مسجد جامع قائن؛ شاهكار معماری اصيل ايرانی ـ اسلامی

گروه اجتماعی: مسجد جامع قائن با قدمت 1100 ساله امروز به‌عنوان بلندترين عمارت این شهرستان و يكی از شاهكارهای معماری ايرانی ـ اسلامی شناخته می‌شود.

به گزارش خبرگزاری بين‏المللی قرآن(ايكنا) شعبه خراسان جنوبی، مسجد جامع قائن بنايی بسيار قديمی و در نهايت شكوه و جلال است كه علاوه بر روحانيت معنوی دارای ظاهری دلچسب و فرح‌انگيز است، استقرار يكی از پايه‌های مسجد بر روی آتشكده ساسانيان گويای تاريخ كهن آن است، اغلب مورخان و جهانگردان در بيان و معرفی شهر قائن به مسجدجامع صراحتاً اشاره‌هايی داشته‌اند.

‌صوره‌الارض ابن حوقل‌(331ه ق)‌ می‌نويسد: «قائن وسعت آن چند سرخس است و بناهای آن از گل و دارای «قهندژ» (كهندژ) است كه خندقی در اطراف دارد و مسجد جامع و دارالاماره در قهندژ است، قائن شهری بزرگ و حصين است، گرد شهر خندقی دارد و مسجد آدينه به شهر اندر است و آنجا كه مقصوره است، تاقی عظيم و بزرگ چنانكه در خراسان از آن بزرگ‏تر نديديم و آن تاق نه در‌خور مسجد است و عمارت همه شهر به گنبد است.

از كتيبه‌های متعدد مسجد جامع می‌توان نتيجه گرفت كه اين بنا بارها بر اثر زلزله صدمه كلی ديده و مرمت شده است، در يكی از كتيبه‌های ايوان به سال 796 هجری قمری نوشته شده است، «اين بنا به فرمان جمشيد قارن از خاندان معروف قارن كه در دوره امير تيمور جهان‏گشا حاكم قائن و مدتی حاكم ‏ساری و دامغان بود، تعمير و مرمت شد.»

لوحه‌ای به خط رقاع در داخل رواق پنجم در ضلع شمالی حياط مسجد است و تاريخ آن اول رجب سال 921است. مضمون كلی آن مربوط به زمان فرمانروايی امير سلطانی است كه در (919-921) هجری از سوی شاه اسماعيل صفوی در قائن به اين مقام منصوب شد.

سنگ لوحی در سمت راست ورودی ايوان مسجد به ابعاد 120 در‌ 50 سانتی‏متر و با خط بسيار زيبای رقاع كه شاه سليمان صفوی امر به بازسازی مسجد داد، وجود دارد.

بسياری معتقدند از قلعه كوه قائن تا دژ مركزی شهر و مسجد جامع يك تونل زير زمينی وجود داشته و مورد استفاده بوده است، احتمال دارد اين معبر با مسير كاريز جعفرآباد يكی باشد كه در نزديكی قلعه كوه «معبرش» مجزا می‌شود، اگر كاوش‏های باستان‏شناسی انجام شود، شايد بتوان بسياری از شگفتی‏ها را شناسايی و معرفی كرد.

مجد جامع قائن 2470 متر مربع وسعت داشته كه 1050 متر مربع آن زير بنای ايوان، شبستان‏ها و حجره‌ها و 1200 متر مربع عرصه داخلی است، حياط مسجد محوطه‌ای به در ازای 33 و پهنای 28 متر است، در اطراف حياط حجره‌هايی به عمق دو متر قرار دارد، از شاهكارهای معماری مسجد ايوان آن است كه به طرز با شكوهی به زيبايی مسجد گوهرشاد با ارتفاع 18 متر، عرض 11 متر و طول 22 متر ساخته شده است.

قبلا دو مناره در دو سمت ايوان به ارتفاع 5 متر داشته كه باعث زيبايی بيشتر مسجد می‌شد و تا قبل از ويرانی صدای مؤذن از آن بلند بود، سقف ايوان چهارطاق و سه گنبد دارد كه به طرز زيبايی رنگ‌آميزی و تزئين شده و معرق‌كاری‌هايش بسيار ظريف و زيباست، نقاشی‌های ايوان به شيوه اصفهانی بوده و در دوره صفويان انجام شده و در زمان‏های بعد روی آنها را رنگ زده‌اند، دو شبستان در دو سمت ايوان علاوه بر اين كه در فصل زمستان استفاده خوبی دارند، برای جلوگيری از رانش ديوارهای اطراف ايوان تأثير بسزايی دارند.

منبر چوبی بزرگ و نفيس مسجد مربوط به سال 1082 هجری است كه از چوب چنار توسط استاد محمد واعظی كاخكی به طرز ماهرانه‌ای ساخته شده كتيبه آن با خط مسخ بر روی آن منبت‏كاری است.

در ميان صحن مسجد پايابی مسقف برای دسترسی به آب قنات جعفرآباد و به دستور «صفشكن‌خان» همزمان با حكومت شاه سليمان صفوی احداث شد، اين پاياب در 5.5 متری عمق زمين دارای 20 پله است، ميان صحن مسجد به‌منظور تعيين ظهر شرعی قائن ساعت آفتابی توسط استاد توحيدی ساخته شده، دو درب مسجد يكی به‌سوی بازار قديمی در شرق با دری بزرگ و ديگری به‌سوی شمال(محل بازار فعلی) باز می‌شود.

در سمت راست ورودی ايوان مسجد لوح بزرگی به‌صورت عمودی در بدنه ديوار نصب شده و تاريخ آن محرم‌الحرام سال 1046 هجری قمری است، لوحه‌ای به خط رقاع در داخل رواق پنجم در ضلع شمالی حياط مسجد از تاريخ اول رجب سال 921 وجود دارد. اين كتيبه تا به حال خوانده نشده و برخی از واژه‌ها آسيب ديده است، مضمون كلی آن مربوط به زمان فرمانروايی امير سلطان (919-921) هجری قمری در قائن بوده كه از سوی شاه اسماعيل صفوی به اين مقام منصوب شده بود.

مسجد جامع قائن به‌عنوان يك اثر مهم تاريخی و مذهبی و خصوصيات معماری با نبوغ به شماره 295 در فهرست آثار ملی ايران قرار گرفته است.