ايران سرزمينی با 215 قدمگاه ائمه و بزرگان دين/ دلت را آسمانی كن

قدم‌گاه يا گام‌جای در فرهنگ ايرانی يعنی جايی كه انسانی بزرگ و نه هر كسی بر آن گام نهاده است، فردی همانند امام رضا(ع)؛ وقتی يك انسان آنقدر بزرگ است كه حتی جای قدم‌های او نيز ارزشمند می‌شود، يعنی بايد تو هم قدم‌هايت را با او هماهنگ كنی؛ بايد جا پای قدم‌های او بگذاری، مثل او رفتار كنی و اين فلسفه بزرگداشت قدم‌گاه‌ها است.

اما از اين تعابير كه بگذريم، امام رضا(ع) از بدو ورود به ايران مسير دو هزار و 100 كيلومتری واقع در ايران را با توقف و قدم‌گذاشتن در 75 منزلگاه پشت سر گذاشتند كه از اين تعداد، 16 منزلگاه به صورت قطعی شناسايی است.

امام رضا(ع) از آغاز حركت به سمت ايران مسيری ما بين مدينه تا مرو را در سال ۲۰۰ هجری طی كردند. طول اين مسير حدود سه هزار و 450 كيلومتر است كه حدود ۸۰۰ كيلومتر آن در عربستان، ۲۰۰ كيلومتر در مرز ميان عراق و كويت، ۱۰۰ كيلومتر در عراق، دو هزار و 100 كيلومتر در خاك ايران و ۲۰۰ كيلومتر نيز در تركمنستان امروز واقع شده است.

البته مسئله قدم‌گاه سابقه‌ای بسيار طولانی‌تر از سفر امام رضا(ع) به ايران دارد و شايد بتوان گفت معروف‌ترين قدم‌گاه جهان اسلام؛ قدم‌گاه حضرت ابراهيم(ع) در مسجد‌الحرام است كه به آن مقام ابراهيم(ع) نيز گفته می‌شود و در قرآن از اين مقام به عنوان بينه ياد و عنوان شده است: «فِيهِ آیَاتٌ بَیِّنَاتٌ مَّقَامُ إِبْرَاهِيمَ وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا وَلِلّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِيلًا وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ الله غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ؛ در آن نشانه‏‌هایى روشن است [از جمله] مقام ابراهيم است و هر كه در آن درآيد در امان است و براى خدا حج آن خانه بر عهده مردم است [البته بر] كسى كه بتواند به سوى آن راه يابد و هر كه كفر ورزد يقينا خداوند از جهانيان بى‏‌نياز است«(سوره آل عمران آيه 97).

يكی ديگر از مقام‌های حضرت ابراهيم(ع) در الرقه سوريه واقع شده است كه اخيراً توسط تروريست‌های جبهه النصره بمب‌گذاری و تخريب شده است.

در ايران قدمگاه‌های بسياری وجود دارد كه هر كدام را به يكی از امامان و يا پيامبران نسبت می‌دهند. به عنوان مثال، قدمگاه امام حسن عسكری(ع) درسيوندِ شهرستان اُقليد و يا قدمگاه خِضر در آمل و شوشتر.

اكثر قدمگاه‌های مطرح در ايران مربوط به اواخر دوره عباسيان است به يعنی قرن هفتم هجری قمری. البته بناهای يادبودی به مناسبت سفر تاريخی امام رضا(ع) نيز در ايران ساخته شده است كه تعداد معدودی قديمی و باقی مربوط دوران صفويه است.

شلمچه

بنا به اعتقاد عموم، شهر مرزی شلمچه نقطه ورود امام رضا(ع) بوده است و بر همين اساس هم قدم‌‌گاه‌های آن حضرت از آبادان آغاز می‌شود؛ يكی از اين قدم‌گاه‌ها در شمال شهر آبادان و در پشت بيمارستان حضرت آيت‌الله طالقانی(آرين سابق) و در مسير روستای فياضيه واقع شده است. كه طی سال‌های متمادی محل عبادت مردم بود اما در دوران رژيم سابق به بهانه خاك‌برداری و جهت احداث كوی ملت و ساختمان‌سازی تخريب شد اما در سال 1379 دوباره احداث شد.

انديمشك

قدمگاه علی‌بن‌موسی‌الرضا(ع) در شهرك امام رضا(ع) شهرستان انديمشك از ديگر قدمگا‌ه‌های آن حضرت است كه هم اكنون مدفن امامزاده سيد خليل است. اين بقعه به جهت احترام و تكريم حضرت امام رضا(ع) ساخته شده بود و بعدها با دفن يكی از سادات محل به نام «سيد خليل» تبديل به مكانی زيارتی شد.

