امام شهید الگوی «نه سلطهگری، نه سلطهپذیری» را به جهان معرفی کرد
معاون اسبق وزارت امور خارجه با تبیین مهمترین مؤلفههای میراث امام شهید آیتالله سید علی خامنهای در عرصه سیاست خارجی، گفت: ایشان با الهام از آموزه قرآنی «لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ» و با تکیه بر اصل «نه سلطهگری و نه سلطهپذیری»، الگوی مستقلی برای تأمین منافع ملی جمهوری اسلامی ارائه کرد و با بازتبیین مبانی امام خمینی(ره) در قالب ادبیاتی نو، گفتمان مقاومت، عزت، حکمت و مصلحت را به ستونهای اصلی سیاست خارجی ایران تبدیل کرد.
دیدگاههای «رهبر شهید» آیتالله سید علی خامنهای در حوزه سیاست خارجی، منظومهای منسجم از مبانی اعتقادی، اصول ثابت و راهبردهای عملی است که طی سالها رهبری ایشان در قالب سخنرانیها، پیامها و سیاستگذاریهای کلان تبیین شده است. در این منظومه، استقلال همهجانبه کشور، اتکا به توان داخلی و حفظ عزت ملی جایگاهی محوری دارد و بر این باور استوار است که استقلال سیاسی بدون پشتوانه اقتصادی، علمی و فناوری پایدار نخواهد بود.
سیاست خارجی در اندیشه ایشان بر اصول «عزت، حکمت و مصلحت»، مقاومت در برابر نظام سلطه، توسعه روابط با همسایگان و کشورهای مستقل، دیپلماسی فعال و قدرت درونزا استوار است. در همین چارچوب، حمایت از آرمان فلسطین و نقشآفرینی در شکلگیری و تثبیت محور مقاومت نیز از مهمترین مؤلفههای این رویکرد به شمار میرود.
ایکنا برای بررسی ابعاد این میراث در عرصه سیاست خارجی، با محمدرضا باقری، معاون اسبق وزیر امور خارجه و سفیر پیشین ایران در کویت و ترکیه، گفتوگو کرده است که مشروح آن را در ادامه میخوانیم:
ایکنا ـ امام شهید همواره بر گسترش روابط با کشورهای جهان، بهجز آمریکا و رژیم صهیونیستی، تأکید داشتند اما در عین حال حفظ استقلال کشور را خط قرمز سیاست خارجی میدانستند. استقلالخواهی در منظومه فکری ایشان چه جایگاهی داشت؟
جملهای از امام شهید آیتالله خامنهای، مربوط به دوران ریاستجمهوری ایشان، همواره در ذهن من مانده و بارها آن را نقل کردهام. ایشان میفرمودند همه کشورها به دنبال تأمین منافع ملی خود هستند اما راه رسیدن به این منافع متفاوت است؛ برخی مانند آمریکا منافع خود را در سلطهگری جستوجو میکنند، برخی دیگر با سلطهپذیری به دنبال تأمین منافعشان هستند و گروهی نیز میان استقلال و وابستگی در نوساناند.
جمهوری اسلامی ایران اما الگوی جدیدی را به جهان معرفی کرد؛ الگویی که بر اساس آن، کشور در پی تأمین منافع ملی خود است اما نه سلطهگر است و نه سلطهپذیر. این همان مسیری است که امام شهید با الهام از آموزه قرآنی «لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ» ترسیم کردند و معتقد بودند منافع ملی باید در چارچوب عدالت، عزت و استقلال دنبال شود.
ایکنا ـ تحقق چنین الگویی در عرصه سیاست خارجی چه الزاماتی دارد و امام شهید برای تحقق آن چه رویکردی را دنبال میکردند؟
بدون تردید حرکت در این مسیر آسان نیست و با چالشهای فراوانی همراه است اما امام شهید اهداف، سیاستها و برنامههای لازم را برای تحقق آن تبیین و بر اجرای آنها نظارت میکردند. ایشان برای آینده جمهوری اسلامی و حتی نظم آینده جهان، افقی بلندمدت ترسیم کرده بودند و همواره بر آیندهپژوهی تأکید داشتند.
