تعابير محی‌الدين عربی درباره امام جواد(ع)/ جايگاه امام نزد اهل سنت

حجت‌الاسلام والمسلمين رمضان محمدی، عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، به مناسبت سالروز شهادت امام محمد تقی(ع) به بيان نكاتی درباره امام نهم شيعيان(ع) پرداخت و با اشاره به اين مطلب كه آگاهی‌های تاريخی ما درباره امامان بعد از امام حسن(ع)، به جز امام باقر(ع) و امام صادق(ع)، محدود است، بيان كرد: محدوديت‌های سياسی از دوره امام كاظم(ع) به بعد خيلی زياد شد و مانع از انتشار اخبار درباره امامان معصوم(ع) شد و تقيه و شيوه‌های مبارزات پنهانی نيز كه برای حفظ امام(ع) و شيعيان و كم كردن فشار حاكميت وجود داشت بيشتر موجب شده كه آگاهی‌های ما نسبت به امام جواد و ائمه بعد از ايشان كمتر باشد.

تعبير محی‌الدين عربی درباره امام جواد(ع)/ جايگاه امام نزد اهل سنت

محمدی با اشاره به وجود مطالبی هم در منابع اهل سنت و هم در منابع شيعه درباره امام جواد(ع)، عنوان كرد: ما با بررسی منابع اهل سنت می‌بينيم كه هم منابع قديم و هم منابع جديد آن‌ها با عظمت از امام جواد(ع) ياد كرده‌اند و ايشان جايگاه ويژه‌ای در ميان علمای اهل سنت دارند و در آثار اهل سنت به عنوان عالمی كه از او خطايی گزارش نشده در تاريخ از ايشان ياد شده است.

وی افزود: در منابع اهل سنت از قديم و از قرن شش به بعد راجع به امام جواد(ع) تعابير بسيار بسيار بلندی آمده است كه يكی از آن تعابير از محی‌الدين عربی عارف و صوفی بزرگ جهان اسلام است كه در كتابی كه با عنوان «مناقب اهل بيت(ع)» منسوب به اوست، عباراتی درباره امام جواد(ع) دارد و ايشان را «حامل سر الرسول، مهندس الارواح و العقول، قهرمان الكاف و النون، غاية الظهور و الايجاد» می‌خواند و در واقع جايگاه ولايت ايشان و تأثيرگذاری امام(ع) در ارواح و عقول مردم و آگاهی‌شان از رموز قرآن را و اين كه ايشان نهايت تجلی يك انسان هستند را بيان كرده و متذكر شده است.

جود و بخشش در بيان و سيره امام جواد(ع)

محمدی با اشاره به مهم‌ترين لقب امام دهم(ع) گفت: آن حضرت به خاطر عطايا و بخشش‌های زيادی كه داشته‌ به اين لقب مشهور شده‌اند و لذا در رواياتی از خود امام جواد(ع) هم داريم كه می‌فرمودند «من سخاء المرء برّه بمن يجب حقه عليه؛ از نشانه‌های سخاوت مرد بخشش به كسانی است كه بر او حقی دارند». همچنين محمد بن نصر بزنطی كه از روات مورد وثوق در رجال شيعه است، می‌گويد كه امام رضا(ع) به امام جواد(ع) سفارش كردند كه ممكن است وقت خروج از خانه، بعضی از خدمه بخواهند شما را از درب كوچك‌تر خارج كنند كه نيازمندان تو را نبينند و احسان نكنی و امام رضا(ع) به امام جواد(ع) فرمودند: به حقی كه من بر شما دارم، از در بزرگ وارد شو و هركسی حاجتی داشت، حاجتش را برطرف كن.

وی با اشاره به وجود نمونه‌های فراوان از جود و بخشش در سيره امام محمدتقی(ع) و با تأكيد بر لزوم توجه به اين ويژگی‌های اخلاقی ائمه(ع) به عنوان الگوی رفتار برای جامعه امروز، به حديث ديگری از امام جواد(ع) اشاره كرد و گفت: امام(ع) در روايتی می‌فرمايند: «ان لله عباداً يخصهم بدوام النعم فلا تزال فيهم ما بذلوا لها فاذا منعوها نزعها عنهم و حولها الی غيرهم»؛ به اين معنا كه خداوند بندگانی دارد كه آن‌ها را مخصوص كرده است به اين كه به آن‌ها نعمت دهد و اين نعمت در ميان آن‌ها دوام دارد تا آن وقتی كه دست نيازمندان را بگيرند و اگر در حق نيازمندان احسان و بخشش نكنند، خداوند متعال اين نعمت را از آن‌ها می‌گيرد و افراد ديگری را می‌آورد تا از اين نعمت‌ها استفاده كنند.

