قدسی‌بودن قرآن ناکافی است.

ایماندار با بیان اینکه دیدگاه‌های ساختارگرایانه را می‌توان به دو دسته حداقلی و حداکثری تقسیم کرد، گفت: به عنوان نمونه در دیدگاه حداقلی، می‌توان به بحث حسین عبدالرئوف، استاد مطالعات قرآنی دانشگاه لیتز انگلستان اشاره کرد. ایشان توضیح می‌دهد که اگر از انسجام قرآن صحبت می‌کنیم، در واقع صرفاً از تکرار برخی مضامین متناوب سخن می‌گوییم. مثلاً در سوره مبارکه اسراء، مضمون قدرت الهی مدام تکرار می‌شود؛ از بحث معراج پیامبر در ابتدای سوره تا داستان حضرت نوح و در ادامه با داستان بنی‌اسرائیل که نشان می‌دهد این مضامین در سرتاسر سوره به صورت متناوب تکرار شده‌اند.

استاد دانشگاه شیراز اضافه کرد: در فضای دیدگاه‌های حداکثری هم امثال حمیدالدین فراهی، امیرحسن اصلاحی و سپس سید قطب آن را مطرح و با عنوان غرض سوره بحث کردند. در تفاسیری مانند تفسیر المیزان هم تحت عنوان غرض واحد سوره مطرح شده است. این دیدگاه‌ها عمدتاً واجد کلی‌گویی و تکلف هستند. اشکال عمده این است که مثلاً در سوره آل‌عمران که دارای تعدد و تکثر بسیار است، ادعا می‌کنیم واجد یک غرض واحد است.

ایماندار با بیان اینکه در فضای معاصر نیز این نگاه در کتاب‌های مختلف گسترش یافت، افزود: مرحوم خامه‌گر در کتاب‌های ارزشمندی همچون معماری ساختار هندسی سوره‌های قرآنی و کشف استدلالی ساختار سوره‌ها، از تمام ابزارهای موجود از جمله ابزارهای لفظی و محتوایی استفاده کرده است. ایشان حتی معتقد بودند عناوین سوره‌ها نیز موضوعیت دارند و در اثبات انسجام سوره از عنوان سوره بهره می‌برند. همچنین خانم سلوا سلیم العوای مصری در کتاب خود تحت عنوان ساختار سوره‌های قرآن، در مورد انسجام سوره احزاب بحث کرده است که این نیز از دیدگاه‌های حداکثری است.

انسجام قدسی قرآن

این پژوهشگر با بیان اینکه ما از فرضیه‌ای با عنوان«انسجام قدسی» صحبت می‌کنیم که می‌توان گفت مدلی چندسطحی است، گفت: دو سطح اول آن، همان چیزی است که در نظریات دیگر نیز از آن صحبت می‌شود؛ یعنی انسجام لفظی و انسجام محتوایی قرآن. در این سطح، استدلال می‌شود که مثلاً فلان سوره هم از نظر محتوا واجد یک غرض واحد است و هم الفاظش، و همچنین آغاز و اختتام سوره‌ها می‌تواند انسجام قرآن را ثابت کند.

وی اضافه کرد: اما سه سطح دیگر که من در اینجا مطرح می‌کنم، متناسب با یک متن قدسی است؛ متناسب با متنی که نامش قرآن باشد و متناسب با متنی که خود قرآن معرف آن است. اگر ما به این سه سطح موضوعیت و مدخلیت ببخشیم، دیگر نیازی نیست که به دام نظریات حداکثری، کلی‌گویی‌ها، تکلف‌ها و مبانی‌ای بیفتیم که بعضاً قابل اثبات نیستند یا تطبیقاتی را ارائه دهیم که ناکافی و ناقص به نظر می‌رسند.

وی اضافه کرد: زبان‌شناسان، به‌ویژه کسانی که بر روی کتب عهدین کار کرده‌اند، از آن به عنوان ویژگی خاص زبان کتاب مقدس بحث کرده‌اند؛ اما به نظر می‌رسد این رویکرد برای قرآن کاربرد بیشتری داشته باشد. زیرا وقتی از قدسیت صحبت می‌کنیم، بر قدسیت الفاظ و محتوا معتقدیم، در حالی که در مورد کتب مقدس، این اعتقاد عمدتاً وجود ندارد.

ایماندار با بیان اینکه اتان کلبرگ، کتاب مقدس را به مثابه یک متن شفاهی و شنیداری مطرح می‌کند، گفت: این مسئله موضوعیت و تأثیر زیادی در این دارد که شما آن متن را به عنوان یک متن کاملاً منسجم ببینید. اگر به قرآن نگاه کنید، این اوصاف کاملاً روشن است؛ چرا که قرآن مدام از قرائت، اقراء و تلاوت صحبت می‌کند و به طور کامل بر این امر تأکید دارد.

شنیداری‌بودن؛ مهمترین ویژگی زبان قرآن

استاد دانشگاه شیراز، اظهار کرد: این بسامد و این مسئله مختص زبان قرآن و ویژگی و خصوصیت زبان قرآن است که به آن توجه نشده است. زبان‌شناسان غربی در مورد کتاب مقدس توجه کرده‌اند، اما ما توجه نکرده‌ایم؛ در حالی که قرآن در تعریف و تبیین خود، کاملاً به این ویژگی‌ها اشاره می‌کند. قرآن اساساً خودش را این‌گونه تعریف می‌کند. این بحث شنیداری است و مقالاتی نیز در این حوزه نوشته شده است؛ برای نمونه خانم اخوان‌صراف مقاله بسیار خوب و مفصلی در این حوزه نوشته‌اند که می‌تواند کمک‌کننده باشد.

