ضرورت رعايت مراتب درك قرآن كريم از نگاه تا تدبر

گروه هنر: در ارتباط با قرآن كريم مراتبی موجود است، اين امر با نگاه كردن و استماع آيات قرآن آغاز می‌شود و به تلاوت می‌رسد و بالاترين شيوه آن تدبر و تفكر قرآن كريم است كه به كرّات در قرآن بر اين امر سفارش شده است.

توفيق سعدی، شاعر مذهبی

توفيق سعدی، يكی از شاعرانی است كه با الهام گرفتن از آيات قرآن كريم، سرود‌ه‌هايی را با مضامين اجتماعی و مذهبی سروده است. آيات ابتدايی سوره مباركه انفطار نيز آياتی بودند كه وی بر اساس آن‌ها سروده‌ايی را به نظم در آورده است.

اين شاعر مذهبی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، با اشاره به اينكه از زمان كودكی با قرآن كريم آشنا بوده است، اظهار كرد: در كلاس‌های قرآنی كه در مساجد برگزار می‌شد شركت می‌كردم و اين امر زمينه علاقه بسيار به قرآن را در من ايجاد كرد.

وی با تأكيد بر جذبه بلاغت و مفاهيم آيات قرآن كريم گفت: زيبايی آيات شريفه قرآن اين انگيزه را ايجاد كرد كه بيشتر راه تفكر و تدبر در آيات را پيش بگيرم.

سعدی با اشاره به اينكه سرايش شعر مذهبی را از سال 75 آغاز كرده است، گفت: تشويق معلمان و دوستان در پی قرائت اشعار مناسبتی متناسب با اعياد مذهبی باعث شركت مستمر در اين مسير شد. سرايش شعر با الهام از آيات قرآن كريم را از سال 1386 آغاز كردم و اين امر بدين گونه شكل گرفت كه جلساتی به‌صورت هفتگی در سازمان آب و برق خوزستان برگزار می‌شد و با دعوت به اين جلسات اين نكته به ذهنم وارد شد كه به وسيله شعر و هنر، معانی و مفاهيم قرآن كريم را به مخاطب منتقل كنم؛ چرا كه هدف از تلاوت قرآن و آيات آن تدبر و تفكر است و شايسته فرد مسلمان نيست كه صرفاً به‌منظور كسب ثواب اخروی به اين امر مبادرت ورزد؛ به همين دليل با آيات 6-8 سوره انفطار نخستين شعر خود را سرودم.

شعر قرآنی؛ عاملی برای ايجاد انگيزه تفكر مخاطب در كلام‌الله

اين شاعر مذهبی ادامه داد: ارائه اين شعر در نخستين جلسه قرآنی سازمان آب و برق مورد استقبال قرار گرفت و اين جلسات را به‌صورت هفتگی با اين نيت كه بتوانم مفاهيم بيشتری را در قالب شعر به مخاطب ارائه دهم، ادامه دادم. البته آياتی كه به شعر درآورده شد براساس ترتيب سوره‌های قرآن كريم نيست بلكه در تلاوت‌های روزانه آيات قرآن، آياتی كه مرا تحت تأثير خود قرار می‌دهند به شعر سروده می‌شود و آن شرايط روحی باعث الهام شعر می‌شود.

سعدی با بيان اينكه غالب سروده‌های وی در قالب‌های قصيده، مثنوی و غزل است، تصريح كرد: آياتی كه به شعر درآورده می‌شود ترجمه و منظومه نيست، بلكه شعر است؛ تفاوت شعر با منظومه آن است كه احساس نيز در قالب آن مشاهده می‌شود. ويژگی اين اشعار آن است كه از آيات مختلفی كه مكمل يكديگرند در سرودن شعر بهره می‌برم تا درك آن برای مخاطب ساده‌تر شود. با تكيه بر يك آيه، مفهوم و معنی ديگر آيات را در شعر وارد می‌كنم تا زمينه تفكر در آيات قرآن كريم در مخاطب ايجاد شود.

