Dinin həqiqəti hikmət və cəhalətdən xilas olmaqdır
Musanın (ə) suya atılması və Asiyə tərəfindən sudan çıxarılması Quran hekayələrindən biridir ki, onda önəmli hikmətlər var. Musanın (ə) anası yaxşı insan idi. O, Allaha təvəkkül edərək dedi: "İlahi, mən Musanı (ə) sənin əlində qoyuram. Allah da onu xilas edib sahilə çıxartdı. Amma Musanı (ə) sandığa qoyub suya atmağın həqiqəti budur ki, su həyatın sirridir və sandıq da ruhun endiyi insan bədənidir.
Zahirə baxsaq, bu uşağı dənizə atmağın mənası ölüm deməkdir. Amma ayənin batini mənası onu Firon tərəfindən öldürülməkdən xilas etmək idi. Yəni güvəndi və ölümdən xilas oldu. Deməli, Musanı (ə) suya atmaq həyatın sirridir və bədənimizin ruh dəryasına düşməsi deməkdir. Ona görə də ruh bədənə aiddir və ruh dəniz kimidir. Maddi aləm ilə ruhun əlaqəsi su üzərindəki köpük kimidir və ya səhraya düşən üzük kimidir. Çünki ruh dünyası sonsuzdur.
Ruhun həyatı cəhalət deyil, elm üzərində qurulur. Bizim cismimizin həyatı su və yeməkdir, amma ruhun qidası və suyu elmdir. Elmin də dərəcələri var. Mütləq elm xilaskardır, əsirlik deyil. Bütün elmlər bizi mütləq cəhalətdən xilas edir. Lakin mütləq elm insanı xilas edir. Din və ilahi hikmət buna cavabdehdir.
Dinin həqiqəti hikmətdir. Quran da bütün peyğəmbərləri (s) hikmət sahibi hesab edir. Amma təəssüf ki, biz heç vaxt Peyğəmbərə (s) həkim (hikmətli şəxs) demirik. Deməli, bədənin həyatı su ilə olduğu kimi, ruhun da həyatı elmlədir. Ruhun ölümü isə cəhalətlədir. Beləliklə, bu su Musanı (ə) xilas etdi. Necə ki, ruh da elmlə həyat tapır və elmlə cəhalət ölümündən xilas olur.
Allahın Rəsulu (s) elmin Allahın istədiyi şəxsin qəlbinə saldığı bir nur olduğunu və ya “Hər şeyi daim Allahın nurunda görən möminin nurundan qorx” buyurmuşdur. İşıq olanda insan yolu quyudan ayıra bilir və furqan sahibi olur. Hidayət də Allahın nuru ilə görməkdir.
Bəziləri zülmət içində o qədər qalır ki, oradan çıxa bilmir və iman nuru ilə hidayət olmurlar. Qeyd etmək lazımdır ki, ilahi əmr sonsuzdur və kimsə zülmətə düşsə, bu ilahi əmr sonsuz olduğu üçün hidayətə qovuşmaz. Sonra deyir ki, bizdə iki cür heyranlıq var: Biri hidayət heyranlığıdır ki, övliyalara məxsusdur. Hidayət nuru onlarda göründükdə heyrətənirlər. Bu heyranlıq bəyənilir. Lakin ikinci növ heyranlıq zülmət və cəhalətdə heyranlıqdır.
Bəyənilən və bəyənilməyən heyranlıq
Buna görə də iman əhli bəzən heyrətlənirlər. Onlara nə qədər ilahi nur nazil olursa, bir o qədər heyrətlənirlər. Alimlər də heyranlıq haqqında çox fikirləşiblər. Amma bizim üçün adətən hər şey adiləşir. Halbuki elmin əvvəli heyranlıqdır. İnsan heyrətə düşənə qədər onun üçün sual yaranmır. Xüsusən də ilahi heyranlıq ki, bəyənilir. İnsan Allahdan qorxmalıdır. Həzrət Peyğəmbər (s) də dua etdi ki, İlahi, Sənə olan heyrətimi artır. İlahi nur nə qədər çox parlayırsa, heyrət bir o qədər çoxalır. Amma bir də xoşagəlməz bir heyrət var ki, sonu olmayan cəhalət qaranlığında heyrətdir. İbn Ərəbi hər iki heyranlığı qeyd etmişdir.
O, daha sonra deyib ki, heyran olan hər kəs narahat olacaq. Heyranlığa düçar olmaq hərəkətə işarədir və hərəkət də ruha aiddir. İstər maddi, istərsə də mənəvi olsun, hər bir hərəkət həyat əlamətidir. Deməməliyik ki, maddə cansızdır və heç bir sifətə malik deyil. Maddi və mənəvi hərəkəti olan hər bir şeyin həyatı vardır. Əlbəttə ki, bəzi insanlar həyatın nə olduğunu bilmirlər və hər şeyin maddi olduğunu düşünürlər. Amma bu atomun da nəfəsi və ruhu var. Deməli, insan heyrətlənəndə məsələnin heyrət ətrafında fırlandığını bilir. Heyranlıq da təşviş, təşviş də hərəkət əlamətidir. Hərəkət edən hər bir şeyin canı var. Yəni ilahi həyat bütün varlıqda mövcuddur .
* Görkəmli İslam fəlsəfəsi ustadı Qulamrza Əvaninin "İQNA"-ya müsahibəsindən götürülmüşdür.
4023929
