خلأ نظريه‌پردازی اسلامی در زمينه تأمين اجتماعی

گروه اقتصاد: علی‌رغم اهميت بسيار زياد كمك به هم‌نوع و بحث حمايت از فقرا در متون اسلامی، فعاليت و تلاش جدی از سوی محققان اسلام در خصوص نهادينه كردن و به‌روزرسانی نيازها با مقتضيات جامعه امروزی در خصوص تأمين اجتماعی نظريه‌پردازی انجام نشده است.

حجت‌الاسلام والمسلمين سيدرضا حسينی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، در رابطه با لزوم توجه به تامين اجتماعی در اقتصاد اسلامی گفت: در تعريف تامين اجتماعی بايد گفت، تامين اجتماعی حمايتی است كه جامعه از فرد در امور رفاهی و درمانی صورت می‌دهد. به ديگر سخن اگر ما بهره‌مندی مردم از يك زندگی مطلوب را حق افراد بدانيم، تامين اجتماعی در پی آن است كه اين هدف چگونه محقق می‌شود.

حسينی افزود: عنوان تامين اجتماعی به اين صورت يك نام جديد است و اين عنوان در نسخ خطی و منابع صدر اسلام به اين شكل نيست، بلكه مربوط به صد سال اخير است كه البته پايه و ريشه آن نيز مشكلاتی است كه در جوامع غربی در زمينه فقر اجتماعی روی داد و از اين رو دولت‌ها برآن شدند تا حد امكان به افراد جامعه كمك كنند. تامين اجتماعی در زمينه‌های تامين خوراك و بيمه بيكاری و برخی موارد ديگر در دستور كار قرار گرفت.

وی گفت: اما آنچه مشخص است اينكه علی رغم تفاوت در عنوان، محتوا و كاركرد اين مدل از كمك‌های اجتماعی در صدر اسلام و علی الخصوص در دوران اميرالمومنين امام علی (ع) مشهود و قابل ملاحظه است. در قران كريم رايج‌ترين مفهومی كه برای اين موضوع به كار رفته مفهوم زكات است كه با اهميت فوق‌العاده‌‌ای قرآن كريم بيش از سی بار به زكات اشاره دارد و معمولا از آن در كنار نماز به عنوان دو برنامه اصلی ايمان و فلاح نام برده است.

استاد حوزه و دانشگاه افزود: به نوعی زكات يكی از اصلی‌ترين برنامه‌های اسلام در بعد اجتماعی است و ما در كنار زكات صدقات و انفاق، نذورات، كفاره، خمس، انفال، قرض الحسنه و .. را داريم كه اين امر نشان از توجه به نيازهای فقرا در جامعه دارد و اگرچه نه با نام امروزی تامين اجتماعی اما در مفهوم و محتوا بسيار عملگرا و عينی‌تر از تامين اجتماعی فعلی نسبت به رفع نيازهای جامعه حساسيت به خرج می‌دهد.

حسينی تاكيد كرد: علی‌رغم اهميت بسيار زياد كمك به هم‌نوع و بحث حمايت از فقرا در متون اسلامی فعاليت و تلاش جدی از سوی محققان اسلام در خصوص نهادينه كردن و بروز رسانی نيازها با مقتضيات جامعه امروزی در امر نظريه پردازی روی نداده‌است. شايد بهترين مورد مطالعاتی در اين زمينه را بتوان در اواخر كتاب «اقتصادنا» اثر شهيد صدر مشاهده كرد. البته نبايد منكر تلاش‌های صورت گرفته در زمينه تامين اجتماعی در اسلام شد، اما همانطور كه بيان گرديد ارائه يك چارچوب نظری به سان نگاه شهيد صدر به مسئله تامين اجتماعی وجود نداشته است.

وی افزود: يكی از اصلی‌ترين مشكلاتی كه در حال حاضر در زمينه تامين اجتماعی وجود دارد، مشكل فقدان منابع مالی لازم جهت تامين كامل اجتماعی است. شدت اين بحران به حدی است كه در حال حاضر حتی در دولت‌های رفاه غربی، شاهد بروز جنبش‌های اعتراضی در راستای بهبود وضعيت بيكاری و درمان هستيم و دولت‌ها به واسطه عدم توان در پرداخت هزينه‌ها هر از چندگاهی با اين قبيل اعتراضات روبرو می‌شوند. طبعا يكی از دلايل اصلی بروز اين مشكلات همان بحث عدم برخورداری از يك چارچوب فكری و محتوايی كامل و حساب شده است.

كارشناس امور اقتصاد اسلامی گفت: در رابطه با مشكلات تامين اجتماعی در كشور ذكر يك نكته ساده نشان از عمق فاجعه دارد، در حال حاضر ما بيش از 11 ميليون بيمه شده اصلی داريم كه عمده اينها كارگران هستند و حقوق اين عزيزان بر اساس قانون سال 92 كمتر از پانصد هزار تومان است. خب يك حساب ساده نشان می‌دهد كه اين درآمد حداقلی حتی در بحث خوراك و پوشاك كفاف زندگی افراد را نخواهد داد و اين در حالی است كه اين افراد نيازهای ديگری اعم از مسكنف بهداشت و درمان، اموزش و غيره دارند.

وی افزود: كشور ما در زمينه تامين اجتماعی از لحاظ منابع مشكلی ندارد، چرا كه بر اساس فقه اسلامی نفت به عنوان انفال است و منافع درآمدی حاصل از آن بايد در اختيار عموم جامعه قرار گيرد اما همين كه ما يك چارچوب تعريف شده و منظم را در راستای تامين اجتماعی اسلامی نداريم، سبب شده تا خلاء محسوسی در اين زمينه مشاهده شود.

اين مدرس دانشگاه در پايان خاطرنشان كرد: مشكلات نظريه پردازی در زمينه تامين اجتماعی در كشور ما در حالی رخ داده كه سيره عملی ائمه معصوم(ع) در اين زمينه مغفول و مظلوم واقع شده است. اميرالمومنين(ع) طبق بيانات صريحی كه هم در نامه53 نهج‌البلاغه خطاب به مالك اشتر و همچنين نامه‌ای كه به قثم‌بن عباس، والی خود در مكه فرستادند، فرموده‌اند شما موظفيد از اموال بيت‌المال، يتاما، مستضعفين و مساكين و در كل كسانی كه آسيب‌پذيرند و حامی مشخصی ندارند را تحت پوشش قرار دهيد. حضرت می‌فرمايند بايد به تامين اجتماعی اينها اقدام كنيد و زندگی اين افراد را تامين كنيد و رزق جاری و حقوق مرتب ماهانه برای اين افراد در نظر بگيريد.