علامه طباطبایی مهیمن‌بودن قرآن بر حوزه‌های معرفتی را ترسیم کرد

به گزارش ایکنا، ابوالفضل خراسانی، استاد حوزه علمیه خواهران و جامعه‌الزهرا(س)، 24 آبان ماه در نشست علمی «علامه طباطبایی و پاسخگویی به نیازهای معرفتی نظام اسلامی» با بیان اینکه به تعبیر علامه آیت‌الله جوادی آملی سه عامل در شکل‌گیری تفسیر المیزان مؤثر بود، گفت: این تفسیر در اصل قرار بود 5 جلد باشد ولی این سه عامل یعنی جنگ جهانی اول، جریان مشروطه در ایران و مباحثی که در سطح جهانی مطرح شد، باعث شد تا به 20 جلد برسد.

وی اضافه کرد: آیت‌الله جوادی در این باره اشاره کردند که برخی از مسئولان، به دلیل مخالفت با قرآن، سعی کردند وجهه علامه را تخریب کنند و ادعا کردند که ایشان با انقلاب مخالف بوده‌اند، اما این نسبت‌ها به علامه درست نیست. ادعای اینکه علامه انقلابی نبود، درست نیست ولی برخی سعی کردند این مباحث را به نفع خود تحریف کنند.

خراسانی بیان کرد: علامه طباطبایی بر این باور بودند که مردم امروز دین خود را از علما می‌گیرند و اگر علما راه را درست بروند، مردم نیز مسیر درست را طی خواهند کرد. به تعبیر آیت‌الله جوادی آملی امروز مردم زیادی در میدان و خیابان پرچم در دست دارند، اما پرچمدار اصلی ابراهیم خلیل(ع) است که طبق تعبیر قرآن، صدر و هویت ما را تشکیل می‌دهد.

استاد حوزه علمیه اظهار کرد: علامه طباطبایی در کتاب المیزان در زمینه مسائل اجتماعی، استقلال سیاسی و سبک زندگی، مباحث بسیار گسترده‌ای دارند. به تعبیر آقای جوادی، جنگ جهانی از نظر تفسیری دو برکت داشت؛ یکی ظهور المیزان در تشیع و دیگری ظهور تفسیر المنار در تسنن و هر دو اثر در حوزه اجتماعی مؤثر بوده‌اند.

آثار مورد نیاز جامعه نوشته شود

وی با اشاره به آثار برخی از شاگردان علامه طباطبایی، تصریح کرد: ایشان همیشه تأکید داشتند برای نسل جوان باید کتاب‌هایی نوشت که با نیازهای آن‌ها سازگار باشد. مثلاً شهید مطهری مسئله‌محور بود و به نیازهای روز جامعه پاسخ داد. اگر شهید مطهری و پشتیبانی و برکت کار علامه طباطبایی نبود، شاید جامعه ما در برابر جریاناتی مانند کمونیسم و مادی‌گری آسیب می‌دید.

وی با بیان اینکه شهید مطهری اگر در حوزه می‌ماند، احتمالاً مرجع تقلید عام‌الاطلاق می‌شد، اما ایشان مسیر دانشگاه را انتخاب کردند، اظهار کرد: نوشته‌های ایشان درباره مسائل زنان، زمانی در مجله زن روز چاپ می‌شد که نفوذ این مجله بسیار زیاد بود و ایشان با استدلال‌های علمی در برابر دیدگاه‌های نادرست ایستادند.

خراسانی اضافه کرد: در آن زمان، بسیاری تلاش کردند تا مانع حضور روحانیون در هیئت علمی دانشگاه‌ها شوند، اما شهید مطهری با تخصص و توانایی علمی خود، چنان جایگاهی یافت و  توانمندی‌های ایشان بسیار بالاتر از حد انتظار بود که حتی مخالفان نیز مجبور به پذیرش ایشان شدند.

