دعا و توكل در كنار كار و تدبير از شروط موفقيت فعاليت اقتصادی است

گروه اقتصاد: پژوهشگر اقتصاد اسلامی با اشاره به شروط موفقيت فعاليت اقتصادی، اظهار كرد: از منظر جهان‌بينی اسلامی، يكی از شروط موفقيت كار اقتصادی دعا است و شرط ديگرش داشتن توكل و روحيه شكرگزاری است؛ اين شروط، در كنار سرمايه، كار، تدبير و تلاش است.

به گزارش خبرگزاری بين المللی قرآن (ايكنا)، پانزدهمين نشست از سلسله جلسات نظريه‌پردازی در حوزه اقتصاد اسلامی با عنوان «اخلاق اقتصادی اسلام» با حضور حجت‌الاسلام والمسلمين سيد‌حسين ميرمعزی، عضو شورای عالی الگوی اسلامی ـ ايرانی پيشرفت و عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی، در سازمان فعاليت‌های قرآنی دانشگاهيان كشور برگزار شد.
بخش پيشين اين نشست را اينجا بخوانيد!

وی با بيان اين‌كه دعا دارای آثار متعددی است كه به صورت گذرا يكی از آثار آن را مطرح می‌كنيم، گفت: دعا كليد اجابت است كه طبق مضمون آيات قرآن، قضای حتمی را بر می‌گرداند. همان‌طور كه می‌دانيد، قدر و تقدير در حقيقت تامين اين است كه چه معلولی از چه علتی صادر می‌شود؛ اين می‌شود تقدير تعيين كردن؛ مثلا فرض كنيد سوختن و آتش گرفتن چوب در شرايط خاصی به وجود مقدار مشخصی از حرارت توسط آتش نياز دارد. اين همان تقدير قدر است. اما وقتی كه علت تامه يك شی تحقق پيدا می‌كند كه ديگر پس از آن، معلول تحقق قطعی دارد، ديگر فاصله‌ای بين تحقق علت و معلول باقی نمی‌ماند. وقتی به اذن الله تمام علت يك شیء تحقق پيدا می‌كند، آن می‌شود قضای الهی؛ يعنی به صورت حتم معلول تحقق خارجی پيدا می‌كند. اين تفسيری است كه مقام معظم رهبری در قضاء و قدر مطرح كردند كه تفسير جالبی است.

عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی ادامه داد: طبق روايات، دعا قضای حتمی را بر می‌گرداند؛ يعنی در جايی كه همه علت تحقق پيدا كرده باشد و معلول تحقق پيدا می‌كند، اگر دعا كنيد، خداوند جلوی اين قضای حتمی را می‌گيرد. دعا شفای همه دردهاست؛ در روايات آمده است كه دعا همه دردها اعم از دردهای بدنی و روحی را درمان می‌كند. «دعا درمانی» واقعيتی است كه ريشه در آيات و روايات ما دارد. بايد از خدا بخواهيم، چون كسی كه شافی و شفا دهنده است، خدا است؛ اوست كه مريض می‌كند و اوست كه می‌خنداند. بنابراين دعا عنوان بلاها را دفع می‌كند. اينها از آثار دعا است.

وی با اشاره به آثار دعا در ارتباط با مباحث اقتصادی، اظهار كرد: دعا روزی را زياد می‌كند و دقيق‌تر اين‌كه بركت روزی را زياد می‌كند. اين مطلب هم در زندگی فردی وجود دارد و هم در زندگی اجتماعی. وقتی گفته می‌شود كه برای شفاء فلان كس، به صورت جمعی دعا كنيم، اين يك نوع دعا است و دعای ديگر هم برای شخص خودتان است. دعای فردی اثر خودش را دارد، بلكه استجابت دعاهای جمعی قطعی‌تر است. يكی از شرايط استجابت دعا اين است كه به صورت جمع باشد. امام صادق(ع) از پيامبر(ص) نقل می‌فرمايند كه فرمودند آيا می‌خواهيد به شما صلاحی را معرفی كنيم كه شما را از دشمنانتان رهايی بخشد و روزی شما را زياد نمايد؟ گفتند: آری. فرمودند: در شب و روز خدايتان را دعا كنيد، چون دعا صلاح مومن است.