سعدی ادامه داد: قرائت آيات قران كريم در ابتدا و سرايش شعر و خواندن آن در مرحله بعد، انگيزه و علاقه در مخاطب را برای شنيدن معانی آيات با زبان شعر را بيشتر می‌كند تا در امر تفكر در آن مداومت ورزد؛ می‌توان گفت زبان شعر در فهم و درك آيات مؤثر است.

وی با بيان اينكه به جهت درك بالاتر از آيات قرآن كريم به تفاسير اين كتاب الهی مراجعه می‌كنم، گفت: از كتب مرتبط با قرآن كريم و تفاسير گوناگون استفاده می‌كنم و خود را محتاج اين موضوع می‌دانم كه از نظرات بزرگان استفاده كنم و مباحث قرآنی را دقيق‌تر پيگيری كنم. با مرجعه به تفاسير مختلف سعی می‌كنم به پاسخ‌ پرسش‌های ذهنی خود دست يابم و البته قرآن كريم نيز در اين راه كمك می‌كند و بارها اتفاق افتاده كه يك آيه يا يك سوره را تلاوت كرده‌ام و بيشتر و بيشتر متوجه نكات نهفته در آن شده‌ام.

سعدی با اشاره به نظر برخی افراد در خصوص ابهام آيات قرآن كريم، به آيه 17 سوره قمر اشاره كرد و اين آيه را دليلی روشن در رد اين مدعا عنوان كرد؛ «وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ؛ و قطعا قرآن را براى پندآموزى آسان كرده‌‏ايم پس آيا پندگيرنده‏‌اى هست».

سعدی با اشاره به اينكه «إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ یُحِبُّ الْجَمَال» بيان كرد: خداوند، فطرت بشر را به‌گونه‌ای خلق كرده است كه زيبايی را دوست دارد و براين اساس همه هنرها می‌توانند تأثير مثبت و منفی بر انسان داشته باشند و اين امر به دليل ويژگی و جذابيتی است كه در انسان نسبت به هنر وجود دارد و اگر اين امر در راه صحيح استفاده شود تأثير آن مثبت است و اگر در راه پليد استفاده شود تأثير منفی خواهد داشت.

اين شاعر مذهبی به اقدامات دشمنان عليه دين اسلام با استفاده از ابزار هنر اشاره و عنوان كرد: دشمنان دين آسمانی پيامبر خاتم(ص) از طريق كاريكاتور، فيلم و ابزار گوناگون هنری صرف اهداف خود را بيان می‌كنند و اين امر بيانگر قدرت ابزار هنر است حال چه در دست انسان‌های مؤمن باشد و چه در دست دشمنان اسلام.

سعدی بر توانايی زبان شعر در مقابله با تهديدات دشمنان تأكيد و عنوان كرد: در آيات پايانی سوره شعرا خداوند به ابراز قوی شعر اشاره می‌كند. در اين آيات آمده است: «وَالشُّعَرَاء یَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ ﴿۲۲۴﴾ آيا نديده‏‌اى كه آنان در هر وادیى سرگردانند (۲۲۵) أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِی كُلِّ وَادٍ یَهِيمُونَ ﴿۲۲۵﴾ و آنانند كه چيزهایى مي‌گويند كه انجام نمي‌دهند (۲۲۶) وَأَنَّهُمْ یَقُولُونَ مَا لَا یَفْعَلُونَ ﴿۲۲۶﴾ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيرًا وَانتَصَرُوا مِن بَعْدِ مَا ظُلِمُوا وَسَیَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنقَلَبٍ یَنقَلِبُونَ﴿۲۲۷﴾؛ و شاعران را گمراهان پيروى مى‏كنند (۲۲۴) آيا نديده‏‌اى كه آنان در هر وادیى سرگردانند (۲۲۵) و آنانند كه چيزهایى مي‌گويند كه انجام نمي‌دهند (۲۲۶) مگر كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده و خدا را بسيار به ياد آورده و پس از آنكه مورد ستم قرار گرفته‏‌اند يارى خواسته‏‌اند و كسانى كه ستم كرده‏‌اند به زودى خواهند دانست به كدام بازگشتگاه برخواهند گشت (۲۲۷)».