تفسیر تسنیم؛ محصول 40 سال تلاش

معاون بنیاد علوم وحیانی اسراء به تفسیر تسنیم اشاره و اظهار کرد: این تفسیر، حاصل 40 سال عمر، آموزش و پژوهش آیت‌الله جوادی آملی از شاگردان علامه طباطبایی است و روش این تفسیر هم مانند المیزان، قرآن به قرآن است.

وی افزود: بنده مدیر پژوهش تفسیر بودم و دیدم که تا زمان اتمام این تفسیر، 40 سال تمام تلاش کردند و زحمت کشیدند. به تعبیر خودشان دلیل این سخت‌کوشی این است که اگر در روز قیامت از ایشان سؤال شود که وقت خود را صرف چه کاری کرده‌ای، بتواند پاسخ دهد که این اثر، منبعی است که در کشور مورد نیاز و پاسخی به نیازهای علمی روز است.

قرآن، منبع اصلی و عقل، چراغ راه

این پژوهشگر با بیان اینکه ایشان وقتی به محضر قرآن می‌رسند، معتقدند منبع اصلی فقط وحی است، تصریح کرد: در دیدگاه آقای جوادی، منبع نهایی وحی است و عقل و نقل در اینجا، نقش روشنگر(کاشف طریق) دارند. عقل و نقل مانند چراغی هستند که مسیر را روشن می‌کنند؛ چراغ چیزی به مسیر اضافه نمی‌کند، اما بدون آن نمی‌توانیم تفاوت‌ها را تشخیص دهیم.

استاد حوزه علمیه تأکید کرد: ما باید به جای اکتفا به ختم‌های صوری قرآن در ماه رمضان، به دنبال این باشیم که قرآن را مباحثه کنیم، آن را بفهمیم و بر اساس آن عمل کنیم. سلوک واقعی یعنی اینکه زندگی ما خود به خود قرآنی شود و از این مسیر به کمال برسیم. کما اینکه تلاش‌های علما و حضور در محیط‌های اجتماعی کمک کرده است تا مردم، بیشتر با دین آشنا شوند.

معاون مؤسسه اسراء با اشاره به برپایی مسابقات قرائت و حفظ و ... در کشور، گفت: آیت‌الله جوادی اعتقاد دارند که برگزاری مسابقات و حفظ قرآن دستاوردهای خوبی هستند، اما باید تلاش کرد تا قرآن به طور واقعی وارد زندگی مردم شود. کما اینکه علامه طباطبایی کار بسیار مهمی انجام دادند و با تکیه بر آموزه‌های قرآن، دین را در زندگی جاری کردند و با المیزان در کنار شخصیت‌های برجسته‌ای، مذهب شیعه را به عنوان یک مذهب رسمی در دنیا معرفی کردند.

همه چیز در خدمت قرآن

وی با بیان اینکه علامه با دقت و خط به خط با قرآن تعامل داشتند، بیان کرد: آقای جوادی و علامه طباطبایی بر این باور بودند که همه چیز باید در خدمت قرآن باشد، نه اینکه قرآن در خدمت چیزهای دیگر قرار گیرد. ایشان تفسیر المیزان را به عنوان یک معیار و سنجه ارائه کردند تا همه علوم، اعم از علوم عقلی و عرفانی، با آن سنجیده شود تا عرفان‌های کاذب و دیدگاه‌های نادرست شناسایی شوند. در واقع، ایشان ترازویی را ارائه دادند که سنجه‌ای برای سنجش اندیشه‌هاست. 

وی افزود: در حوزه معرفتی نظام اسلامی ایشان در واقع همان جنگ و جهاد فرهنگی را انجام دادند که در قرآن از آن به تعبیر جهاد کبیر یاد شده است. امروز متولی این امر، محیط‌های دانشگاهی هستند. علامه طباطبایی در جایگاه خود این مسیر را پیش بردند و شاگردان ایشان از جمله شهید قدوسی(داماد علامه)، شهید مفتح و شخصیت‌های بزرگی چون آیت‌الله مصباح یزدی و آیت‌الله جوادی، از شاگردان ایشان بودند. امروز می‌بینیم سفره معرفتی که علامه طباطبایی گستردند، چنان وسیع است که بدون آن نمی‌توان به شبهات پاسخ داد.

