کنشگری سیاسی و اجتماعی حضرت زهرا(س)؛ از دفاع از امامت تا آگاهی‌بخشی به جامعه

به گزارش ایکنا، نشست علمی «حضرت زهرا(س)، از جلوه نبوی تا حضور سیاسی و اجتماعی» توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با حضور یعقوب توکلی دانشیار پژوهشکده تاریخ ایران و طیبه محمدی‌کیا هیئت علمی پژوهشکده مطالعات سیاسی و روابط بین‌الملل و حقوق برگزار شد، سخنرانان به تبیین ابعاد مختلف کنشگری سیاسی و اجتماعی ایشان پرداختند و با اشاره به شواهد تاریخی، جایگاه حضرت زهرا(س) را در جامعه نخستین اسلامی، استمرار رسالت پیامبر اکرم(ص)، تبیین مسئله امامت و دفاع از حقوق اهل‌ بیت(ع) بررسی کردند.

ضرورت بازخوانی حضور اجتماعی زنان در تاریخ اسلام

طیبه محمدی‌کیا در این نشست با اشاره به ضرورت بازنگری در روش‌های تاریخ‌نگاری درباره حضور زنان در عرصه‌های سیاسی و اجتماعی اظهار کرد: به باور من، بخشی از نگاه رایج به کنشگری زنان در تاریخ، مبتنی بر نوعی رویکرد شرق‌شناسانه است که حضور اجتماعی زن را امری استثنایی تلقی می‌کند. در واقع، دانش تاریخ معاصر و معیارهایی که برای شناخت گذشته در نظر گرفته شده، تا حد زیادی از تجربه تاریخی غرب تأثیر پذیرفته است.

وی افزود: تجربه تاریخی غرب در زمینه حضور اجتماعی و سیاسی زنان با تجربه تاریخی جوامع اسلامی تفاوت‌هایی دارد، اما گاهی همان معیارهایی که در بستر تاریخی غرب شکل گرفته‌اند، بدون بازاندیشی به تجربه تاریخی خودمان تعمیم داده می‌شوند. نتیجه چنین رویکردی آن است که در برخی موارد، واقعیت‌های مربوط به حضور اجتماعی زنان در تاریخ اسلام به‌درستی دیده نمی‌شود.

این پژوهشگر با اشاره به محدودیت‌های دانش تاریخ در بازنمایی گذشته بیان کرد: شناخت و بازنمایی گذشته همواره با محدودیت‌هایی از جمله محدودیت منابع، شیوه‌های ثبت و انتقال اطلاعات، زمینه‌های فرهنگی و تفسیری، پیش‌فرض‌های زبانی و ذهنیت مورخ مواجه است. بنابراین آنچه در روایت تاریخی قابل مشاهده و شناخت است، لزوماً تمام واقعیت گذشته را در بر نمی‌گیرد، بلکه بخشی از آن از طریق شواهد باقی‌مانده و فرایند تفسیر در دسترس قرار می‌گیرد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: برای عبور از این وضعیت باید تجربه اروپا را از جایگاه یک معیار جهان‌شمول در دانش تاریخ خارج کنیم و آن را به‌عنوان یکی از تجربه‌های خاص تاریخی بشر در نظر بگیریم. نمی‌توان استانداردهایی را که در یک بستر تاریخی شکل گرفته‌اند، بدون بازاندیشی به تمام تجربه‌های تاریخی، از جمله تجربه خودمان، تعمیم داد.

محمدی‌کیا با اشاره به سه نوع مواجهه رایج با حضور زنان در تاریخ گفت: در نگاه متأثر از این رویکرد، حضور زنان در تاریخ معمولاً به سه شکل دیده می‌شود؛ نخست، حضور زنان محو و نادیده گرفته می‌شود؛ دوم، حضور آنان حاشیه‌ای و کم‌اهمیت تلقی می‌شود و سوم، حضورشان به‌عنوان یک استثنا و تجربه‌ای غیرقابل تکرار معرفی می‌شود.