ميرمعزی ادامه داد: اين فرموده پيامبر اكرم را ائمه معصومين(ص) رعايت می‌كردند و در دعاهايشان از خداوند متعال روزی حلال، طيب و سهل الوصول در حد كفايت و بدون منت طلب می‌كردند. ائمه معصومين(ع) دعا را به ما تعليم فرمودند. از يك جهت ديگر دعا يك بحث اخلاقی است، زيرا دعا ارتباط با خداوند است و خداوند هم كمال مطلق است و اتصال به كمال مطلق، خودش رسيدن به كمال است؛ اين يك بحث قضيه است كه ما از نگاه اخلاقی وارد بحث نمی‌شويم، زيرا بحث ما ارتباط ميان اخلاق و اقتصاد است.

وی همچنين خاطرنشان كرد: از منظر اقتصادی، اگر طبق مبانی خداشناسی خودمان، معتقد شديم كه خداوند مسبب الاسباب است و خداوند تدبير اين عالم را از دو طريق علل مادی و مجرد تدبير می‌كند و همه چيز ملك او و در اختيار او است و او حاكم و مسلط بر همه چيز حتی بر نفس ما است، اين بر فعاليت اقتصادی افراد اثرگذار است. اگر با چنين اعتقادی به فعاليت اقتصادی در بخش خصوصی وارد شوم، روشن است كه به سراغ كسی می‌روم كه مالك اصلی است؛ خداوند. خداوند دعا را واسطه‌ای قرار داده كه كليد خزينه‌های اوست، بنابراين اولين كاری كه بايد در هر فعاليتی انجام بدهيم، اين است كه از خدا طلب خير كنيم.

عضو شورای عالی الگوی اسلامی ـ ايرانی پيشرفت با اشاره به آثار دعا بر اساس روايت، گفت: پيامبر اكرم(ص) فرمودند كه دعا كردن علاوه بر اين‌كه امدادهای غيبی خداوند را به همراه می‌آورد، اطمينانی در نفس ما ايجاد می‌كند و با توجه به اين‌كه به تكيه‌گاه عظيمی تكيه داده است، می‌تواند جرات بالايی به خرج بدهد و ريسك‌های بزرگ بكند و باعث موفقيت قطعی می‌شود. اين سخن به اين معنا نيست كه كسی برود در گوشه‌ای بنشيند و برای روزی دعا كند، بلكه دعا يكی از علل افزايش روزی است و تلاش و تدبير از ديگر علل افزايش روزی هستند.نشستن در گوشه‌ای و اكتفا به دعا، آب در هاون كوبيدن است، زيرا خداوند متعال ضمن اين‌كه امر به دعا فرموده، همچنين به تلاش و تدبير هم توصيه كرده است.

وی ادامه داد: بر اين اساس، هر زمان كه می‌خواهيد وارد فعاليت اقتصادی بشويد، اگر می‌خواهيد موفق باشيد، ابتدا دعا كنيد و از خداوند طلب خير كنيد و پس از آن به دنبال تدبير و تلاش برويد كه اين عملكرد عامل موفقيت شما در كار می‌شود؛ چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی. كارگزاران، سياست‌گذاران و ديگران وقتی كه می‌خواهند سياستی و تدبيری را در سطح كل كشور ايجاد كنند، بايد حالت التجاء و دعا خواستن و طلب خير از خدا داشته باشند تا موفق بشوند.

ميرمعزی با ذكر خاطره‌ای از جنگ تحميلی اظهار كرد: در عمليات كربلای چهار شكست سختی خورديم و تعداد زيادی از رزمندهای ما شهيد شدند؛ اصلا غافلگير شديم. يك دفعه عمليات لو رفته بود و زمانی كه غواص‌ها وارد آب شده بودند، وسط آب نورافكن‌های عراق روشن می‌شود و همه را به تير می‌بندند. قبل از اين عمليات، فرماندهان خيلی برنامه‌ريزی و بررسی كرده بودند و اين قدر مطمئن بودند كه در اين عمليات پيروز خواهند شد كه خاطرم هست يكی از آن فرماندهان، در جلسه‌ای كه می‌خواست عمليات را توضيح بدهد، حس التجاء در او ديده نمی‌شد و غرور بر او حاكم شده بود. او به اين مغرور شده بود كه ما خوب نقشه كشيده‌ايم و لذا آن حالت التجاء به خدا را نداشتند و شكست سختی خوردند. جالب اين‌كه در كربلای پنج كه بلافاصله بعد از كربلا چهار كربلا انجام شد، شكست قبلی موجب شده بود كه حالت التجاء و دعا و پشيمانی تقريبا در همه بخش‌ها حاكم شود كه به پيروزی انجاميد. احساس می‌كرديم به سبب همين حالتی كه رخ داد، خداوندی دارد كمك می‌كند و همين باعث پيروزی ما شد و در ميدان‌ها حماسه آفريديم.

