مؤمن در حج درمیيابد كه اهل كجاست/ فلسفه حج و ابعاد اخلاقی و عرفانی آن
محقق قرآنپژوه با بيان اينكه مؤمن در حج درمیيابد اهل كجاست، گفت يكی از اسرار مكه كامل خواندن نماز در مسجدالحرام است؛ اين اشارتی به اين است كه ای مؤمن! تو در آنجا مسافر نيستی و آن خانه، خانه توست! لذا خداوند از آن تعبير به «أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ» كرده است.
حجتالاسلام والمسلمين مهدی رستمنژاد، مفسر و محقق قرآنپژوه، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا)، به بيان نكاتی در باب حج پرداخت و با اشاره به اينكه حج از مهمترين عباداتی است كه در اسلام تشريع شده، عنوان كرد: حج هم دارای فلسفه عظيمی است و هم آثار و بركات بسيار زيادی دارد و در روايات و آيات يكی از پنج اصل اساسی اسلام و باعث قوت دين و اتحاد مسلمين خوانده شده و در حقيقت به مانند خون تازهای است كه هر ساله در رگهای مسلمانان جريان پيدا میكند.
حج در بيان اميرالمؤمنين(ع)
رستمنژاد با اشاره به مواردی از بيانات اميرالمؤمنين(ع) درباره حج گفت: ايشان حج را پرچم و نماد دين خواندهاند و در حكمت 252 نهجالبلاغه اشاره میكنند كه «الحج تقوية للدين» يعنی حج باعث قوت گرفتن دين و سبب رواج دين میشود. همچنين اميرالمؤمنين(ع) در بخشی از وصيتنامه خود كه طبعاً آخرين سفارشات ايشان است، میفرمايند: «الله الله فی بيت ربكم لا تخلوه ما بقيتم فانه ان ترك لم تناظروا» و هشدار میدهد كه خانه خداوند را خالی نگذاريد و آن را ترك نكنيد كه اگر چنين شد بر شما بلا نازل میشود و اين نكته بسيار مهمی است، چه اگر حج از دست مسلمين گرفته شود و از رونق بيفتد، دشمنان میتوانند به ريشههای اسلام آسيب بزنند.
وی افزود: اين نكته اتفاقاً در تحليل بعضی از دشمنان اسلام نيز مطرح شده و در برخی كتب مانند «شبهات حول الاسلام» نقل شده است كه گفتهاند مادامی كه حج در بين مسلمين رونق داشته باشد، نمیتوان بر آنها پيروز شد و از سوی ديگر دانشمندی انگليسی در جايی گفته بود كه وای به حال مسلمانان اگر معنای حج را درنيابند و وای به حال ديگران اگر معنای آن را دربيابند. اين به اين معناست كه اگر مسلمانان معنای حج را دقيقاً درك كنند، ديگر دشمنی نمیتواند بر آنها پيروز شود.
اين مفسر قرآن همچنين با اشاره به فراوانی آيات قرآن درباره حج و مرتبط با حج عنوان كرد: در حالی كه برخی از فروعات دين تنها يك يا دو آيه در قرآن دارند، میبينيم كه حج از موضوعات پرآيه در قرآن است و اصلاً يك سوره به آن اختصاص يافته و علاوه بر آن نيز در سورهها و آيات متعددی به آن اشاره شده است و اين همه اهتمام نسبت به اين مسئله و در سورههای مختلف از حج سخن گفتن يا درباره يكی از عبادات حج سخن گفتن، خود نشان از اهميت حج دارد.
روايتی از امام صادق(ع) در باب فلسفه حج
رستمنژاد در ادامه به روايتی از امام صادق(ع) در ارتباط با فلسفه حج اشاره و بيان كرد: امام صادق(ع) در پاسخ به سؤالی كه هشام بن حكم درباره حج از ايشان پرسيده است، پاسخی مفصل دادهاند كه يكی از بهترين روايتها در اين زمينه است.
وی با اشاره به بخشهايی از اين روايت گفت: امام(ع) فرمودند وقتی كه خداوند خلق را خلق كرد، آنان را امر كرد تا در امر دين و مصلحت در امر دنيايشان كارهايی انجام دهند كه از جمله آنها حج و اجتماع در آن بود؛ «امرهم بما يكونوا من امر الطاعة فی الدين و مصلحتهم من امر دنياهم فجعل فيه الاجتماع من الشرق و الغرب». امام(ع) حج را اجتماعی بدون حصر از شرق و غرب معرفی میكند كه در آن حاجی بايستی فاصله جغرافيايی را درنوردد و از محدوده تنگ حصرشده در آن بيرون بيايد و اين خود مصلحت بزرگی است و خود شكل گرفتن اين اجتماع موضوعيت دارد؛ اما امام صادق(ع) اهداف ديگری را نيز برای آن معرفی میكند.