وی تصریح کرد: هر سه نوع مواجهه را می‌توان در روایت‌های مربوط به کنشگری حضرت زهرا(س) مشاهده کرد، در حالی که بررسی تجربه تاریخی حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زینب(س) نشان می‌دهد که کنشگری سیاسی و اجتماعی زنان در تاریخ اسلام، حضوری فراگیر، اثرگذار و سرنوشت‌ساز بوده است و نمی‌توان آن را به شرایطی استثنایی و غیرقابل تکرار محدود کرد.

عاطفه سیاسی؛ یکی از ابعاد کمتر دیده‌شده کنشگری حضرت زهرا(س)

این پژوهشگر با طرح مفهوم «عاطفه سیاسی و اجتماعی» به‌عنوان یکی دیگر از ابعاد کمتر مورد توجه در تاریخ‌نگاری اظهار کرد: در بسیاری از رویکردهای رایج در دانش تاریخ و سیاست، نوعی تقابل میان خرد و عاطفه فرض شده است؛ به این معنا که حضور عاطفه در عرصه عمومی به‌منزله فاصله گرفتن از خرد تلقی می‌شود. در حالی که در سنت ایرانی ـ اسلامی، عاطفه امری حاشیه‌ای و در مقابل خرد نیست، بلکه می‌تواند زمینه ارتقای خردورزی و گسترش گفت‌وگوی جمعی را فراهم کند.

وی افزود: عاطفه در این سنت، وجهی تعالی‌یافته از خرد است و می‌تواند محل بروز و ظهور شکل‌های عمیق‌تری از خردورزی باشد. در مباحث فلسفی نیز می‌توان نمونه‌هایی از این نگاه را در اندیشه ابن‌سینا و مباحث مربوط به خیال و همچنین در حکمت اشراق سهروردی مشاهده کرد.

این سخنران ادامه داد: در تجربه سیاسی و اجتماعی حضرت زهرا(س) نیز می‌توان نوعی عاطفه سیاسی را شناسایی کرد. حضور اجتماعی ایشان را نباید صرفاً به دوران پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) محدود کرد، بلکه باید آن را در بستر تجربه زیسته ایشان و حضور در متن جامعه نخستین مسلمانان مورد بررسی قرار داد.

محمدی‌کیا با اشاره به لقب «ام‌ابیها» گفت: همراهی حضرت زهرا(س) با پیامبر اکرم(ص) در دوران فشارهای مکه، تحمل دشواری‌های شعب ابی‌طالب، مواجهه با آزارهای واردشده بر پیامبر(ص)، مشارکت در هجرت و توجه به وضعیت جامعه نوپای مسلمانان، از جمله جلوه‌های حضور اجتماعی ایشان است.

وی افزود: پس از استقرار مسلمانان در مدینه نیز حضرت زهرا(س) در موقعیت‌های دشوار در کنار پیامبر(ص) حضور داشتند، به مجروحان رسیدگی می‌کردند، به خانواده‌های آسیب‌دیده و بازماندگان شهدا توجه داشتند و در زمینه آموزش و هدایت دینی نیز نقش‌آفرین بودند.

این پژوهشگر تأکید کرد: بنابراین، شخصیت حضرت زهرا(س) را باید فراتر از فضایل معنوی، حیات خانوادگی و مظلومیت تاریخی ایشان، به‌عنوان یک عنصر و عامل معرفتی، اجتماعی و سیاسی نیز شناخت.

خطبه فدکیه؛ جلوه‌ای از نظریه‌پردازی حضرت زهرا(س) درباره امامت

این سخنران با تمرکز بر خطبه فدکیه اظهار کرد: حضرت زهرا(س) از نخستین و برجسته‌ترین نظریه‌پردازان مسئله امامت در دوره پس از پیامبر اکرم(ص) هستند. ایشان امامت را در پیوند با استمرار هدایت نبوی، انتظام جامعه اسلامی، صیانت از دین و جلوگیری از گسست امت مطرح می‌کنند.

وی افزود: در منظومه فکری حضرت زهرا(س)، نسبت میان امام و مردم جایگاه برجسته‌ای دارد. مشروعیت امامت از اراده و هدایت الهی سرچشمه می‌گیرد، اما تحقق تاریخی، اجتماعی و سیاسی آن با شناخت، پذیرش، وفاداری و مسئولیت‌پذیری مردم همراه است.

