پيشنهاد آيتالله خامنهای برای ترجمه يك كتاب
ترجمه كتاب قانون ابنسينا يك كار پيچيده و مركب و بسيار ارزشمند است. هزار سال اين كتاب كه به زبان عربى به وسيله يك ايرانى نوشته شده و در طول قرنها در دانشگاههاى بزرگ پزشكى عالم مورد استفاده قرار گرفته، به فارسى ترجمه نشده بود.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) به نقل از پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی خامنهای، «قانون» اگر مهمترين كتاب بوعلی سينا نباشد، يكی از مهمترين تأليفات علمی اين دانشمند نامی است. رهبر معظم انقلاب اسلامی در يكی از بازديدهای خود از نمايشگاه كتاب تهران، وقتی در غرفهای كتاب قانون با ترجمه مرحوم عبدالرحمن شرفكندی را ديدند، خطاب به وزير ارشاد فرمودند: شما اين كتاب را ديدهايد؟ عجب ترجمه خوبی دارد! و توضيحاتی را در مورد كتاب دادند كه آن روز از حاشيه آن ديدار مخابره نشد. گذشت تا چند سال بعد كه رهبر معظم انقلاب به سفر كردستان رفتند. در اين سفر و در جمع برگزيدگان استان كردستان، بار ديگر ماجرای اين كتاب را به تفصيل بيان كردند:
«نثر مرحوم عبدالرحمن شرفكندى (هجار) كه دوستان اشاره كردند. حقاً كار بسيار بزرگى را انجام داده؛ اين ترجمه كتاب قانون ابنسينا يك كار پيچيده و مركب و بسيار ارزشمند است. هزار سال اين كتاب كه به زبان عربى به وسيله يك ايرانى نوشته شده و در طول قرنها در دانشگاههاى بزرگ پزشكى عالم مورد استفاده قرار گرفته، به فارسى ترجمه نشده بود. من اطلاع داشتم كه تا اندكى قبل، مثلاً شايد تا صد سال قبل، در مدارس پزشكى كشورهاى اروپایى، قانون به عنوان يك مرجع مطرح بوده و به زبانهاى اروپایى ترجمه شده بوده؛ اما فارسىزبان از دانستن قانون محروم بود! در سالهاى اواسط رياست جمهورى به اين نكته توجه كردم كه ما چرا قانون را ترجمه نكرديم. يك جمعى را صدا كردم، گفتم بياييد همت كنيد قانون را ترجمه كنيد. يك حكمى داده شد و رفتند دنبال اين كار. خوب، اين كارها عشق لازم دارد؛ با حكم و با فرمان اين كارها انجام نمىگيرد. در همين اثنا به من خبر دادند كه اين كتاب ترجمه شده و -به نظرم كتاب حدود هشت جلد است- كتاب مرحوم هجار را آوردند. من كتاب را كه خواندم -حالا ما نه از پزشكى سررشته داريم، نه نشستهام اين كتاب را با متن عربى قانون تطبيق كنم- ديدم هركسى اين كتاب را بخواند، حقاً و انصافاً در مقابل استحكام و استوارى اين نثر زيبا سر تعظيم فرود مىآورد. خيلى خوب اين ترجمه انجام گرفته. من البته ايشان را نمىشناختم؛ پرسيدم، گفتند ايشان كُرد هستند. بعد هم چند سال قبل اطلاع پيدا كردم ايشان از دنيا رفتند.» (بيانات در ديدار برگزيدگان استان كردستان ۸۸/۲/۲۴)
متن ذيل به مناسبت روز بزرگداشت ابوعلی سينا و «روز پزشك»، به اين شخصيت بزرگ علمی و كتاب ماندگارش میپردازد:
كتاب قانون
ابنسينا تأليف قانون را در حدود سال ۴۰۳ق و در گرگان آغاز نمود. بخشی از آن را در سال ۴۰۵ق و در هنگام حضور در ری تأليف نمود و در نهايت تمامی كتاب را در بين سالهای ۴۰۵ تا ۴۱۴ق، در همدان تأليف كرد.