نمونهای از این نگاه آیندهنگر، تأکید مکرر ایشان بر افق ۵۰ سال آینده بود؛ اینکه ایران باید به جایگاهی برسد که هرکس بخواهد علم بیاموزد، ناگزیر از فراگیری زبان فارسی باشد. این نگاه نشان میدهد که استقلال در اندیشه امام شهید صرفاً یک شعار سیاسی نبود، بلکه پروژهای تمدنی و بلندمدت به شمار میرفت؛ موضوعی که با شناخت عمیق ایشان از تاریخ ایران، جهان و اسلام پیوند خورده بود و در نهایت نیز جان شریف خود را در همین مسیر فدا کردند.
ایکنا ـ امام شهید همواره «عزت، حکمت و مصلحت» را سه ضلع جداییناپذیر سیاست خارجی جمهوری اسلامی میدانستند. این سه اصل در منظومه فکری ایشان چه نسبتی با یکدیگر دارند و چگونه به حفظ اقتدار و منافع ملی کمک میکنند؟
تعبیر «عزت، حکمت و مصلحت» از دهه ۱۳۶۰ و دوران ریاستجمهوری امام شهید وارد ادبیات سیاست خارجی جمهوری اسلامی شد. به یاد دارم در یکی از سمینارهای سفرا که با حضور ایشان و آقای ولایتی، وزیر امور خارجه وقت، برگزار شد، این رویکرد بهعنوان مبنای حرکت دستگاه دیپلماسی مورد تأکید قرار گرفت. بنابراین این سهگانه، یک شعار مقطعی نیست، بلکه از همان سالهای نخست انقلاب بهعنوان چارچوب سیاست خارجی جمهوری اسلامی مطرح بوده است.
ایکنا ـ از میان این سه اصل، «عزت» چه جایگاهی در اندیشه امام شهید داشت؟
امام شهید مفهوم عزت را از آموزههای قرآنی استخراج کرده بودند؛ همان آیهای که میفرماید: «وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ». ایشان معتقد بودند عزت باید در رفتار و گفتار دیپلماتهای جمهوری اسلامی تجلی پیدا کند. بر همین اساس، بارها تأکید میکردند که سیاست خارجی ایران نباید به «دیپلماسی التماسی» تبدیل شود؛ یعنی جمهوری اسلامی هرگز نباید در برابر دیگران، بهویژه قدرتهای سلطهگر، از موضع ضعف یا نیاز سخن بگوید.
ایکنا ـ این نگاه در عمل چگونه به دیپلماتهای جمهوری اسلامی منتقل میشد؟
در دورانی که سفیر ایران بودم، یکبار از امام شهید پرسیدم در مواجهه با برخی دولتهای عربی چگونه باید رفتار کنیم. ایشان با تأکید فرمودند: «از موضع بالا اما مهربان» این جمله کوتاه، در واقع خلاصه نگاه ایشان به دیپلماسی بود؛ یعنی حفظ اقتدار و عزت جمهوری اسلامی، بدون آنکه اخلاق، احترام و حسن رفتار کنار گذاشته شود.
ایشان معتقد بودند عزت به معنای تکبر یا بیاعتنایی به دیگران نیست، بلکه باید در برابر مستضعفان و ملتهای مظلوم با مهربانی رفتار کرد و در مقابل قدرتهای زورگو و سلطهطلب، با صلابت و استواری ایستاد.
ایکنا ـ آیا تجربهای در دوران مسئولیت دیپلماتیک خود داشتید که این آموزه را در عمل به کار گرفته باشید؟
بله، بارها چنین تجربهای داشتم. در دوران جنگ تحمیلی، پس از آزادسازی فاو، برخی کشورهای منطقه تلاش میکردند جمهوری اسلامی را برای عقبنشینی تحت فشار قرار دهند. در همان مقطع، وزارت امور خارجه کویت از من خواست که ایران از فاو خارج شود. من با حفظ احترام، اما با اقتدار، پاسخ دادم که این موضوع به شما ارتباطی ندارد و اگر قصد کمک دارید، همان حمایتی را که از رژیم صدام میکنید ادامه دهید. این همان رفتاری بود که امام شهید از ما میخواستند؛ برخوردی محترمانه، اما از موضع اقتدار.
نمونه دیگری نیز مربوط به دوران مأموریتم در کویت است. در مراسم رسمی روز ملی ژاپن، سفیر آمریکا با لحنی تحکمآمیز به من گفت: «از فاو خارج شوید.» من بدون آنکه وارد مشاجره شوم، تنها پاسخ دادم: «من شما را نمیشناسم.» او با عصبانیت فریاد زد و گفت: «من سفیر ایالات متحده هستم.» دوباره با آرامش همان جمله را تکرار کردم: «شما را نمیشناسم.» او نیز محل را ترک کرد. این رفتار، نه از سر بیاحترامی، بلکه اجرای همان آموزهای بود که امام شهید به ما آموخته بودند؛ حفظ عزت، بدون افتادن در دام هیجان، ضعف یا التماس.