این پژوهشگر با بیان اینکه نباید خطبه فدکیه را صرفاً به موضوع فدک و مطالبه مالکیت محدود کرد، گفت: این خطبه ابعاد گسترده‌تری دارد و در آن می‌توان جلوه‌های مختلف کنشگری سیاسی و اجتماعی حضرت را مشاهده کرد؛ از جمله احتجاج عمومی، مطالبه حق، گفت‌وگو با مهاجران و انصار، گفت‌وگو با زنان، آموزش سیاسی و اعتقادی، تبیین مبانی امامت و اعتراض نمادین.

وی ادامه داد: البته اگر خطبه فدکیه را از منظر مطالبه حقوق اقتصادی نیز بررسی کنیم، این موضوع نشان‌دهنده به رسمیت شناخته شدن حقوق اقتصادی زنان، حق مالکیت و فاعلیت اقتصادی آنان در سیره حضرت زهرا(س) است؛ اما تقلیل این خطبه به یک مطالبه شخصی و خصوصی، موجب نادیده گرفتن ابعاد سیاسی و اعتقادی آن می‌شود.

وی با اشاره به جایگاه امامت در اندیشه حضرت زهرا(س) بیان کرد: امامت صرفاً یک مسئله سیاسی و محدود به موضوع جانشینی و قدرت نیست، بلکه استمرار مرجعیت دینی و پاسداری از جامعه در برابر انحراف نیز بر عهده امام قرار دارد. از همین رو، مردم نباید نسبت به مسئله امامت بی‌تفاوت باشند.

این سخنران با اشاره به عبارت «وَطَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ» از خطبه فدکیه اظهار کرد: حضرت زهرا(س) اطاعت از اهل‌ بیت(ع) را عامل سامان‌یافتگی جامعه و امامت را عامل ایمنی از تفرقه معرفی می‌کنند. در این نگاه، امامت صرفاً عنوانی تشریفاتی یا سازوکاری برای انتقال قدرت نیست، بلکه ضرورتی درونی برای بقای نظم دینی، حفظ وحدت و استمرار مسیر هدایت جامعه به شمار می‌رود.

وی ادامه داد: حضرت در بخش‌های مختلف خطبه، با یادآوری جایگاه پیامبر(ص) و نقش اهل‌بیت(ع)، مخاطبان را به بازاندیشی درباره نسبت خود با میراث پیامبر فرا می‌خوانند و جامعه را در برابر پرسش‌هایی درباره مسیر طی‌شده و احتمال انحراف قرار می‌دهند.

فراخوان جامعه به مسئولیت‌پذیری در برابر امامت

این پژوهشگر با اشاره به شیوه استدلال حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه گفت: حضرت با یادآوری گذشته مشترک مسلمانان، ارجاع به قرآن، بازخوانی سیره پیامبر(ص) و سنجش وضعیت جامعه با تعهدات دینی، مردم را به بازاندیشی در رفتار و تصمیم‌های خود دعوت می‌کنند.

وی افزود: حضرت در این خطبه، شایستگی امامت و ویژگی‌های امام علی(ع) را تبیین می‌کنند و در عین حال، جامعه را در موقعیتی قرار می‌دهند که درباره مسئولیت و انتخاب خود بیندیشد.

این سخنران با اشاره به تشبیه امام به کعبه در سخنان حضرت زهرا(س) اظهار کرد: در این بیان، امام محور و مرجع جامعه معرفی می‌شود و مردم باید برای شناخت و بهره‌مندی از هدایت او به سویش حرکت کنند؛ همان‌گونه که مردم برای طواف به سوی کعبه می‌روند.

وی تصریح کرد: در کنار این جایگاه محوری امام، حضرت برای جامعه نیز شأن و مسئولیت قائل هستند و مردم را حاملان مسئولیت دینی و الهی می‌دانند. ایشان تلاش می‌کنند جامعه را از وضعیت بی‌تفاوتی خارج کنند و به بازاندیشی درباره مسئولیت خود در برابر دین و امامت فرا بخوانند.