اين اثر پس از تأليف، مورد توجه پزشكان و محققان بسيارى قرار گرفت كه ترجمه، شرح و تحشيههاى گوناگون، مؤيد اين مدعا است. تا پيش از قانون، آثار مشهور و نفيسی در پزشكی اسلامی وجود داشتهاند كه دو عنوان از آنها به ويژه در تأليف قانون نقش داشتهاند؛ يكی «الحاوی»، تأليف محمدبن زكريای رازی و ديگری «الكامل فی صناعه الطب» يا كتاب «الملكی»، تأليف علیبن عباس اهوازی میباشد. واقعيت اين است كه مقايسه اين دو كتاب با القانون فی الطب، خود گواهی بر اهميت و ممتاز بودن قانون است.
با نگاهی دقيقتر به ساختار كتاب، درمیيابيم كه مهمترين دليل برتری اين كتاب بر ساير كتب پزشكی عصر خودش، نظم و طبقهبندی منحصر به فرد كتاب است. واقعيت اين است كه تا پيش از قانون، هيچكدام از كتابهای پزشكی، ساختار منظم و منطقی قانون را ندارند. ابنسينا اين ساختار منطقی را از درهمآميزی عصاره و انديشههای دو دانشمند يونانی كه آثار آنها در قرون اوليه عالم اسلامی به عربی ترجمه شد، يعنی ارسطو و جالينوس پديد آورده است.
ابنسينا موارد و مسائل نظری پزشكی را ارسطويی توضيح داده است، اما دستورات و دانستههای پزشكی را از جالينوس اخذ كرده و آنها را در كنار هم قرار داده است. واقعيت اين است كه علت اشتهار قانون در اروپا نيز آن بوده كه حتی در زبانهای اروپايی نيز اثری اينچنين منظم و روشمند كه آثار اين دو دانشمند را به هم پيوند دهد وجود نداشته است. علت موفقيت ابنسينا در اين عرصه آن بوده است كه او علاوه بر آنكه پزشكی حاذق بوده، خود فيلسوفی شهير و موفق نيز بوده است. در مقام مقايسه بين فلسفهی پزشكی (ارسطو و جالينوس)، ابنسينا ضمن اينكه به حقانيت ارسطو رأی میدهد، پزشكان را از پرداختن به مسائل نظری صرف منع میكند تا عنصر فلسفه بر آراء پزشكی آنان غلبه نكند. در نخستين صفحات قانون، ابنسينا بحث مفصلی پيرامون تفاوت نگاه فلسفی با نگاه پزشكی در اُمور پزشكی محض نموده و مسائل پزشكی را از مسائل فلسفی جدا میكند. از ديگر سو، به جز تبيين دقيق و اصولی مرز بين پزشكی و فلسفه و نيز تبيين دقيق موضوع حيات، سلامت، بيماری و مانند آن از نگاه فلسفه و فلاسفه، ابنسينا به ذكر مهمترين موارد پزشكی تا عصر خود و به نقل از مهمترين پزشكان پيش از خود، چه يونانی و چه اسلامی پرداخته است.
بر اين اساس او پزشكی را با جالينوس، فلسفه را با ارسطو، داروشناسی را با ديوسقوريدوس و مانند آن آغاز نموده و توضيح داده است. كما اينكه بارها در كتاب خود از الحاوی رازی نقل قول مینمايد. توصيف عظمت اين كتاب را میتوان در كتاب چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی به شكل تحسينبرانگيزی يافت كه گفته است: «اگر بقراط و جالينوس زنده شوند سزاوار است كه در پيشگاه اين كتاب سجده نمايند». دليل ديگر اهميت اين كتاب در علم پزشكی، وفور شرحها، ترجمههای اروپايی (لاتينی) و فارسی و نيز خلاصههای اين كتاب میباشد كه موجب ايجاد مكتبی در پزشكی شده است كه از قانون سرچشمه میگيرد.
ساختار كتاب
قانون از پنج كتاب تشكيل شده است كه هر كتاب به چند فن، و هر فن نيز به چند تعليم، و هر تعليم نيز به چند فصل تقسيم شده است. اما اين بخشبندی در سراسر كتاب يكسان نيست. كتابهای اول و سوم به چند فن و كتاب دوم به دو مقاله و كتاب چهارم نيز به چند فن تقسيم شده است.
