خطوط قرمز ساختگی؛ مانع جهانی شدن پيام دفاع مقدس

به گزارش خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، هنر ركن مهمی از فرهنگ بشری است كه توجه اقشار مختلف را به خود جلب می‌كند؛ لذا نقش هنرمند و آثار هنری در تبيين و انتقال ارزش‌ها به جوامع تأثيرگذار بوده و هست.

تاريخ معاصر ايران اسلامی، جنگ تحميلی هشت ساله را شاهد بوده است؛ دفاعی مقدس كه فراتر از تبعات و آثار مخرب كه مترتب بر هر جنگ در هر زمان و مكان خواهد بود، برای كشور و ملت ما دستاوردهای معنوی ويژه كه ريشه در اعتقادات ايمانی ـ ايرانی دارد به همراه داشته است. انتظار می‌رود هنرمند ايرانی با ورود به اين حوزه و خلق آثار هنری جهت حفظ، تبيين و انتقال اين دستاوردهای معنوی كوشا باشد.

فعاليت‌های هنری در عرصه دفاع مقدس تا حدودی موفق بوده است

شعبه خوزستان خبرگزاری ايكنا در نظر دارد ميزگردهايی را با حضور كارشناسان، هنرمندان و صاحب‌نظران حوزه فرهنگ و هنر به‌منظور آسيب‌شناسی فعاليت‌های هنری در عرصه دفاع مقدس برگزار كند. اولين نشست در اين زمينه با حضور محمود زهرتی، نويسنده، مدرس خاطره‌نويسی دفاع مقدس و داستان، مرتضی مطوری، نويسنده و كارگردان فيلم و تئاتر و مدرس بازيگری و حبيب باوی‌ساجد، داستان‌نويس و فيلم‌ساز در تحريريه خبرگزاری ايكنای خوزستان برگزار شد.

در ابتدای اين ميزگرد محمود زهرتی، نويسنده و مدرس خاطره‌نويسی و داستان به بررسی ميزان موفقيت هنرمندان و توليدات هنری دفاع مقدس در دستيابی به هدف مورد اشاره پرداخت و گفت: ورود به مقوله جنگ مقدمه مفصلی می‌طلبد؛ چرا كه ادبيات و به تبع آن فيلم و ساير هنرها متأثر از نوع فرهنگ و بينش و منش هر جامعه است كه اگر اين مسئله به‌درستی بررسی نشود پرداختن به مقولات هنری مشكل می‌شود؛ لذا بايد بحث مفصلی در باب تأثير جنگ در ادبيات جهان و اينكه بر ادبيات ايران چه تأثيری داشته است، صورت گيرد كه وقت مفصلی نياز دارد. منتهی بايد گفت كه فعاليت‌های هنری در عرصه دفاع مقدس از جهاتی موفق بوده و از جهاتی موفق نبوده است؛ از جهت تأثيرگذاری در جامعه و انتقال فرهنگ دفاع مقدس به جامعه در كوتاه‌مدت تا حدودی موفق بوده است پس از حق نبايد گذشت و بايد زحمات آن هنرمندانی كه با دوربين‌هايشان در خطوط مقدم جبهه‌ها حاضر شدند و جان خود را در اين مسير گذاشتند ارج نهاد، بايد گفت كه مستند جنگ حرف‌هايی برای گفتن دارد و می‌تواند در عرصه فرهنگ دفاع مقدس عرض اندام كند.

اين فعال هنری عرصه ادبيات دفاع مقدس ادامه داد: برای آسيب‌شناسی هنر دفاع مقدس در ابتدا بايد به اين شناخت رسيد كه مقوله جنگ چه تبعاتی با خود داشته و ما از اين آسيب‌ها چه فرصتی را فراهم كرده‌ايم و چه فضايی را ترسيم كرديم كه در پی آن رزمندگان و جامعه بهره‌مند شده‌اند. در مقوله‌های هنری آنچه در حد توان و ظرفيت بود از اين تأثيرگذاری معنوی، كسب شد. لكن بحث جنگ و دفاع مقدس گستره‌ای بسيار وسيع است كه جای كار فراوان دارد؛ لذا يك آسيب جدی كه در اين حيطه وجود دارد پرداختن هنرمندان به لايه‌ اوليه جنگ است، به قولی قسمت اكشن جنگ مورد توجه هنرمندان قرار گرفت و سبب شد در خط و خاكريز اول متوقف شويم.

فيلمساز و داستان‌نويس بايد روانشناسی فردی و اجتماعی بداند

زهرتی با بيان اين‌كه در ادبيات، سينما و ساير هنرها تا حد زيادی به خط و خاكريز اول پرداخته شد، افزود: لازم بود ساير جوانب كه رزمنده را به خط مقدم جبهه‌ها كشانده است و آنچه ريشه در آداب و رسوم و فرهنگ او دارد شناسانده شود؛ لذا زيبايی و اثرگذاری كه ناشی از فرهنگ‌ها می‌شود در اين آثار گم شد. مخاطب زمانی كه نوجوان 13، 14 ساله را در مقابل دشمن می‌بيند با اين سؤال مواجه می‌شود كه چرا و چه چيز انگيزه حضور او در اين مهلكه شده است؟ هنرمند با بررسی پيشينه‌های فرهنگی، اجتماعی، خانوادگی، فردی كاراكتر به اين سؤالات پاسخ می‌دهد و در نتيجه اين فرد به راحتی از سوی مخاطب پذيرفته می‌شود.

