غنیشدن مدرسان قرآن با فنون تعليم و تربيت؛ عاملی مهم در تدریس مطلوب
مدير گروه علوم قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با اشاره به اينكه برخورداری مدرسان قرآن از مجموعه فنون و روشهای موفق تعليم و تربيت، مستلزم توجه به عواملی است، گفت مدرسان قرآن بايد شناخت درستی از باورها، عقايد و مخاطب داشته باشند.
حجتالاسلام والمسلمين حسنرضا رضايی، مدير گروه علوم قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، با بيان اينكه مدرس قرآن پيش از تدريس لازم است شناختي كامل از عوامل تأثيرگذار در اين زمينه داشته باشد، تا بتواند وظيفه اصلی خود را به سرانجام رساند، اظهار كرد: ضرورت ايجاب میكند كه مدرسان قرآنی در حوزه معرفتی، مسائلی را مورد توجه قرار دهند كه از آن جمله نيت خالص در مواجه با فراگيران است.
وی با اشاره به روايتی در اين راستا از پيامبر اسلام(ص) كه به ابوذر غفاری میفرمايد: لِيَكُنْ لَكَ فِي كُلِّ شَيْءٍ نِيَّةٌ صَالِحَةٌ حَتَّى فِي النَّوْمِ وَ الْأَكْل؛ بايد در هر امری دارای نيت باشی، حتی در خواب و خوردن، (وسايل، 1/48)، عنوان كرد: اخلاص در نيت به همه شئون زندگی انسان ارتباط دارد و انسان با اين نيت میتواند كارهای بزرگی را پشت سر بگذارد.
رضايی با اشاره به بيتي از سعدی مبني بر «بر آن باش هر چه نيت كنی ـ نظر در صلاح رعيت كنی» اظهار كرد: مدرس قرآنی پيش از هر چيز بايد بداند كه برای تعليم معارف قرآن قدم برمیدارد و نيت را در كارها و اخلاص را در عمل شرط بداند.
توجه استاد به تاثيرگذاری كلام و نفوذ آن در قلوب فراگيران باشد
اين پژوهشگر قرآنی با تأكيد بر اينكه بايد توجه استاد به تأثيرگذاری كلام و نفوذ آن در قلوب فراگيران باشد كه اين امر با نيت خالص محقق میشود، افزود: پيامبر اسلام(ص) به امام علی(ع) فرمود: يا علی لئن يهدی الله بك رجلا واحدا خير لك مما طلعت عليه الشمس؛ ای علی! اگر خداوند متعال به وسيله تو يك نفر را هدايت فرمايد، برای تو از هر آنچه خورشيد بر آن بتابد بهتر است، (بحارالانوار، 32/447).
مدير گروه علوم قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم، با اشاره صريح به عامل دوم در اين زمينه كه توكل و توسل است، اظهار كرد: معنای توكل آن نيست كه ما همه كارها را به خدا واگذار كنيم و دست از فعاليت فكری و جسمی بكشيم، بلكه بدان معناست كه در كنار فعاليتها از خداوند استمداد و كمك طلب كنيم و كارهای خود را رنگ الهی بخشيم؛ سعدی بهصورت زيبايی اين مطلب را بيان كرده است؛ تكيه بر تقوا و دانش در طريقت كافريست ـ راه رو گر صد هنر دارد توكل بايدش.
رضايی با تأكيد بر اينكه استاد با توكل و توسل میتواند دانشجويان را به كمال برساند، اظهار كرد: قرآن كريم نيز در سوره قصص آيه 56 میفرمايد: «إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ؛ ای رسول همانا تو هدايتگر هر آنكه دوست داری نمیباشی بلكه خداوند است كه هر كه را بخواهد هدايت می نمايد.»
كنجكاوی در مسائل دينی از ويژگیهای فراگيران است
وی با بيان اينكه پذيرش انتقاد صحيح و به حق، از ديگر عوامل تأثيرگذار در اين مهم بوده است، عنوان كرد: يكی از ويژگیهای فراگيران، كنجكاوی در مسائل دينی، تربيتی و قرآنی است كه در ميان چنين سخناني كلام بكر و صحيح بيان میشود؛ لذا بهترين آن است كه حرف حق پذيرفته شود و در پی توجيه نباشد، آنگونه كه اين صفت در قرآن كريم در سوره زمر آيه 17 آمده است: «وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَن يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ؛ و[لى] آنان كه خود را از طاغوت به دور مىدارند تا مبادا او را بپرستند و به سوى خدا بازگشتهاند آنان را مژده باد پس بشارت ده به آن بندگان من».