در واقع، امام شهید به دیپلماتهای جمهوری اسلامی آموختند که عزت، حکمت و مصلحت سه اصل جدا از هم نیستند، بلکه در کنار یکدیگر معنا پیدا میکنند؛ عزت، چارچوب رفتار است، حکمت، شیوه عمل را تعیین میکند و مصلحت، تأمینکننده منافع ملی در پرتو این دو اصل خواهد بود.
ایکنا ـ درباره دو مؤلفه دیگر این سهگانه، یعنی «حکمت» و «مصلحت»، چه برداشتی از اندیشه امام شهید دارید؟ برخی این دو مفهوم را بهویژه در موضوع مصلحت، به معنای عقبنشینی از اصول تفسیر میکنند.
به هیچ وجه چنین برداشتی درست نیست. مصلحت در اندیشه امام شهید هرگز به معنای عدول از اصول یا عقبنشینی در برابر دشمن نبود، بلکه به معنای انعطاف هوشمندانه برای رسیدن به هدف است. ممکن است در مسیر تحقق یک هدف، روشها تغییر کند، اما مقصد و اصول ثابت باقی میماند.
برای توضیح این موضوع همیشه یک مثال میزنم؛ فرض کنید رزمندگان میخواهند ارتفاعی را تصرف کنند اما دشمن از بالای تپه آتش سنگینی روی آنها میریزد. در چنین شرایطی، نیروها از همان مسیر ادامه نمیدهند، بلکه مسیر دیگری را انتخاب میکنند تا به همان هدف برسند. یا مانند آبی که با برخورد به یک سنگ متوقف نمیشود، بلکه از کنار یا روی آن عبور میکند و مسیر خود را ادامه میدهد. از نگاه من، مصلحت در اندیشه امام شهید همین معنا را دارد؛ تغییر تاکتیک برای حفظ اصول و تحقق هدف، نه عقبنشینی از آرمانها.
ایکنا ـ جایگاه «حکمت» در این منظومه چیست و چگونه باید در سیاست خارجی نمود پیدا کند؟
حکمت از نگاه امام شهید، به معنای رفتار و گفتار خردمندانه و عقلانی در عرصه سیاست خارجی است. دیپلماسی عرصه تصمیمهای حسابشده است و مسئولان این حوزه باید هر واژه و هر موضع را با دقت انتخاب کنند. به همین دلیل، هرچه یک دیپلمات باتجربهتر باشد، سخنانش نیز سنجیدهتر و دقیقتر خواهد بود.
امام شهید همواره تأکید داشتند که حکمت، تنها به شیوه سخن گفتن محدود نمیشود، بلکه در تصمیمگیریها و ارزیابی شرایط نیز باید نمود داشته باشد. یکی از مصادیق روشن این نگاه در شرایط امروز، بیاعتمادی به وعدههای دشمن و احتیاط در برابر وعدهها و میانجیگریهایی است که از سوی جریانهای غیرقابل اعتماد مطرح میشود. ایشان بیش از چهار دهه پیش این اصل را به دستگاه دیپلماسی آموختند که سیاست خارجی باید بر پایه عقلانیت، دوراندیشی و شناخت دقیق طرف مقابل اداره شود، نه بر مبنای خوشبینی یا اعتماد به دشمن.این بخش، سهگانه «عزت، حکمت و مصلحت» را کامل میکند و از نظر ساختار، بهصورت پیوسته با بخش قبلی هماهنگ است. در نسخه نهایی مصاحبه نیز این دو بخش را پشت سر هم قرار میدهم تا خواننده ابتدا با مفهوم «عزت» و سپس با تبیین «حکمت» و «مصلحت» آشنا شود.
ایکنا ـ امام شهید در موضوع فلسطین و حمایت از آرمان این ملت، همواره بر استمرار خط امام خمینی(ره) تأکید داشتند و در عین حال نقش ویژهای در شکلگیری، تقویت و تثبیت محور مقاومت ایفا کردند. از نگاه شما، جایگاه مسئله فلسطین و مقاومت در منظومه سیاست خارجی ایشان چگونه قابل تبیین است؟
امام شهید، مبانی و اندیشههای امام خمینی(ره) را با ادبیاتی متناسب با اقتضائات روز بازتبیین و عرضه کردند. ایشان همان اصول و مبانی بنیانگذار جمهوری اسلامی را حفظ کردند، اما آنها را با زبان و رویکردی نو تدوین و به گفتمان روز جهان تبدیل کردند. به اعتقاد من، اگر امام راحل بنیان مقاومت را پایهگذاری کردند، امام شهید این اندیشه را بازتولید، پرورش و نهادینه کردند.