اين مدرس داستان‌نويسی با بيان اينكه فيلمساز و داستان‌نويس بايد روانشناسی فردی و اجتماعی بداند، افزود: در خلق آثار دفاع مقدسی هنرمند با اين پشتوانه و پرداختن به انگيزه‌های فردی كاراكتر، تحول او را در مرحله‌ای كه متأثر از فضای جبهه انگيزه‌های الهی پيدا می‌كند برای مخاطب باورپذير می‌كند. فيلم‌های ديده‌بان، مهاجر و روبان قرمز مثال‌های خوبی در اين بحث هستند؛ بنابراين لازم است كه پيشينه جنگيدن در خط و خاكريز اول توسط هنرمند واكاوی شود. از عوامل مؤثر در بحث آسيب‌شناسی ادبيات، فيلم دفاع مقدس، عدم شناخت عقبه كار بود؛ چرا كه هنرمند جهت جذب مخاطب به اكشن ماجرا پرداخت.

زهرتی در ادامه شيوه جمع‌آوری خاطرات شفاهی جنگ و خاطره‌نويسی دفاع مقدس را مورد نقد و بررسی قرار داد و عنوان كرد: رزمنده‌ای كه از جبهه بازگشته خاطراتی دارد كه بايد با شيوه‌های مناسب و توسط افراد آگاه و كارشناس جمع‌آوری شود. اما نتيجه كار فردی كه به كار آشنايی نداشته باشد و بدونِ علم و آگاهی از شرايط جنگ و يا فرد رزمنده، اين انتظار را داشته باشد كه خاطرات بازگو شود، اين خواهد شد كه خروجی جمع‌آوری خاطرات موفق نباشد. مثال موفق در اين عرصه كتاب «دا» است، در مقدمه اين كتاب آمده كه نويسنده با چه مشقاتی سير كسب خاطرات را طی كرده است، دو سال تلاش برای ثبت خاطراتی كه بسيار ارزشمند است در كنار پرداختن به زوايای ناشكافته و ناشكفته دفاع مقدس نتيجه‌اش آن می‌شود كه بيش از 100 نوبت اين كتاب به چاپ برسد. متأسفانه شاهد هستيم اغلب اشخاصی كه برای كسب خاطرات اقدام می‌كنند افرادی ناشی هستند.

نپرداختن به انگيزه حضور رزمندگان در جبهه، از آسيب‌های هنر دفاع مقدس است

اين مدرس خاطره‌نويسی خطاب به اين افراد تصريح كرد: بايد بدانيد آن‌ها اقدام به ثبت يكی از گوهرهای وجودی يك فرد می‌كنند؛ چرا كه بسياری از رزمندگان با اين خاطرات زندگی می‌كنند بنابراين اطلاعات فرد خاطره گيرنده از اوضاع و احوال جبهه‌ها و بهره‌مندی شناخت از عمليات‌ها از موارد بسيار مهمی است و اگر رزمنده و خاطره‌گو احساس همراهی از سوی خاطره‌گيرنده داشته باشد، تهييج و نتيجه كار مطلوب می‌شود.

زهرتی نپرداختن به پيشينه‌های فرهنگی ـ اجتماعی و فردی رزمندگان كه ايجاد انگيزه حضور ايشان در جبهه بوده است، تأثيرات فضای معنوی جبهه‌ها بر رزمنده و ايجاد انگيزه‌های الهی در ايشان كه باورپذيری سير تحول را از سوی مخاطب در پی دارد و همچنين حضور افراد غير كارشناس و غيرحرفه‌ای عمده در عرصه خاطره‌نويسی دفاع مقدس را آسيب‌های جدی در هنر حوزه دفاع مقدس دانست.

قصه جنگ ما نه جهانی كه حتی فرامنطقه‌ای هم نشده است

در ادامه نشست حبيب باوی‌ساجد، فيلم‌ساز و نويسنده حوزه دفاع مقدس اظهار كرد: پرداخت هنری به مسئله جنگ 8 ساله جنگ بعث عليه ايران دارای نواقص و نارسايی‌هايی بوده است. لازم است اشاره شود كه جنگ جهانی دوم جز به جز برای مخاطبانش در اقصی نقاط جهان به‌ويژه ايران شناخته شده است؛ چرا كه در حوزه موسيقی و نقاشی به‌ويژه در ادبيات و نمايش بدان پرداخته شده است، سينمای غرب تا به امروز وامدار جنگ جهانی دوم است و به طرق و از زوايای مختلف گاه پنهان و گاه آشكار آن را روايت كرده است.