این پژوهشگر با اشاره به دیدارهای حضرت زهرا(س) با مهاجران و انصار و گفت‌وگو با افراد صاحب‌نفوذ بیان کرد: حضور در خانه افراد، گفت‌وگوهای مستقیم و ایراد خطبه در مسجد، همگی در راستای آگاهی‌بخشی و فعال کردن مسئولیت اجتماعی جامعه صورت می‌گرفت.

چهار ویژگی مهم در سبک کنشگری سیاسی حضرت زهرا(س)

وی با بیان اینکه کنشگری حضرت زهرا(س) به یک سخنرانی یا اعتراض منفرد محدود نمی‌شود، چهار ویژگی مهم را در سبک حضور اجتماعی و سیاسی ایشان برشمرد.

این سخنران نخستین ویژگی را اتکا به استدلال دانست و گفت: حضرت در مواجهه با مخاطبان مختلف، از استدلال و تبیین مبانی اعتقادی و دینی استفاده می‌کردند و تلاش داشتند مواضع خود را بر پایه استدلال روشن کنند.

وی مخاطب‌شناسی را دومین ویژگی کنشگری حضرت برشمرد و افزود: شیوه سخن گفتن حضرت در مسجد، در برابر حاکمان، در جمع زنان و در دیدارهای مستقیم با افراد متفاوت بود. این تنوع نشان می‌دهد که حضرت با توجه به شناخت مخاطب، شیوه ارتباط و استدلال خود را تنظیم می‌کردند.

این پژوهشگر سومین ویژگی را پیوند کنشگری با آموزش سیاسی، اجتماعی و اعتقادی دانست و تصریح کرد: حضرت در جریان اعتراض و مطالبه‌گری، صرفاً به بیان موضع اکتفا نمی‌کردند، بلکه مبانی اعتقادی و فلسفه احکام را نیز برای مخاطبان تبیین می‌کردند.

وی بهره‌گیری از ظرفیت‌های نمادین و حافظه جمعی را چهارمین ویژگی کنشگری حضرت زهرا(س) معرفی کرد و گفت: سوگواری آشکار برای پیامبر اکرم(ص)، حضور در مزار ایشان و استمرار یادآوری فقدان پیامبر(ص) و وصیت ایشان، از جمله ظرفیت‌هایی بود که حضرت در کنش سیاسی و اجتماعی خود از آن‌ها بهره گرفتند.

این سخنران ادامه داد: وصیت حضرت درباره چگونگی تشییع و تدفین شبانه و مخفیانه نیز در کنار دیگر مواضع ایشان، در چارچوب ثبت و حفظ یک موضع تاریخی در حافظه جمعی قابل تحلیل است. در اینجا حافظه و اعتراض به یکدیگر پیوند می‌خورند و کنش نمادین مانع از آن می‌شود که یک مناقشه تاریخی در سکوت و فراموشی حل شود.

وی در پایان با اشاره به پیوند امامت و عدالت در خطبه فدکیه اظهار کرد: این دو مفهوم از همان دوره در سنت شیعی در کنار یکدیگر مطرح بوده‌اند و در دوره‌های مختلف، در اندیشه سیاسی و الهیات سیاسی شیعه، به‌عنوان مبانی سامان‌دهی و تنظیم جامعه مورد توجه قرار گرفته‌اند.

حضرت زهرا(س)؛ تجلی جایگاه دختر در جامعه جاهلی

در بخش دیگری از این نشست یعقوب توکلی، با اشاره به شرایط اجتماعی و فرهنگی دوران پیش از اسلام، به تبیین جایگاه حضرت فاطمه زهرا(س) در جامعه‌ای پرداخت که در آن، در میان برخی قبایل عرب، دختران از جایگاه اجتماعی شایسته برخوردار نبودند.

وی با اشاره به آیات قرآن درباره نگرش جاهلی به تولد دختران اظهار کرد: در بخشی از جامعه آن روز، دختر به‌عنوان عاملی برای ضعف و کاهش قدرت خانواده تلقی می‌شد؛ زیرا زندگی قبیله‌ای و بیابانی با جنگ، غارت و درگیری همراه بود و مردان، داشتن فرزند پسر را به معنای برخورداری از نیروی دفاعی و قدرت اجتماعی می‌دانستند.