من سالها در سوریه مأموریت داشتم و از نزدیک با گروههای مختلف فلسطینی، از جمله حماس، جهاد اسلامی و دیگر جریانهای مقاومت در ارتباط بودم. در آن مقطع، حدود ۱۰ گروه فلسطینی در دمشق دفتر داشتند و شخصیتهایی همچون خالد مشعل، رمضان عبدالله، احمد جبرئیل و دیگر رهبران مقاومت بهطور مستمر در تعامل با جمهوری اسلامی بودند. در این دیدارها، تلاش میکردیم دیدگاهها و رهنمودهای امام شهید را برای آنان تبیین کنیم؛ دیدگاههایی که بهتدریج به مبنای فکری و راهبردی بسیاری از گروههای مقاومت تبدیل شد.
ایکنا ـ این «ادبیات جدید» که به آن اشاره کردید، چه تفاوتی با رویکردهای گذشته داشت و چه تأثیری بر جریان مقاومت گذاشت؟
روشهای مبارزاتی که فلسطینیها در دهههای گذشته دنبال میکردند، دیگر پاسخگوی شرایط جدید نبود. امام شهید با حفظ همان مبانی اصیل، ادبیات و شیوههای نوینی را برای استمرار مبارزه طراحی کردند و همین رویکرد، به الگویی برای گروههای فلسطینی تبدیل شد.
یکی از مهمترین توصیههای ایشان به دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی، تلاش برای رفع اختلافات میان گروههای فلسطینی و تقویت وحدت در میان آنها بود. تجربه میدانی ما نیز نشان میداد هر زمان این وحدت تقویت میشد، جبهه مقاومت از انسجام و توان بیشتری برخوردار بود.
ایکنا ـ یکی از ویژگیهای اندیشه امام شهید، ارائه راهکارهای نو برای حل مسئله فلسطین بود. این موضوع را چگونه ارزیابی میکنید؟
امام شهید همواره تلاش میکردند راهحلهای جدید و قابل فهم برای افکار عمومی جهان ارائه کنند. برای نمونه، در حالی که امام خمینی(ره) بر ظرفیت امت اسلامی برای پایان دادن به اشغال فلسطین تأکید میکردند، امام شهید همین مبنا را با ادبیاتی متناسب با شرایط امروز جهان بازخوانی کردند.
نمونه روشن آن، پیشنهاد برگزاری همهپرسی با مشارکت همه فلسطینیان اصیل، اعم از مسلمان، مسیحی و یهودی بود؛ کسانی که از سرزمین خود رانده شدهاند و باید به وطنشان بازگردند. ایشان معتقد بودند اگر جهان واقعاً به دموکراسی و رأی مردم باور دارد، باید نتیجه چنین همهپرسی را بپذیرد. این راهکار، ضمن پایبندی به حقوق ملت فلسطین، ادبیاتی حقوقی و قابل دفاع در عرصه بینالمللی ایجاد کرد.
ایکنا ـ امام شهید در بیان تحولات منطقه و نظام بینالملل نیز از تعابیر و مفاهیم جدیدی استفاده میکردند. این موضوع چه اهمیتی داشت؟
یکی از ویژگیهای برجسته امام شهید، تولید مفاهیم و ادبیات جدید در عرصه سیاست خارجی بود. تعبیر مشهور ایشان مبنی بر اینکه «رژیم صهیونیستی ۲۵ سال آینده را نخواهد دید» تنها یک شعار نبود، بلکه برآمده از تحلیلی راهبردی از روندهای منطقهای و بینالمللی بود.
همچنین تأکید مکرر ایشان بر «افول آمریکا» نیز سالها پیش از آن مطرح شد که این موضوع به یکی از محورهای اصلی تحلیل بسیاری از اندیشمندان و حتی نویسندگان آمریکایی تبدیل شود. امام شهید با این نوع ادبیات، ضمن تبیین واقعیتهای در حال شکلگیری جهان، افق جدیدی را پیش روی جریان مقاومت و ملتهای مستقل قرار دادند.
انتهای پیام