اين مستندساز حوزه دفاع مقدس با بيان اينكه متأسفانه ما جنگ را فقط برای خودمان بازگو كرده‌ايم، افزود: واقعيت امر اين است كه قصه جنگ ما نه جهانی كه حتی فرامنطقه‌ای هم نشده است؛ عمده‌ترين دليلش را می‌توان اين دانست كه زمانی كه نويسنده بايد وارد اين حوزه می‌شد به دلايل خودی و غيرخودی پس زده شد در سينما نيز اين امر به كرات رخ داده است و تا به امروز هم ادامه دارد. ما حتی فيلم‌سازانی كه در جنگ حضور داشتند نظير حاتمی‌كيا، ملاقلی‌پور، تبريزی و درويش را هم پس زديم؛ دلايل عمده‌ای برای آن بيان می‌شود كه به ادعای ناظران از خطوط قرمز فراتر رفته‌اند و اين در حالی است كه هنرمند اصلاً خط قرمزی در خلاقيت خود نمی‌بيند، هنرمند موظف است اگر از واقعه‌ای بگويد تمام جوانب آن را در نظر بگيرد، جنگ يك صحنه آشكار است، استعاره بايد در لايه‌های زيرين باشد ولی خودِ واقعيت جنگ صريح و عريان است؛ لذا زمانی كه هنرمند مجال پرداختن به اين عريانی و صراحت را ندارد نتيجه اين می‌شود كه گل سرسبد سينمای جنگ اخراجی‌ها می‌شود در حالی كه اين فيلم نه تنها حق مطلب را ادا نكرده بلكه كل آن 8 سال عزم ملی را زير سؤال برده است و كپی خيلی سرسرانه از فيلم‌های فيلم‌سازان شاخص دفاع مقدس نظير رسول ملاقلی‌پور بوده است.

نويسنده مجموعه داستان عصابه ادامه داد: در حوزه ادبيات فاجعه از آنچه در سينما رخ داده، عميق‌تر است. نويسندگانی بودند كه خودخواسته تا مرز مناطق جنگی هم رفتند از حضورشان در جنگ ممانعت شد، برای مثال محمود دولت‌آبادی برای نوشتن رمانی در خصوص جنگ تا اهواز آمد اما پس زده شد. احمد محمود 6 ماه در زيرزمين منزلش رمان «زمين سوخته» را بدون هيچ فرمايش و سفارش يا حق‌التأليف نوشت؛ لكن اين رمان ظرف 6 ماه 33 هزار تيراژ فروش رفت كه تا به امروز ميان رمان‌های مستقل رويايی است، شاهد بوديم كه اين رمان در همان سال‌های جنگ توسط رزمندگان در همان مناطق جنگی خوانده شد؛ چرا كه اين اثر بر مبنای دغدغه نويسنده و نه بر مبنای خطوط قرمز تعيين شده توسط برخی افرادی كه احتمالاً خود را قيم جنگ می‌دانند نوشته شده بود. دو رمان شاخص جنگ توسط نويسنده‌هايی نوشته شده است كه مطلقاً اهل جنگ نيستند؛ احمد محمود «زمين سوخته»، «زمستان شصت و دو»، اسماعيل فصيحی و شگفتا كه استقبال عامه از اين دو رمان هنوز ادامه دارد اين در حالی است كه دفاتر خاطرات به كرات طی اين سال‌ها چاپ شده است و به نظر نمی‌رسد مخاطب خود خواسته پول داده و آن‌ها را خريده باشد مگر اينكه در مراسمی اهدا شود و در اين صورت نيز شايد تورق شود.

زمان آن رسيده به هنرمند اجازه داده شود، روايتش را از جنگ ارائه دهد

باوی‌ساجد تصريح كرد: پس از گذشت 25 سال از پذيرفتن قطعنامه 598 سازمان ملل زمان آن رسيده كه به نويسنده، فيلم‌ساز، موسيقی‌دان، نقاش و عكاس اجازه داده شود، روايت خودش از جنگ را ارائه دهد.

وی با بيان اينكه برای تاريخ شفاهی دفاع مقدس نيز هيچ گامی برداشته نشده است، گفت: تاريخ شفاهی جنگ بايد توسط مردم ثبت شود؛ مردمی كه شايد سواد نوشتن نداشته باشند اما به‌عنوان شاهدان آن واقعه راويان صادق قلمداد می‌شوند ايشان چون شاهد بوده‌اند می‌توانند حادثه را صادقانه و با جزئيات نقل كنند.

باوی‌ساجد گفت: گام‌های برداشته شده به‌ويژه در سينمای مستند، خودجوش بوده است و در اينجا هم مسئولان امر دچار اشتباه شدند و جلوی چگونگی روايت را گرفتند؛ لذا بجای تقويت و تشويق جلوی اين روايت‌ها به طرق مختلف گرفته شده است.

اين فيلم‌ساز دليل كم‌كاری هنرمندان در عرصه دفاع مقدس را خطوط قرمز دانست و تصريح كرد: خطوط قرمز توسط افرادی ترسيم شد كه خود را قيم جنگ می‌دانستند و جالب اينكه امروز مقدسات جنگ توسط آن‌هايی شكسته شده است كه اين خطوط قرمز را ترسيم كردند.

ادامه دارد ...