این پژوهشگر تصریح کرد: پس یکی از چیزهایی که تا الان در حوزه ساختار قرآن از آن غافل بودیم، این است که ساختار قرآن صرفاً در پرتوی متن مکتوب تعریف نمی‌شود. اگر بخواهیم از انسجام قرآن سخن بگوییم، باید انسجام لفظی، انسجام معنایی و انسجام روایت‌گونگی قرآن را در نظر بگیریم. روایت‌گونگی قرآن نیز صرفاً متن مکتوب نیست.

وی با بیان اینکه فقر معنایی در قرآن وجود ندارد و خود قرآن برای ما موضوعیت دارد، تاکید کرد: حتی اگر معنای قرآن را به طور کامل متوجه نشوید، این زیاد خواندن قرآن، حتی با سرعت زیاد، خودش موضوعیت دارد؛ پس نشان می‌دهد که قرآن یک متن روایت‌گونه است که واجد بُعد شفاهیت و بُعد سماعیت و شنیداری بودن است. 

چرا قرآن را دسته‌جمعی بخوانیم؟

وی اضافه کرد: اما سطح دیگری که می‌توان از آن سخن گفت و برخی زبان‌شناسان پیشین نیز به آن اشاره کرده‌اند، و تا آنجا که به خاطرم می‌آید در مورد کتاب مقدس نیز زیاد تکرار شده است، بحث حافظه فرهنگی است. اینکه اگر از ما خواسته شده کتاب مقدس به نحو فردی، جمعی یا در محافل خوانده شود، همه این‌ها نمودار این قضیه است.

ایماندار اظهار کرد: در مناسک عاشورا نیز این قضیه جاری است؛ بسیاری از شبهات مطرح شده در حوزه عاشورا، در پرتوی این مناسک جمعی رنگ خواهد باخت زیرا در فضای عاشورا و ماه مبارک رمضان، آن حس معنوی که سراسر انسجام است، حاکم است. دیدن عاشورا می‌تواند به‌مثابه یک روایت یا دیدن یک فضای شفاهی در قالب مجالس ذکر اهل‌ بیت(ع) باشد. دیدن عاشورا، قرآن و مناسک آیینی در فضای یک حافظه فرهنگی، همواره به من کمک می‌کند که مثلا وقتی من قرآن را مطالعه می‌کنم، این قرآن قرن‌هاست که در حال تکرار و خوانده شدن است و خود این می‌تواند حس انسجامی را به من منتقل کند.

ایماندار تصریح کرد: وقتی با این فضای ذهنی و حافظه فرهنگی که از طریق خواندن زیاد قرآن و پیشینه غنی سنت اقراء و تلاوت ایجاد شده است سراغ قرائت قرآن برویم مسئله عدم انسجام نه تنها مشکلی نخواهد بود، بلکه اتفاقاً می‌توان از انسجام سبکی قرآن سخن گفت که در سبک خاص خود، واجد یک انسجام حداکثری خواهد بود.

نقش تجربه دینی در تقدس‌زدایی کتاب مقدس

وی با اشاره به بحث تجربه دینی با بیان اینکه در این نگاه، کتاب مقدس و متن مقدس محوریت خود را از دست داد، اضافه کرد: زیرا معتقد بودند بر اساس تقربی که از طریق اعمال و توجه به خدا داریم، این تجربه دینی بر کتاب مقدس اولویت دارد و نیاز نیست از فرآیندی به نام کتاب مقدس آغاز شود. البته پس از این قضایا، برخی اندیشمندان مطرح کرد که بزرگترین مشکل تجربه دینی این است که به یک کانون مشخص دینی متکی نیست و هر کسی می‌تواند تجربه‌ای داشته باشد که اعتبارسنجی آن دشوار است.

استاد دانشگاه شیراز با بیان اینکه قرآن باید باعث شود که میان کتاب تدوین و کتاب آفاق و انفس پیوند برقرار شود، گفت: این سیر انفسی و سیر آفاقی، در هنگام تلاوت قرآن باید با هم یگانه شود. در این فضا نه تنها انسجام دیگر مسئله نخواهد بود، بلکه قرآن را به سطحی از انسجام ارتقا می‌دهد. اگر من آداب ظاهری و آداب باطنی را در مورد قرآن رعایت کنم، می‌توانم در این فضا قرآن را منسجم ببینم؛ و نه تنها قرآن را منسجم می‌بینم، بلکه خودم را نیز در آن سیر انفسی و سیر آفاقی، در یک فضای منسجم و در یک فضای تلذذ عرفانی و معنوی تصور می‌کنم و می‌توانم از آن شهوداتی را بهره‌برداری کنم.

ایماندار در پایان تأکید کرد: اگر به این مسئله به درستی پرداخته شود، مسئله چندگونگی انسجام کلاً کنار می‌رود و نوعی جفا که در حق قرآن صورت گرفته است مورد بازنگری قرار خواهد گرفت لذا باید این مسائل بار دیگر در سنت تفسیری و تلاوتی خودمان بازاندیشی و احیا شوند.