توجه به آموزههای قرآنی در انعقاد قراردادهای تجاری؛ مانع بروز اختلافات
انعقاد «قرارداد» كه بيانگر روابط حقوقی بين افراد با يكديگر و افراد با نهادها و نهادها با هم است، يكی از مهمترين منابع تعهد به شمار میرود و توجه به آموزههای قرآنی در انعقاد قرار داد میتواند مانع بسياری از اختلافات و مشكلات آينده باشد.
در «تفسير سورآبادی»، اثر ابوبكر عتيق نيشابوری، از مفسرين قرن پنجم هجری قمری از آيه 282 سوره بقره به عنوان بزرگترين آيه قرآن در بزرگترين سوره قرآن ياد شده است كه شامل 172 كلمه و 579 حرف میباشد. اين آيه مربوط به انضباط اقتصادی، تنظيم اسناد تجاری، مسئله چك، سفته، حواله، شاهد، كاتب و برخی مباحث مربوط به مراودات اقتصادی است. طبعا شناسايی و عمل به آموزههای مندرج در اين آيه درصد بالايی از كشمكشها، سوءظنها، مسائل حقوقی و دعاوی برخاسته از موضوعات اقتصادی را مرتفع خواهد ساخت. از آنجا كه پرداختن به تمامی اين مباحث در اين نوشتار ممكن نيست، صرفا به موضوع انعقاد قرارداد كه درهمتنيدگیبيشتری با زندگی روزمره جامعه دارد مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
لزوم انعقاد قرارداد در مراودات اقتصادی
در بخش ابتدايی اين آيه شريفه، به مبحث انعقاد قرارداد اشاره شدهاست: «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ إِذَا تَدَایَنتُم بِدَیْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى فَاكْتُبُوهُ...؛ ای كسانی كه ايمان آوردهايد، هرگاه به وامی تا سررسيدی معين، با يكديگر معامله كرديد، آن را بنويسيد»(بقره؛282). بر اين اساس و با توجه به آراء مفسران الميزان و نمونه مشخصمیشود كه در داد و ستدهای مدتدار، میبايست همه چيز مكتوب گردد. لزوم انعقاد قرارداد مكتوب صراحتاً مورد نظر آيه است.
قراردادها كه بيانگر روابط حقوقی بين افراد با يكديگر و افراد با نهادها و نهادها با هم هستند، يكی از مهمترين منابع تعهد به شمار میروند. جهت و هدف غايی قراردادها، ايجاد حق و تكليف برای طرفين قرارداد است. چنانچه اين قراردادها قوه الزامآور نداشته باشند، يعنی هيچ قوه مانعی وجود نداشته باشد كه خسارت زيانديده از نقض قرارداد را حمايت كند، مدار زندگی افراد جامعه هر لحظه در معرض انهدام است. مقصود آيه تضمين برای باز پس گرفتن و جلوگيری از سوء استفاده از حسن اعتماد افراد است.
لزوم توجه به امانت داری از سوی نويسنده قرارداد
بخش بعدی آيه كه به شرايط و خصوصيات منعقدكننده قرارداد مربوط میشود، خصوصيات منشی يا نويسنده قرارداد را اينطور عنوان میكند: «...وَلْیَكْتُب بَّیْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلاَ یَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ یَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللّهُ فَلْیَكْتُبْ وَلْیُمْلِلِ الَّذِی عَلَیْهِ الْحَقُّ وَلْیَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَلاَ یَبْخَسْ مِنْهُ شَیْئًا...؛ و بايد نويسندهای (صورت معامله را) بر اساس عدالت، ميان شما بنويسد. و هيچ نويسندهای نبايد از نوشتن خودداری كند؛ همان گونه (و به شكرانه آن) كه خدا او را آموزش داده است. و كسی كه بدهكار است بايد املا كند، و او (نويسنده) بنويسد. و از خدا كه پروردگار اوست پروا نمايد، و از آن چيزی نكاهد»(بقره؛282).