وی ادامه داد: چندين نكته در اين سوره مباركه و آيات شريفه آن نهفته است؛ يكی دلايل نام‌گذاری يكی از سوره‌های قرآن كريم به نام شاعران آن است كه اين ابزار آنقدر قوی است كه توانايی هدايت يك امت به‌سوی سعادت را دارد و از سويی ديگر می‌تواند مخالف امتی را به نابودی كشاند. در ادامه اين سوره خداوند شاعران را به دو دوسته تقسيم می‌كند و شاعران را به سرودن شعر كه قدرتمندترين ابزارها و توانايی عنايت شده به بشر است، در راه ايمان توصيه می‌كند. خداوند افرادی را كه باعث نابودی انديشه‌های الهی مردم می‌شوند، نكوهش می‌كند و شاعران اهل ايمان را به پيروی از حق تشويق می‌كند.

اين شاعر مذهبی با اشاره به نقش مهم خانواده بر تربيت دينی فرزندان گفت: آشنايی در گام نخست با قرآن كريم به دليل رشد در خانواده‌ای معتقد به دين اسلام و آيات الهی بوده است. تشويق‌های پدرم باعث انگيزه بيشتر در من می‌شد تا كارهای بيشتر، بهتر و زيباتری را به جامعه قرآنی ارائه دهم و تأثير اين تشويق‌ها كليدی بوده است. همچنين تشويق دوستان و مخاطبانی كه در حضور آن‌ها اين اشعار ارائه می‌شد نيز باعث افزايش علاقه و انگيزه برای استمرار اين راه بوده است.

وی با بيان اينكه در ارتباط با قرآن كريم مراتبی موجود است، گفت: اين امر با نگاه كردن و استماع آيات قرآن آغاز می‌شود و به تلاوت می‌رسد و بالاترين شيوه آن تدبر و تفكر قرآن كريم است كه به كرّات در قرآن بر اين امر سفارش شده است. در اين ارتباط اگر برنامه‌ريزی صحيحی نداشته باشيم در يكی از اين مراتب متوقف خواهيم شد.

سعدی بر امر حمايت از افراد فعال در زمينه‌های هنر قرآنی تأكيد و اظهار كرد: بايد برای افرادی كه در اين زمينه فعاليت می‌كنند برنامه‌ريزی شود و زمانی برای آن‌ها اختصاص داده شود تا منجر به رشد آن‌ها شود و بتوانند در مرتبه بالاتری پيشرفت كند و در مراتب بالاتر از آن‌ها استفاده شود. اعمالی كه افراد مختلف در ارتباط با قرآن كريم انجام می‌دهند اگر حمايت و پشتيبانی نشوند و برنامه مشخصی نداشته باشند تأثيرشان محدود می‌شود.

ضرورت رشد و تعالی برنامه‌ريزی فعالان قرآنی

وی با بيان اينكه سرايش شعرهايم در ابتدا درباره اهل‌ بيت(ع) بود، اظهار كرد: مباحثی همچون اهل‌ بيت(ع)، انقلاب اسلامی، اجتماع، مذهب و... دست‌مايه سرايش شعرهايم بوده است. مطلع اولين شعرم كه خطاب به حضرت وليعصر(عج) بود اين چنين است:

بيا كز غيبتت غم بيش دارم بيا كه دوريت فهم بيش دارم

سعدی با اشاره به اينكه در سرايش شعر از شاعر و سبك خاصی پيروی نمی‌كنم، گفت: هدفم در آينده آن است كه در زمينه پژوهش‌های علمی قرآنی عمل كنم. 1400 سال است اين آيات در كنار انسان‌ها است اما متأسفانه مورد استفاده قرار نمی‌گيرد.