اين پژوهشگر قرآنی با اظهار اينكه علت عدم پذيرش حق، تكبر است، گفت: تكبر بهعنوان دشمن اصلی انسان محسوب ميشود. در سخنی از حضرت عيسی(ع) آمده است كه: «خُذُوا الْحَقَّ مِنْ اَهْلِ الْباطِلِ؛ حق را بگيريد هر چند در نزد اهل باطل باشد»، (محاسن، ج1).
وی توجه به خودسازی را عاملی مؤثر در اين زمينه عنوان كرد و گفت: استادی كه به موقع به اقامه نماز نپردازد، سراغ مسجد و نماز نرود، نمیتواند حرف از نماز و آثار آن در كلاس بزند. حضرت علی(ع) فرمودند: من لم يصلح خلائقه لم ينفع الناس تاديبه؛ هر كه به اصلاح خلقيات خويش نپردازد تاديب و تربيت او برای مردم سودی نخواهد داشت.(شرح نهج البلاغه، 20/263).
اين مدرس قرآنی ضرورت اين خودسازی مهم و تأثيرگذار را در قالب اشعاری از نراقی اينگونه تصريح كرد:
سطرها كی راست آيد ـ چون كجی در مسطر است
تا تو را سوزی نباشد در جگر ـ دم مزن كاندر دمت نبود اثر
رضايی در ادامه بر عامل صبر و استقامت تأكيد و اظهار كرد: پيامبر(ص) در جزيرةالعرب برای معلمی مبعوث شد و سراسر آن مشقت و مشكلات بوده و تحمل اين سختیها سبب شده كه ايشان اشرف مخلوقات شوند.
وی در توضيح اين مطلب تصريح كرد: اساتيد ما با الگوبرداری از رسولالله(ص) میتوانند مشكلات تدريس و انتقادهاي بیجای دانشجويان را تحمل و با صبر و شكيبايی به اهداف خود نايل شوند؛ همانگونه كه امام صادق(ع) میفرمايند: «ان االصبر، الحلم و .... من اخلاق الانبياء؛ صبر و بردباری از اخلاق پيامبران بوده است»، (وسايل، 3/260). الگوی صبر و استقامت ما ائمه(ع) و بزگان ما هستند كه در مقابل اهانتها و تهمتها و ناسزاها شكيبايی به خرج میدانند و چه بسا از اين راهها افراد زيادی را هدايت کردند.
اين محقق قرآنی به جايگاه محبت در اسلام اشاره كرد و گفت: از متون دينی استفاده میشود كه نگاه محبتآميز به برادران دينی عبادت است؛ «نظر المومن فی وجه اخيه المومن حبا له عباده» مستدرك 9/152) چه بسا يك محبت كوچك مايه جذب و هدايت دانشجو و چه بسا بیاعتنايی به دانشجو مقدمه گمراهی وی شود.
رضايی عامل ديگر در اين راستا را پرهيز از قضاوت سريع در مورد دانشجويان عنوان كرد: مدرس قرآنی قبل از هر چيز به اين نكته توجه داشته باشد كه فراگيران فرزندان ما هستند، كلام و انتقاد آنها از سر بغض نيست بلكه به خاطر فهم و درك مفاهيم است تا بتواند به پاسخی برسد و نبايد استاد قضاوت عجولانه داشته باشد. امام علی(ع) فرمودند: لاتعجلوا الامر قبل بلوغه فتندموا؛ در كارها قبل از آنكه وقت آنها برسد عجله نكنيد زيرا موجب پشيمانی است، (تحف العقول، 110).
شناخت جوان و روحيات آنها يكی از وظايف سنگين اساتيد قرآنی است
وی بر لزوم شناخت مخاطبان تأكيد و عنوان كرد: شناخت جوان و روحيات آنها يكی از وظايف سنگين اساتيد قرآنی است؛ پيامبر(ص) فرمودند: هر كه عملی ناآگاهانه انجام دهد فساد و تبهكاری او بيش از اصلاح اوست (كافی 1/44).
اين مدرس قرآنی عامل ديگر را آشنايی مدرسان با مقتضيات زمان و مكان عنوان كرد: يكی از موفقيتهای امام خمينی(ره) در امر تربيت و تعليم و حكومت، شناخت زمان بوده است. پيامبر اسلام(ص) فرمودند: العالم بزمانه لاتهجم عليه اللوابس؛ هر كه به زمان خودش آگاه باشد اشتباهات به او هجوم نمیآورد.(كافی 1/26)
مدير گروه علوم قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم در پايان خاطرنشان كرد: مدرس قرآنی قبل از تدريس لازم است به موارد فوقالذكر آشنايی كامل داشته باشد، تا بتواند در امر تدريس اين مهم وظيفه اصلی خود را به سرانجام رساند.