این سخنران افزود: قرآن کریم این نگاه را در آیاتی به تصویر کشیده است که از تغییر چهره و اندوه مردان جاهلی هنگام شنیدن خبر تولد دختر سخن می‌گوید. در چنین فضایی، تولد حضرت زهرا(س) برای پیامبر اکرم(ص) معنایی ویژه داشت.

توکلی با اشاره به نزول سوره کوثر بیان کرد: پس از آنکه فرزندان پسر پیامبر(ص) از دنیا رفتند، برخی مخالفان با نگاه جاهلی خود، پیامبر را به نداشتن نسل و تداوم نداشتن نام و یاد او طعنه می‌زدند. در چنین شرایطی، سوره کوثر نازل شد و تداوم نسل و نام پیامبر(ص) از طریق حضرت زهرا(س) مورد توجه قرار گرفت.

این پژوهشگر با اشاره به بحث‌های تاریخی درباره زمان تولد حضرت زهرا(س) گفت: درباره تاریخ تولد ایشان دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد و به باور من، دیدگاه تولد پنج سال پیش از بعثت با برخی قرائن تاریخی سازگاری بیشتری دارد. برخی گزارش‌های مربوط به سن حضرت خدیجه(س) و دیگر دختران پیامبر(ص) نیز نیازمند بررسی و ارزیابی تاریخی است.

وی افزود: در هر صورت، جایگاه حضرت زهرا(س) در زندگی پیامبر(ص) صرفاً جایگاه یک دختر نبود، بلکه ایشان در بسیاری از موقعیت‌ها نقش همراه، پشتیبان و یاریگر پیامبر را ایفا می‌کردند و این مسئله در لقب «ام‌ابیها» نیز بازتاب یافته است.

نقش حضرت زهرا(س) در هجرت و حیات اجتماعی مسلمانان

توکلی با اشاره به حضور حضرت زهرا(س) در جریان هجرت پیامبر و مسلمانان اظهار کرد: در ماجرای هجرت، حضرت زهرا(س) همراه حضرت فاطمه بنت اسد و حضرت فاطمه بنت عبدالمطلب(ع) در مسیر حرکت از مکه به مدینه حضور داشتند. این همراهی در شرایط دشوار و با طی مسیری طولانی صورت گرفت و نشان‌دهنده حضور فعال ایشان در یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ اسلام است.

وی با اشاره به جایگاه حضرت زهرا(س) در مدینه گفت: ایشان پس از استقرار در مدینه، در میان زنان این شهر به‌عنوان یکی از چهره‌های مهم آموزش و ترویج معارف اسلامی شناخته می‌شدند و زنان برای پرسش درباره احکام و مسائل دینی به ایشان مراجعه می‌کردند.

این سخنران ادامه داد: در جریان حجت‌الوداع نیز حضرت زهرا(س) در انتقال و تبیین برخی مسائل و احکام مربوط به زنان نقش داشتند. ایشان در کنار پیامبر(ص) در این سفر حضور یافتند و در عرصه آموزش و پاسخ‌گویی به پرسش‌های دینی زنان نقش‌آفرینی کردند.

توکلی با تأکید بر اینکه حضرت زهرا(س) را باید در جایگاه یک مرجع آموزشی و دینی در جامعه نخستین اسلامی شناخت، اظهار کرد: نقش ایشان در تبیین معارف دینی و ارتباط با زنان جامعه، بخشی از حضور اجتماعی و فرهنگی آن حضرت است که باید در بازخوانی سیره ایشان مورد توجه قرار گیرد.

حضرت زهرا(س) و جایگاه ویژه در آیات و روایات اهل‌بیت(ع)

وی در ادامه به واقعه مباهله اشاره کرد و گفت: حضور حضرت زهرا(س) در کنار پیامبر اکرم(ص)، امام علی(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در جریان مباهله با مسیحیان نجران، از شواهد مهم جایگاه ایشان در منظومه اهل‌بیت(ع) است. در این واقعه، پیامبر اکرم(ص) نزدیک‌ترین افراد به خود را برای مباهله همراه آوردند و حضرت زهرا(س) در جایگاه یکی از اعضای اصلی این جمع حضور داشتند. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه ویژه ایشان در نسبت با پیامبر(ص) و خاندان نبوت است.