سعدی با بيان اينكه موارد عظيمی از مسائل علمی اثبات شده در عصر معاصر در قرآن كريم موجود است، تصريح كرد: قرآن كريم در سوره غاشيه آيه 17 می‌فرمايد: «أَفَلَا یَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَیْفَ خُلِقَتْ؛ آيا به شتر نمي‌نگرند كه چگونه آفريده شده» و قرآن كريم با اين آيات انسان‌ها را به دقت و تفكر درباره پديده‌ها سفارش فرموده و بر نگاه خردمندانه انسان نسبت به آسمان، شتر، كوه‌ها، زمين و مسائل ديگر تأكيد می‌كند.

وي با اشاره به آيه 2 سوره رعد «اللّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ یَجْرِی لأَجَلٍ مُّسَمًّى یُدَبِّرُ الأَمْرَ یُفَصِّلُ الآیَاتِ لَعَلَّكُم بِلِقَاء رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ؛ خدا [همان] كسى است كه آسمانها را بدون ستونهایى كه آنها را ببينيد برافراشت آنگاه بر عرش استيلا يافت و خورشيد و ماه را رام گردانيد هر كدام براى مدتى معين به سير خود ادامه مى‏دهند [خداوند] در كار [آفرينش] تدبير مى‏كند و آيات [خود] را به روشنى بيان مى‏نمايد اميد كه شما به لقاى پروردگارتان يقين حاصل كنيد»، گفت: تبديل اين آيات شريفه به شعر به شرح زير است:

«ندای حق»

خداوندا تو يكتا جاودانی خداوند زمين و كهكشانی

به دستت آسمان‌ها پا گرفتند وجود از عالم معنا گرفتند

به لطفت كهكشانی كن وجودم و وقف وحی خود كن، تار و پودم

به نامت واژه‌هايم جان بگيرند و معنا از دل قرآن بگيرند

فرود آمد محمّد را ندايت طنين افتاده بر جان‌ها صدايت

خدای آسمان‌ها و زمين كيست؟ خدای دوزخ و باغ برين كيست؟

محمّد باز گو پيغام ما را و جاری ساز اين آب گوارا

ز بی‌ آبی زمين بی‌تاب آب است نگاه بندگانم بر سراب است

ز پا افتاده‌اند اين كاروان‌ها سرای خواب و غفلت گشته جان‌ها

زبان‌ها خشك و لب‌ها شوره‌زارند قدم در راه شب‌ها می‌گذارند

نمی‌بينند راهی جز تباهی نباشد روشنی‌ها چون سياهی

كر و كور و اسير و غرق خواب‌اند به‌دنبال كف بر روی آب‌اند

به جز يكتا خدا را می‌پرستند خدايانی كه خود ناچيز هستند

ولی خالق فقط ذات‌الله است پديد آرنده خورشيد و ماه است

پديد آورده هستی را ز جودش و هستی جمله گويد از وجودش

محمّد باز گو پيغام ما را نمی‌بينند باران خدا را؟!

خدا از آسمان باران فرستاد و رود جاری و جوشان فرستاد

درون رود سيلابی روان ساخت و با كف سينه آن را نهان ساخت

فلز را نيز آن‌ها چون گدازند كه از آن زيور و زينت بسازند

كفی همچون كف سيلاب زايد ز رمز و راز خود لب می‌گشايد

كه باطل چون كف بر روی آب است شكست قامت سست حباب است

و تشبيه خدا از حق بود آب و می‌ماند به جا آن گوهر ناب

و می‌ماند به جا نور كلامش جهانی تشنه و بی‌تاب جامش

جهانی از كلامش گشته مدهوش ولی در سينه‌هايی شد فراموش!

بنا بر این گزارش، وی دانشجوی دوره دكتری رشته اقليم شناسی دانشگاه خوارزمی (دانشگاه تربيت معلم تهران) است.