اقليد/ فارس

شهرستان اقليد در فاصله 250 كيلومتری شيراز به اصفهان و در 160 كيلومتری ياسوج و در شمال استان فارس قرار دارد. بنابر اعتقاد اهالی، امام رضا عليه‌السلام از طريق آن شهرستان به ابركوه رفتند. از اين رو آن حضرت دارای قدمگاهی در اقليد است.

بقعه قدمگاه/ نيشابور

نيشابود شهری با شش قدم‌گاه

در شهرستان نيشابور شش قدم‌گاه وجود دارد كه شامل قدم‌گاه‌های: روستای مويديه، محله فز، تلاجرد، مربعه، رباط سعد و اسپريس است. البته معروف‌ترين قدم‌گاه شهر نيشابور قدم‌گاه «تلاجرد» است. اين قدمگاه در حدود 100 كيلومتری مشهد به طرف نيشابور قرار گرفته و در آنجا مانند سنگ مقام حضرت ابراهيم عليه‏ السلام در مسجدالحرام دو جای پا روی سنگ سياهی بجا مانده و مردم معتقدند كه آنجا جای پای حضرت علی بن موسی الرضا عليه‏ السلام است.

البته اين محل بقعه امامزاده محمد(محمد بن محمد بن حسين بن زيد بن امام علی سجاد(ع)) معروف به امامزاده محروق است و امام رضا(ع) هنگام گذشتن از نيشابور به زيارت اين امامزاده رفته‌اند.

ابركوه / يزد

قدمگاه علی بن موسی الرضا عليهما السلام در ابركوه معروف است. ابركوه يا ابرقوه امروزه جزو استان يزد شمرده می‌شود. اين شهرستان در عصر امام رضا عليه‌السلام جزو اصطخر فارس بود. در حومه شهرستان ابركوه مسجدی است كه به «مسجد بيرون» معروف است و از قديم اعتقاد بر اين بود كه اين مسجد قدمگاه علی بن موسی الرضا (ع) است. قرار گرفتن قدمگاه علی بن موسی الرضا عليه السلام در راه باستانی موسوم به راه شاهی، در قرون اوليه اسلامی، وجود آثار باستانی در منطقه و قدمت بنای مسجد بيرون، از جمله دلائلی است كه صحت اين قدمگاه را تأييد می‌كند.

مسجد جامع بكان

ارجان در هشت كيلومتری شمال بهبهان فعلی قرار دارد. بكان محله‌‏ای از ارجان يا ارگان (حومه بهبهان فعلی) است. بنابر اعتقاد گروهی از مردم، زمانی كه امام رضا عليه‌السلام از مدينه به سمت طوس حركت می‌‏كردند، شب را در مسجد جامع بكان كه آن زمان در مركز ارجان واقع بود بيتوته كردند. از اين رو به اين محل قدمگاه اطلاق می‌شود.

در انتها بايد گفت كه در كشورمان بيش از 215 نقطه به عنوان قدمگاه منسوب به اوليای الهی است، اما از اين تعداد حداقل يك دهم آنها منصوب به امام رضا(ع) است و نيمی از اين قدمگاه‌ها در مسير جاده ولايت قرار دارد. (يعنی همان مسيری كه امام در ايران طی كردند) و به نظر می‌رسد قدمگاه‌های ساخته شده در خارج از اين جاده بيشتر به دليل عشق و ارادت مردم به آن حضرت ساخته شده است و سنديت تاريخی ندارد.

اما نكته‌ای كه بايد به آن اشاره كرد اين است كه علی‌رغم تلاش برای شناسايی قدمگاه‌ها با اسناد موثق تاريخی، (حتی در خصوص 16 قدمگاه تأييد شده از سوی بنياد بين‌المللی امام رضا(ع)) همچنان بين صاحب‌نظران اين حوزه در خصوص صحت يا عدم صحت قدمگاه‌ها اختلاف وجود دارد.

اگرچه هر مكانی كه در آن خداوند ياد شود؛ با واسطه يا بی‌واسطه قابل احترام است اما نبايد با تقدس دادن بی‌جهت و انجام امور وهن انگيز اقدامی بر خلاف سيره اهل بيت(ع) و دستورات الهی در اين اماكن صورت گيرد و تلاش فرهنگی بايد قرار گرفتن در مسير عملی ولايت باشد.