شناخت ديگران، به جريان افتادن پتانسيلها و شناخت آثار رسول خدا(ص)؛ از اهداف حج
عضو هيئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالميه با اشاره به ادامه اين روايت كه میفرمايد «فجعل فيه الاجتماع من الشرق و الغرب ليتعارفوا»، گفت: يكی از اهداف حج اين است كه حاضران در آن همديگر را بشناسند، فرهنگهای ديگر و آداب و اخلاق ديگران را بشناسند و در اين جريان شناخت نسبت به ديگران اتفاق بيفتد.
رستمنژاد با اشاره به مسئله ديگری كه در ادامه روايت مورد توجه قرار گرفته است، عنوان كرد: حضرت در مورد فلسفه حج همچنين میفرمايند كه «و لينزع كل قوم من التجارات من بلد الی بلد»؛ حج برای اين است كه هر قومی بتواند محصول خود را و آن سرمايهای را كه به دست میآورد، از شهری به شهر ديگر منتقل كند. شما واقعا ببينيد كه وقتی 3 يا 4 ميليلون انسان از همه جای اين كره خاكی در روزهايی خاص به يك منطقه كشيده میشوند، چه انتقالات و چه پالايشی صورت میگيرد و با توجه به اينكه چند ميليون انسان ديگر نيز در جريان سرويسدهی به اين نقل و انتقال قرار میگيرند، خود به خود رونق تجاری عظيمی را پديد میآورد.
اين محقق دينی با بيان اينكه در حال حاضر حج در جايگاه و نحوه درست خود قرار ندارد، اظهار كرد: اگر ما میتوانستيم به درستی از اين جريان پالايشگر و بسيار مهم و بینظير در عالم بشری، با همه ويژگیها و پتانسيلهايی كه درون خود دارد، استفاده كنيم و از آن بهرهبرداری صحيح میشد، امروز جوامع مسلمين هم از حيث تجارت و اقتصاد، هم از حيث فرهنگ و سياست، هم از حيث تبادل مسائل و اطلاعات دينی، پيشرفتهترين جوامع بود.
وی با اشاره به ادامه روايت نقل شده از امام صادق(ع) در باب فلسفه حج، گفت: امام(ع) در مورد حج فرمودهاند كه «لتعرف آثار رسولالله و تعرف اخباره و يذكر و لاينسی»؛ يعنی حج برای اين است كه آثار پيغمبر(ص) و اخبار او شناخته شود و خود او هميشه در يادها بماند و فراموش نشود. در واقع نام پيامبر(ص) نام دين اوست و از طريق زنده ماندن نام پيامبر(ص) دين زنده خواهد ماند و كنگره عظيم انسانی حج كه هر ساله با حضور افراد بیشماری از نژادها و قوميتها و مليتها و با رنگهای مختلف برگزار میشود، در اين راستاست.
منافع حج اعم از منافع مادی و معنوی است
رستمنژاد در ادامه با اشاره به تعبير يكی از آيات قرآن كه حج را دارای منافع معرفی كرده است، اظهار كرد: در سوره مباركه حج آمده است كه اين حج و اين بساط با عظمت برای اين است كه «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ؛ تا شاهد منافع خويش باشند» (حج/28) در واقع میگويد برای خاطر اين است كه مردم بيايند و به منافع آن برسند. حالا اين كه اين منافع چيست بايد توجه كرد كه اولاً منافع را به صورت جمع، و نه مفرد، میآورد و از اين جا معلوم میشود كه حج دارای انواع و اقسام منفعتهاست و از طرف ديگر نيز در جايی كه از امام رضا(ع) درباره اين منافع میپرسند كه آيا منافع حج صرفاً معنوی است، ايشان میگويند كه اين منافع اعم است و حج هم سرشار از منافع معنوی و هم سرشار از منافع مادی است.
ابعاد و جهات اخلاقی و عرفانی حج
وی در بخشی از اين گفتوگو به ابعاد و جهات اخلاقی و عرفانی حج نيز اشاره كرد و با تأكيد بر فراوانی معارفی كه خداوند در حج قرار داده و در آن ذخيره كرده است، عنوان كرد: حج به گونهايست و احكام و عبادات آن به گونهای چيده شده است كه حاجی را لحظه به لحظه از تعلقات فردی و شخصی دور میكند و او را لحظه به لحظه به طرف خداوند و خدايی شدن و حالت تجرد گرفتن نزديك میكند.