وی ادامه داد: مقام معظم رهبری در بحث حماسه اقتصادی فرمودند كه لازمه حماسه اقتصادی روحيه جهادی است و در غير اين‌صورت حماسه آفريده نمی‌شود. همه عوامل موفقيت در همين روحيه جهادی وجود دارد؛ توكل، شكر، دعا و تلاش. وقتی انسان با اين حالت وارد هر كاری بشود، فرق نمی‌كند وارد جنگ، كار فرهنگی، سياسی سا اقتصادی بشود، اگر با اين روحيه وارد بشود، خداوند كمكش می‌كند و موفق می‌شود. گرچه اين مباحث به نظر بحث‌های اخلاقی است، اما ما با نگاهی كه از آن زاويه جهان‌بينی داريم، وقتی به مباحث اقتصادی نگاه می‌كنيم، شروط موفقيت را می‌بينيم.

عضو هيئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامی با بيان اين‌كه فعاليت اقتصادی در صورتی موفق می‌شود كه شروطی در آن رعايت شود، افزود: مثلا ميزان مشخصی سرمايه مالی شرط شروع يك فعاليت اقتصادی است كه اگر نباشد، موفق نمی‌شود. از منظر جهان‌بينی اسلامی، ما يكی از شروط موفقيت كار اقتصادی اين است كه دعا كنيم، شرط ديگرش اين است كه توكل و روحيه شكر كردن داشته باشيم. اينها شروط موفقيت كار در كنار سرمايه، در كنار كار، تدبير و تلاش است و يكی از ديگر مباحثی كه در اخلاق بندگی بايد مورد نظر قرار بگيرد، بحث تقوا است؛ تقوا يعنی اطاعت از خداوند؛ اوامر خداوند متعال را انجام بدهيم و آن به نهی‌های الهی توجه كنيم و از آنها دوری كنيم.

وی ادامه داد: امير مومنان(ع) فرمودند «تقوا اين است كه انسان از هر آن‌چه كه او را به گناه می‌كشاند، پرهيز كنيد». امام صادق(ع) فرمودند «تقوا اين است كه خداوند در جايی كه او را فرمان داده، غايب نبيند و آن جايی كه تو را نهی كرده، حاضر نيابد». در جای جای قرآن به تقوا امر شده؛ يعنی تحصيل تقوا واجب است. خداوند برای اين‌كه انسان را به تقوا تشويق كند، تعابير بسيار جالبی را در قرآن بيان كرده است: «...وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ؛ بدانيد كه خدا با تقواپيشگان است»(توبه/۱۲۳). جای بحث دارد كه اين معيت به چه معنی است. آيت الله جوادی آملی راجع به عنوان معيت خداوند با بندگانش بحث مفصلی دارند.

وی همچنين خاطرنشان كرد: اعمالی كه ما انجام می‌دهيم، يك وجه صحت فقهی دارد كه با رعايت همين احكام فقهی كه در رساله است، حاصل می‌شود؛ با رعايت آنها نماز شما صحيح می‌شود و اين انسان را از جهنم باز می‌دارد. در مقابل اين صحت عمل، مقام قبول عمل را داريم. اگر بخواهيم نماز را از ما قبول كنند، بايد متقی باشيم: «...إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِی؛ خدا فقط از تقواپيشگان مى‏پذيرد»(مائده/۲۷). تقوا درجه دارد؛ نمی‌شود بگويم كه يا هست يا نيست؛ به قول ما طلبه‌ها می‌گويند تشكيكی است و شدت و ضعف پيدا می‌كند.

ادامه دارد...