محمدی با اشاره به ماجرای يكی از بخشش‌های امام جواد(ع) گفت: نقل شده است كه فردی خدمت امام(ع) آمد و عرض كرد كه يابن رسول الله! به اندازه مروت و جوانمردی خودت و به اندازه جواد بودنت به من ببخش. امام(ع) فرمود كه اين امكان در وسع من نيست. اين به اين معناست كه جواد بودن و مروت من بسيار زياد است. آن فرد سپس عرض كرد كه يابن رسول الله به اندازه مروت من به من مرحمت كنيد و ببخشيد و امام(ع) فرمود اين شدنی است و بعد به او 100 درهم داد كه اين پول زيادی بود و نمونه‌های اين‌گونه فراوان است.

وی با اشاره به وجود روايات زيادی از امام جواد(ع) كه در آنها به رسيدگی به فقرا و نيازمندان سفارش شده است، عنوان كرد: روايتی از امام جواد(ع) هست كه فرمودند: «اهل المعروف الی اصطناعه احوج من اهل الحاجة اليه» يعنی نيكوكاران به آن كارهای خوبی كه انجام می‌دهند، نيازمندترند تا آن كه محتاجان نسبت به آن چه نيكوكاران انجام می‌دهند. اين نشان می‌دهد كه اين خود نعمت و عنايتی از جانب خداوند است كه كسی دست باز دارد و می‌تواند احسان كند.

تواضع و فروتنی؛ از ويژگی‌های اخلاقی امام جواد(ع)

محمدی از تواضع و فروتنی به عنوان يكی ديگر از ويژگی‌های اخلاقی امام جواد(ع) ياد كرد و گفت: روايت‌هايی در اين زمينه وجود دارد كه فرمودند: «التواضع زينة الحسب»؛ يعنی كسی كه فروتن است اين فرد حسب و نسب خود را هم نشان می‌دهد و به نسب خود شرافت می‌دهد و فروتنی و تواضع او موجب شرافت و عزت او می‌شود.

برجستگی سفارش به كار و تلاش در روايات امام جواد(ع)

وی با اشاره به برجسته بودن سفارش امام جواد(ع) به تلاش و كار در ميان مجموعه روايت‌های ايشان، بيان كرد: در مجموعه روايت‌های حضرت داريم كه ايشان بسيار سفارش به تلاش و سفارش به كار می‌كردند و خود ايشان گاهی اوقات در كارهای كشاورزی و در نخلستان‌هايی كه در مدينه بوده، مشغول به كار بوده‌اند. اجداد ايشان هم اين گونه بوده‌اند، اما با اين كه امام جواد(ع) خيلی سن و سال زياد و عمر طولانی‌ای نداشتند، اما می‌بينيم كه باز هم درباره ايشان نقل شده كه مشغول به كار می‌شده‌اند و به تلاش در زندگی و كار هم سفارش می‌كردند.

بردباری امام جواد(ع) و سفارش ايشان به مدارا

اين محقق و پژوهشگر تاريخ اسلام درباره يكی ديگر از ويژگی‌های امام جواد(ع) گفت: يكی ديگر از ويژگی‌های بارز ايشان بردباری بوده است و از سوی ديگر سفارش به مدارای با ديگران در فرمايشات ايشان خيلی پررنگ است. در بيانات ايشان موارد زيادی از دعوت به اخلاق حسنه و اخلاق نرم و نشان ندادن ناملايمات مخصوصاً نسبت به اهل و عيال وجود دارد. در مورد مدارا كردن هم فرموده‌اند كه از نشانه‌های مدارا كردن اين است كه انسان از آن‌چه او را مورد سرزنش ديگران قرار می‌دهد، پرهيز كند.