آنچه تاكنون مشخص شد، اين است كه در اين آيه چند (فَاكْتُبُ) داريم. خداوند متعال در اين آيه، پنج بار میفرمايد «بنويسيد». (هر نوع بدهی، هرچقدر كه باشد، از هركه باشد) چون اين از حقوق انسانی است نه از حقوق اسلامی. آنطور كه مشخص میشود، در اسلام دو نوع حقوق داريم كه شامل حقوق انسانی و حقوق اسلامی است. پرداخت دين حق انسانی است. يعنی رد امانت حق انسانی است نه حق اسلامی و نمونه بارز اين مسئله نيز روايت امام صادق(ع) است كه میفرمايند: اگر شمر خنجری را كه با آن امام حسين(ع) را شهيد كرد، پيش من به امانت بگذارد و بعد از من بخواهد، به او خواهم داد.
اشراف كاتب قرارداد به مباحث مربوط به قرارداد الزامی است
براى حفظ اعتماد و خوشبينى به همديگر و آرامش روحى طرفين و جلوگيرى از فراموشى، انكار و سوءظنّ، بايد بدهىها نوشته شود. بايد نويسنده شخص ثالثی باشد. وَ لْیَكْتُبْ بَیْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ(شخص ثالث و بیطرف بنويسد). كاتب بايد اطلاعات حقوقيش جامع باشد و از فرمان نوشتن، معلوم مىشود كه اسناد تنظيم شدهاى كه همراه با گواهى عادل باشد، قابل استشهاد است. بر اين اساس از اين آيه اينطور استنباط مىشود كه جامعه اسلامى بايد يكديگر را در حفظ حقوق حمايت كنند. زيرا هر معاملهاى، نياز به كاتب و چند شاهد دارد.
اهميت مسئله قرارداد مكتوب در اسلام به حدی است كه در آيه 283 سوره بقره نيز شرايط آن به طور مفصل بيان شده است. آيه شريفه 283 سوره بقره در اين خصوص میفرمايد: «وَإِن كُنتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُواْ كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَّقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُم بَعْضًا فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْیَتَّقِ اللّهَ رَبَّهُ وَلاَ تَكْتُمُواْ الشَّهَادَةَ وَمَن یَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ؛ و اگر در سفر بوديد و نويسندهای نيافتيد وثيقهای بگيريد؛ و اگر برخی از شما برخی ديگر را امين دانست، پس آن كس كه امين شمرده شده، بايد سپرده وی را بازپس دهد؛ و بايد از خداوند كه پروردگار اوست، پروا كند. و شهادت را كتمان مكنيد، و هر كه آن را كتمان كند قلبش گناهكار است، و خداوند به آنچه انجام میدهيد داناست»(بقره؛283).
عدالت از خصوصيات اصلی كاتب قرارداد
بر اساس آيه شريفه 283 سوره بقره، متن قرارداد حتماً میبايست توسط يك كاتب عادل نوشته شود چراكه عدالت كاتب تضمينكننده و وثيقه لازم جهت عقد قرارداد است. دليل تاكيد آيه بر عدالت میتواند ناشی از اهميت اخذ وثيقه باشد. نكته بعد اينكه در تنظيم اسناد دو شاهد اختيار شود. علت اين است كه اگر يك شاهد فراموش يا امتناع كرد، شاهد ديگر حاضر شود، همچنين تضمين لازم جهت اطمينان از بازپرداخت بهموقع توسط مشتری میبايست مورد توجه قرار گيرد. اين دو شاهد بايد مؤمن باشند، زيرا فرموده «رِجالِكُمْ». مرجع ضمير «كم» مؤمنين هستند؛ ضامنين بايد صلاحيتدار و مورد تاييد باشند و وقتی به شاهد گفتند بيا و گواه باش، امتناع نكند. عدم امتناع شاهدين و اينكه دوست و مورد تاييد باشند، نشاندهنده اين است كه وثايق و تضمينات بايد سهلالوصول باشد. مردان، در گواه شدن و گواهى دادن بر زنان مقدّم مىباشند.
با توجه به نكات ارزشمندی كه از دو آيه قرآن كريم در خصوص مسائل مربوط به انعقاد قراردادها، علیالخصوص در موضوعات اقتصادی مطرح شد، متوجه میشويم كه بهراستی دين مبين اسلام و آموزههای آن برنامه كاملی را برای سعادت بشر به همراه دارد و آنچه در اين بين مغفول مانده عدم تلاش شايان توجه در زمينه شناسايی اين آموزهها و ترويج آن در بدنه جامعه به منظور استفاده كاربردی و عملی از اين مواهب است. مطئنا كاربرد اين نكات همانطور كه در ابتدا عنوان شد موجبات پيشگيری بسياری از اختلافات را فراهم خواهد كرد.