توکلی با اشاره به آیه تطهیر اظهار کرد: در روایات مربوط به نزول آیه تطهیر، پیامبر(ص) جایگاه اهل‌بیت(ع) را به‌صورت مشخص تبیین کردند و در برخی گزارش‌ها، هنگامی که ام‌سلمه درباره قرار گرفتن در شمار اهل‌بیت(ع) پرسید، پیامبر(ص) میان جایگاه همسری و جایگاه ویژه اهل‌بیت(ع) تفکیک کردند.

وی همچنین با اشاره به آیات سوره انسان و ماجرای اطعام نیازمندان از سوی اهل‌بیت(ع) بیان کرد: ایثار و اطعام در سیره حضرت زهرا(س) و امام علی(ع) از جلوه‌های مهم معنوی و اجتماعی زندگی این خاندان است؛ رفتاری که در آن، رضایت الهی بر هرگونه انتظار برای دریافت پاداش یا تشکر از سوی دیگران مقدم شمرده شده است.

توکلی با اشاره به روایات مربوط به جایگاه حضرت زهرا(س) در نسبت با پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع) افزود: در برخی روایات، بر شباهت‌های معرفتی و معنوی حضرت زهرا(س) با پیامبر اکرم(ص) تأکید شده است؛ جایگاهی که در کنار نقش ایشان در استمرار نسل و تداوم معارف اهل‌بیت(ع)، اهمیت ویژه‌ای دارد.

حضور حضرت زهرا(س) در عرصه‌های دفاعی و حمایت از جامعه اسلامی

وی با اشاره به حضور حضرت زهرا(س) در حوادث صدر اسلام گفت: یکی از جلوه‌های حضور اجتماعی ایشان، رسیدگی به مجروحان و حضور در موقعیت‌های مرتبط با جنگ و دفاع از جامعه اسلامی بود. در گزارش‌های تاریخی، از حضور زنان در میدان‌های جنگ برای امدادرسانی و رسیدگی به مجروحان یاد شده و حضرت زهرا(س) نیز در این زمینه نقش داشتند.

این سخنران با اشاره به ماجرای شهادت حضرت حمزه(ع) و عزاداری برای شهدای احد اظهار کرد: پس از شهادت حضرت حمزه(ع)، پیامبر اکرم(ص) نسبت به فقدان ایشان اندوهگین بودند و در برخی گزارش‌ها به نقش حضرت زهرا(س) در زنده نگه‌داشتن یاد شهدای احد و زیارت آنان اشاره شده است. زیارت مزار شهدای احد از سوی حضرت زهرا(س)، از جمله رفتارهایی است که در بررسی سیره اجتماعی ایشان قابل توجه است و نشان می‌دهد که حفظ یاد شهدا و توجه به خانواده‌ها و بازماندگان آنان، بخشی از مسئولیت اجتماعی حضرت بوده است.

تأثیر تربیتی حضرت زهرا(س) در شکل‌گیری شخصیت اهل‌بیت(ع)

توکلی با تأکید بر اهمیت نقش مادری و تربیتی حضرت زهرا(س) گفت: در بررسی شخصیت امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب(س)، نباید نقش تربیتی حضرت زهرا(س) نادیده گرفته شود. فرزندان امام علی(ع) در محیطی پرورش یافتند که حضرت زهرا(س) یکی از ارکان اصلی تربیت و شکل‌گیری شخصیت آنان بود.

وی افزود: بسیاری از ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری امام حسین(ع) و حضرت زینب(س) را می‌توان در پیوند با تربیت فاطمی مورد بررسی قرار داد. در واقع، حضور و تأثیر حضرت زهرا(س) در تاریخ اسلام تنها به دوران حیات ایشان محدود نماند، بلکه از طریق تربیت فرزندان و انتقال ارزش‌ها، در نسل‌های بعدی نیز استمرار یافت.