رستمنژاد اظهار كرد: اين اتفاقی كه در اين چند روزه میافتد و در آن فرد از خانه خود دور میشود، از وطنش دور میشود و حتی وقتی به آن جا میرسد، كم كم بايد از لباس خود هم دور شود و تمام تعلقات شخصی و فردی و چيزهايی را كه به آنها عادت كرده است كنار بگذارد؛ حتی عادتهای خوابيدن خود را ترك كند و در بيابان و صحرا به سر ببرد، و از طرف ديگر افرادی از همه جای دنيا با رنگها و زبانها و لهجههای مختلف و بدون حضور هيچگونه حاكميت سياسی، در اين تجربه حضور دارند، كاملاً اتفاق منحصر به فردی است كه میتواند بالاترين احساس آزادی را برای فرد پديد آورد و او را برای نوعی خودشكنی و خارج شدن از خويش آماده میكند.
وی با اشاره به پرخاطره بودن سرزمينی كه خداوند برای اين اعمال و اين تجربه انتخاب كرده است، عنوان كرد: خداوند در سرزمينی با خاطرات حضرت ابراهيم بتشكن از همگان برای خودشكنی دعوت كرده است و خواسته است كه ما هم بتهای وجودمان را و بتهای درونمان را بشكنيم. اين سرزمين همچنين سرزمينی است پر از خاطرات حضرت رسول(ص) و اهل بيت(ع) و در اماكن مختلف آن از خود كعبه و اطراف كعبه و مسجد الحرام گرفته تا منا و مشعر و عرفات و ...، در همه اين نقاط میتوان كلمات و خاطراتی از ايشان ديد.
عضو هيئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالميه افزود: همه اينها انسان را و در واقع دلها را به آن خوبان و اولياء الهی عطف میكند و انسان در اين ايام حج با پيغمبر(ص)، اهل بيت(ع) و با بزرگانی كه اين دين را در اختيارش قرار دادهاند، احساس نزديكی و قرب میكند.
وی با بيان اينكه مؤمن در حج است كه درمیيابد اهل كجاست، اظهار كرد: يكی از اسراری كه در مكه وجود دارد، اين است كه مؤمن نماز خود را در مسجد الحرام كامل میخواند؛ اين اشاراتی است به اين كه ای فرد مؤمن! تو در آن جا مسافر نيستی و آن خانه خانه توست! لذا خداوند از آن تعبير كرده است به «أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ؛ نخستين خانهاى كه براى [عبادت] مردم نهاده شده» (آلعمران/96)؛ چه مردم به آن جا كه میرسند مسافر محسوب نمیشوند و به خانه خود آمدهاند.
رستمنژاد با تأكيد بر اهميت چنين پذيرايیای از سوی خداوند از مؤمنين گفت: خداوند در عين به ميهمانی خواندن مسلمين و در حالی كه ممكن است ميهمانانی كه اسير اين زندگیاند، احساس دورافتادگی و دوری از چشم خداوند كنند و حس كنند كه حضرت حق به آنها نگاه نمیكند و از آنها احوالی نمیپرسد و آنها را تفقدی نمیكند، با اين مفهوم عظيم آنها را تحويل میگيرد كه خانه خود را خانه انسان میخواند.
وی با اشاره به احساس لطيف و در عين حال عظيمی كه از مهمان خداوند بودن و بودن با خداوند و در نتيجه حج در انسان پديد میآيد، بيان كرد: با عظمتی كه خداوند به انسان میدهد، در بازگشت از اين سفر، فرد نورانيت و سبكی و حالتی از عرفان و شناخت در خود میيابد كه اين را نبايد ديگر به راحتی قربانی اميال و غرايز و شهوات خود كند. فرد احساس میكند كه تاج كرامتی بر سر اوست و اين تاج كرامت است كه آينده او را هم رقم میزند و در واقع جهت میدهد و اگر او از اين ذخيره و انرژیای كه از كعبه و اطراف كعبه و حج و عظمتهايی كه در آنجا ديده و پيوندهايی كه با اوليای خدا در آن فضای ملكوتی برای او ايجاد شده، به درستی استفاده كند و آن را به رايگان ندهد و حراج نكند، آينده خود را در پرتو و پناه آن نورانی میبيند.
اين پژوهشگر دينی و قرآنی در پايان نيز به بعد سياسی حج اشاره كرد و اظهار كرد: بعضی از ممالك هستند كه واقعاً حق حرف زدن را به مردم خود نمیدهند، اما در حج كاری نمیتوانند بكنند. در حج همه انسانها آزادند و واقعاً آزادند. هيچ نيروی امنيتی با تمام دوربينهايی كه دارند، با تمام كنترلهايی كه هست، در آن جا نمیتواند حاكم بر انسان شود و در طول تاريخ هم چنين بوده و اهل بيت(ع) در دورانها و شرايط پر اختناق از حج بهترين استفاده را میكردند. بنابراين خود اين امر نوعی شكستن زنجيرهای اسارت و غنيمتی بزرگ است.