شهادت امام جواد(ع) به دست ام الفضل و به تحريك معتصم قطعی است

محمدی در بخش ديگری از اين گفت‌وگو به بيانی مطلبی درباره شهادت امام جواد(ع) پرداخت و گفت: راجع به شهادت امام(ع) بعضی از منابع غيرشيعی ترديد كرده‌اند، اما طبق نصوص تاريخی‌ای كه ما داريم، شهادت امام جواد(ع) به دست ام‌الفضل، همسر ايشان و به تحريك معتصم قطعی است.

اين عضو هيئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با اشاره به شواهد اين امر عنوان كرد: نشانه‌های آن اين است كه بعد از اين كه ام‌الفضل، مانند جعده كه امام حسن(ع) را به تحريك معاويه به شهادت رساند، جزء افراد خصيص به معتصم و در حرم معتصم قرار گرفت. همچنين اين نكته واقعاً قابل توجه است كه امام جواد(ع) از ام‌الفضل صاحب فرزندی نبود و علاقه خاصی به وی نداشت و اين‌ها همه نشانه‌هايی است كه تأييد می‌كند كه امام جواد(ع) به دست ام‌الفضل به شهادت رسيده است.

متوقف كردن قيام‌های علويان؛ هدف معتصم از به شهادت رساندن امام جواد(ع)

وی همچنين با اشاره به قيام‌هايی كه در آن زمان عليه حكومت عباسيان صورت می‌گرفت، اين قيام‌ها را نيز يكی از علل اصلی شهادت امام جواد(ع) عنوان كرد و گفت: علت شهادت امام جواد يكی قيام‌هايی بود كه در قم اتفاق افتاد و مأمون و بعد از او معتصم، امام جواد(ع) را با قيام‌هايی كه در قم اتفاق می‌افتاد مرتبط می‌دانستند و لذا سعی كردند كه اين قيا‌م‌ها را از طريق امام جواد(ع) خاتمه دهند. در واقع اين‌كه مأمون ام‌الفضل را به تزويج امام جواد(ع) درآورد، با اين هدف بود كه می‌خواست قيام‌ها را متوقف كند و نظر اماميه را نسبت به خود جلب كرده و آنان را حامی خود سازد. اما با اين ازدواج نه حمايت اماميه از مأمون جلب شد و نه اين‌كه توانستند قيام‌ها را ساكت كنند و فعاليت‌های علوی‌ها به صورت مخفی و در يك مقياس بسيار گسترده‌ای گسترش يافت.

اين محقق و پژوهشگر تاريخ اسلام افزود: بنابراين با مرگ مأمون و به خلافت رسيدن معتصم، نگرانی مهم معتصم اين بود كه امام جواد(ع) فعاليت‌های مخفی علويان را حمايت می‌كند؛ فلذا معتصم به محض اين‌كه به خلافت رسيد، دو نفر از علويان را به بغداد فراخواند؛ يكی امام جواد(ع) بود كه در مدينه دستگير و به بغداد آورده شد و يكی هم محمد بن قاسم تلقان كه فرار كرد و فعاليت‌های زيرزمينی خود را ادامه داد. اما معتصم در همين سفر، امام جواد(ع) را به شهادت رساند.

نقش خاص امام جواد(ع) در شكل‌گيری نهاد و سازمان وكالت

محمدی در بخش پايانی اين گفت‌وگو به نقش خاص امام جواد(ع) در شكل‌گيری نهاد و سازمان وكالت نيز اشاره كرد و گفت: اگر چه مسئله وكالت در زمان امام رضا(ع) شروع شد و امام كاظم(ع) هم جسته و گريخته وكيلانی داشته است، اما سازمان وكالت به صورت منظم و در يك سطح عالی فعاليت‌های خود را در زمان امام جواد(ع) شروع كرد.

وی افزود: ايشان در اواخر عمر مبارك‌شان سازمان وكالت را تنظيم كردند و با اين اقدام فعاليت‌های وكلا در سطح بسيار عالی قرار گرفت و انتظامی خاص يافت؛ به نحوی كه بعد‌ها كه امام دهم(ع) نيز در حصر قرار گرفت و ارتباط بين ائمه(ع) و مردم و شيعيان از طريق همين وكلا انجام می‌شد. لذا يكی از كارهای بسيار مهم و اساسی امام جواد(ع) در اواخر عمر شريف‌شان همين سازمان وكالت بود كه ارتباط شيعيان با امام را تنظيم كرد.