نقش حضرت زهرا(س) در تبیین امامت و ولایت امام علی(ع)

توکلی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه حدیث ثقلین در مباحث اعتقادی و کلامی شیعه و اهل سنت اظهار کرد: یکی از مباحث مهم در تاریخ اندیشه اسلامی، جایگاه اهل‌بیت(ع) در کنار قرآن کریم و نقش آنان در استمرار هدایت جامعه است.

وی افزود: حضرت زهرا(س) در این منظومه جایگاه ویژه‌ای دارند و نقش ایشان در تبیین جایگاه اهل‌بیت(ع) و دفاع از ولایت و امامت امام علی(ع) اهمیت فراوانی دارد. در واقع، مسئله امامت و استمرار هدایت پس از پیامبر(ص)، از موضوعات محوری در سیره و مواضع حضرت زهرا(س) است.

این سخنران با اشاره به برخی مباحث تاریخی درباره تداوم امامت در نسل امام حسین(ع) بیان کرد: مسئله استمرار امامت در نسل اهل‌بیت(ع) از مباحث مهم تاریخ تشیع بوده است و در روایات و گفت‌وگوهای کلامی ائمه(ع) نیز به آن پرداخته شده است.

توکلی با اشاره به گفت‌وگویی میان عبدالله بن مثنی و امام صادق(ع) درباره علت استمرار امامت در نسل امام حسین(ع) اظهار کرد: در برخی گزارش‌ها، این پرسش مطرح شده است که چرا با وجود جایگاه و تقدم امام حسن(ع)، استمرار امامت در نسل امام حسین(ع) قرار گرفته است. این پرسش در تاریخ اندیشه شیعه مطرح بوده و ائمه(ع) در پاسخ به آن، بر ضرورت پرهیز از بحث‌های انحرافی و توجه به مبانی الهی امامت تأکید کرده‌اند.

مواضع حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر(ص)

این سخنران با اشاره به حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) گفت: پس از رحلت پیامبر(ص)، مسئله جانشینی و خلافت به یکی از مهم‌ترین موضوعات جامعه اسلامی تبدیل شد. در این شرایط، حضرت زهرا(س) از جمله چهره‌هایی بودند که به‌صورت آشکار از جایگاه امامت و ولایت امام علی(ع) دفاع کردند.

وی افزود: ایراد خطبه فدکیه در مسجدالنبی، سخنرانی در جمع زنان و گفت‌وگو با گروه‌های مختلف اجتماعی از جمله جلوه‌های این موضع‌گیری بود. حضرت در این سخنان، نسبت به پیامدهای تصمیم‌های سیاسی جامعه هشدار دادند و درباره آینده اختلافات و آثار کنار گذاشتن مسیر امامت تذکر دادند.

توکلی با اشاره به گفت‌وگوی حضرت زهرا(س) با زنان قریش بیان کرد: در برخی گزارش‌ها، سخنان حضرت در جمع زنان از نظر شیوه بیان و پیش‌بینی پیامدهای اجتماعی و سیاسی تصمیم‌های آن دوره، قابل توجه دانسته شده است. ایشان نسبت به پیامدهای کنار گذاشتن امیرالمؤمنین(ع) و آثار آن بر آینده جامعه اسلامی هشدار داده بودند.

وی در پایان به برخی گزارش‌های تاریخی درباره فشارها و برخوردهای صورت‌گرفته با اهل‌بیت(ع) پس از رحلت پیامبر(ص) اشاره کرد و گفت: بررسی این رویدادها و پیامدهای آن‌ها، بخش مهمی از شناخت تاریخ صدر اسلام و جایگاه حضرت زهرا(س) در دفاع از امامت و ولایت است.

در مجموع، سخنرانان این نشست با بررسی شواهد قرآنی، روایی و تاریخی، بر این نکته تأکید کردند که سیره حضرت فاطمه زهرا(س) را باید در ابعاد مختلف معنوی، خانوادگی، تربیتی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مورد مطالعه قرار داد و نقش ایشان در تبیین امامت، آگاهی‌بخشی به جامعه، دفاع از حقوق اهل‌بیت(ع) و استمرار معارف اسلامی را در بازخوانی تاریخ صدر اسلام مورد توجه قرار دادند.