در كتاب اول، كتاب كليات، تعريف دانش پزشكی، اركان (عناصر)، اخلاط چهارگانه، اعضای بدن انسان، نيروهای موجود در بدن انسان (شامل نيروهای طبيعی، حيوانی، نفسانی و نيروهای محرك)، شناخت بيماری، حفظ تندرستی، مرگ و شيوههای مختلف درمان آمده است.
در كتاب دوم، اصول كلی و داروشناسی، خواص و كيفيت داروها و فهرستی از نام داروها بر اساس ترتيب حروف الفبا مورد بحث قرارگرفته است. تعداد داروهايی كه او در اين كتاب نام برده و خواص آنها راب رشمرده است، حدود ۸۰۰ قلم میباشد. قسمت اعظم اين داروها گياهی بوده و جزء داروهای مفرده (غيرتركيبی و ساده) به شمار میآيند.
در كتاب سوم، بيماریهای بدن انسان، از سر تا پا مورد بحث قرار گرفته است. در اين بخش، راههای مختلفی برای بهبود اين بيماریها طرح شده است.
در كتاب چهارم با محوريت تبها، بيماریهايی كه اختصاص به عضو معينی از بدن ندارند بررسی شده است.
در كتاب پنجم، داروهای مركب (تركيبی و غيرساده)، انواع پادزهرها، قرصها، شربتها و مانند آنها شرح داده شدهاند. حدود ۶۵۰ داروی مركب در اين كتاب توضيح داده شده است.
شرح و ترجمههای كتاب قانون
قانون، كتاب مهم و در عين حال پيچيدهای است. بنابراين بايد توقع داشت شروح و گزارشهای متعددی از آن پديد آمده باشد. تناوب شروحی كه بر قانون نوشته شده آن را در زمرهی مهمترين آثار تمدن اسلامی و در رديف اثر بسيار مشهور ابنعربی در تصوف يعنی «فصوصالحكم» قرار میدهد. (به روايتی، پس از كلامالله مجيد، كه تفاسير متعددی بر آن نوشته شده است، فصوصالحكم بيشترين شرح را بر خود دارد.)
از سی سال بعد از فوت ابنسينا تاكنون صدها تفسير و شرح و خلاصه بر كتاب قانون نوشته شده، اولين شرح را ابوعبيدالله جوزجانی شاگرد و مريدش در قرن پنجم هـ.ق نوشته است. از شارحان قانون بايد از علی رضوان متوفی به سال ۴۶۰ق، فخرالدينرازی، ابراهيمبن علی قطب مصری، قطبالدين شيرازی متوفی به سال ۷۱۰ق، ابوالفضل نامور خونجی، علاء الدينبن نفيس مشهور به ابننفيس، كاشف گردش خون ريوی، يعقوببن سامری، سديدالدينكازرونی، محمد آقاسرايی، حكيم علی گيلانی و ضياءالدين شجاعی را نام برد.
متن كامل قانون يا بخشهايی از آن، بارها به فارسی ترجمه شده است. از جملهی اين ترجمهها بايد از ترجمهی متن كامل كتاب توسط ملافتحالله شيرازی در قرن دهم، ترجمهی بخش تبها (كتاب چهارم) توسط حكيم، محمدشريفخان و ترجمه متن كامل از حاكم گيلانی ياد كرد. چند ترجمه فارسی ناشناس نيز از قانون وجود دارد. قانون يكبار نيز به تركی ترجمه شده است. اين ترجمه را مصطفی ملتوقادی در عهد سلطان مصطفای سوم انجام داده است.
هماكنون تنها اثری كه متن كامل قانون را به فارسی منتشر كرده است ترجمه عبدالرحمن شرفكندی میباشد كه توسط انتشارات سروش زينت چاپ آراسته شده است. چاپهای متعدد اين كتاب با استقبال طرفداران طب سنتی و گياهی در ايران روبرو شده است. چاپ جديد اين مجموعه، ۸ جلدی و با اصلاحيهای در عنوان كتاب، «قانون» به جای «قانون در طب» به همراه مجلد نمايه موضوعی: اندامها، بيماریها و داروها صورت گرفته است. گفتنی است چاپ اول اين ترجمه در سال ۱۳۶۲ش بوده است و هم اكنون چاپ يازدهم اين اثر در اختيار علاقهمندان قرار گرفته است.