فلاسفه غرب ریشه دین مسیحیان را زدند

وی افزود: آقای جوادی نکته زیبایی را مطرح کردند؛ اینکه در غرب، زمانی در دوران رنسانس مردم پایبند به مذهب و مسیحیت بودند و معنویت و انبیا جایگاهی داشتند، اما وضع امروز متفاوت است. ایشان معتقدند وضع فعلی نتیجه شبهاتی است که افرادی مانند کانت و دیگران ایجاد کردند و مبانی دینی را زدند. در اثر این جریان، خدا در دنیای غرب حذف و انسان جایگزین او شد و نوعی انسان‌مداری شکل گرفت که در آن خدا به حاشیه رفت و عقل بشری جایگزین شد. 

وی تأکید کرد: علامه طباطبایی مهیمن‌بودن قرآن را بر تمامی حوزه‌های معرفتی ترسیم کرد و انقلاب اسلامی در همین بستر شکل گرفت. ما باید قرآن را نه در کنار منابع دیگر، بلکه به عنوان تنها منبع اصلی قرار دهیم. عقل و نقل در واقع چراغ راه هستند و چیزی به ذات وحی اضافه نمی‌کنند، بلکه تنها مسیر را روشن می‌کنند تا بتوانیم حق را تشخیص دهیم.

خراسانی با طرح این پرسش که وظیفه مفسر چیست؟ گفت: پاسخ آقای جوادی این است که مفسر باید به نیازهای جامعه پاسخ دهد. این امر در چهار مرحله صورت می‌گیرد: نخست، شناسایی و رصد نیازهای جامعه و تشخیص اینکه مردم در چه زمینه‌های معرفتی دچار مشکل یا شبهه هستند چرا که شناخت درست مسئله، نیمی از پاسخ است؛ دوم، عرضه این نیاز یا شبهه به قرآن؛ سوم، استخراج جواب از قرآن بر مبنای منهج قرآن به قرآن و چهارم، عرضه این جواب به جامعه. این مسیر نیازمند تخصص در قواعد و روش‌های تفسیری است. اما باید توجه داشت که تفسیر قرآن به قرآن به معنای حذف سایر منابع یا نادیده گرفتن متون دینی نیست. معنای روش قرآن به قرآن این نیست که میان قرآن و احادیث منافاتی وجود دارد. 

خراسانی با بیان اینکه درصد قابل توجهی از آثار طلاب و دانشجویان مانند مقالات و پایان‌نامه‌ها در قفسه‌ها خاک می‌خورد، گفت: امروز در دنیا دسته‌بندی و صنف‌بندی، حرف اول را می‌زند. یک کار علمی باید آدرس و مقصد مشخصی داشته باشد؛ شما باید بدانید آن را کجا خرج می‌کنید. یکی از دلایل این است که ما مسئله‌محور نیستیم و کار مسئله‌محوری را نمی‌دانیم.

استاد حوزه خواهران بیان کرد: بنده تقریباً بیش از 30 سال است که در پایان‌نامه‌ها و در نظام آموزشی خواهران، فعال هستم اما نکته این است که دانشجو باید مسئله‌محور کار کند و این بسیار مطلوب است، زیرا می‌تواند نیاز جامعه را پاسخ دهد؛ چراکه بحث تنها موضوعات کلی نیست، بلکه مسائل ریز و مشخص است که باید به آن‌ها جواب داده شود.

خراسانی با تأکید بر اینکه اساس کار بر مدار قرآن است و قرآن مقدم است، اظهار کرد: چون به ما نگفته‌اند قرآن را بر روایات عرضه کنیم، بلکه فرمودند روایات را بر قرآن عرضه کنیم. وقتی روایات را بر قرآن عرضه کردیم، اگر معارض بود معلوم است که جعلی و ساختگی است.