تلاوت ترتيل در جهان اسلام توسط استاد «پرهيزكار» به بلوغ و تكامل رسيد

حجت‌الاسلام والمسلمين رضا محمدی‌پرچوی، كارشناس قرائت و حافظ كل قرآن كريم در قسمت پنجم گفت‌وگوهای خود با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه قم، در زمينه تحليل قرائت ترتيل قاريان مشهور به تحليل ترتيل استاد شهريار پرهيزكار پرداخت و گفت: از جمله تلاوت‌هايی كه تأثير فراوانی بر قرائت حافظان و مرتلين كشورمان گذاشته ترتيل استاد پرهيزكار است و هنوز پس از گذشت 30 سال از زمان اجرا و ضبط آن، همچنان نقل محافل و جلسات حفظ و ترتيل قرآن كريم است و كمتر حافظی را می‌توان پيدا كرد كه با روش استاد شهريار پرهيزكار آشنا نباشد.

وی ابراز كرد: هر چند كشورهای ديگر مانند كويت كه از قوی‌ترين مرتلين برخوردار است نيز از قرائت ايشان محروم نبوده و هر از چند گاهی با پخش از طريق راديو ترتيل ايشان را به گوش شنوندگان خود می‌رسانند، اما در رمضان گذشته يك دوره كامل ترتيل استاد پرهيزكار را پخش كردند و همينطور ساير كشورها به تلاوت استاد پرهيزكار علاقه نشان می‌دهند و اين امر قطعا مايه افتخار برای ما و كشورمان محسوب می‌شود.

حافظ كل قرآن كريم ادامه داد: می‌توان ادعا كرد كه روش ترتيل توسط شيخ حصری و منشاوی احياء شد و با اجرای استاد پرهيزكار به بلوغ و تكامل رسيد، چرا كه اگر به تلاوت‌های اجرا شده در قبل ازسال‌های 1364 (ه.ش) نگاهی بياندازيم، خواهيم ديد كه حتی در كشورهای مدعی ترتيل مانند كشور مصر، عربستان، كويت، اردن و... نوعا از تلاوتی ساده خصوصا از لحاظ صوت و لحن برخوردار بودند. اما پس از حضور و درخشش ايشان در مسابقات بين‌المللی در كشور ليبی، عربستان و ايران و با اجراهای ماهرانه‌اش، گويا روحی دوباره در كالبد ترتيل قرآن دميده است و از آن به بعد مرتلين كشورهای مختلف نگاهی متفاوت‌تر از قبل به هنر قرائت ترتيل داشته و دارند.

استفاده از هفت مقام اصلی در تلاوت تحقيق از تكنيك‌های ترتيل استاد پرهيزكار

رئيس مركز آموزش راهبردی حفظ سازمان اوقاف و امور خيريه كشور بيان كرد: پس از شيخ حصری و منشاوی بيشترين واردات و صادرات قرائت ترتيل در بخش صوت و لحن را تلاوت استاد پرهيزكار داشته است و يكی از تكنيك‌های ترتيل ايشان به استفاده از هفت مقام اصلی كه در تلاوت تحقيق مرسوم بوده است، می‌توان اشاره كرد. در حالی كه تا آن زمان مرتلين فقط در چند مقام به تلاوت ترتيل می‌پرداختند. بطور مثال شيخ حصری فقط نغمه های بيات، رست، نهاوند و حجاز كار را در ترتيل بكار می‌گيرد و يا شيخ منشاوی اساسا از مقام نهاوند استفاده نمی‌كند، همچنين قاريان كشور های عربستان، كويت و مانند آن بيشتر در مقام‌های رست، بيات متمركز می‌شدند. اما هنر استاد پرهيزكار، استفاده از تمامی الحان مورد استفاده در قرائت قرآن در هنگام اجرای تلاوت ترتيل است.

وی بيان كرد: استاد پرهيزكار از برخی از گوشه‌های مقامات مانند «رمل در سه گاه» و «عجم در صبا و نهاوند» و... استفاده می‌كند و همين امر سبب جذابيت فوق‌العاده تلاوت استاد شده است. در واقع وی در بخش لحن دو ويژگی دارد، اول اينكه در بسياری از آيات تركيبی بين تلاوت استاد حصری و منشاوی ارائه داده است و ديگری اينكه می‌توان به وارد كردن برخی از الحان مورد استفاده تلاوت تحقيق در تلاوت ترتيل اشاره كرده و می‌توان ادعا كرد پيش از استاد پرهيزكار در تلاوت قاريان مصری و سعودی مسبوق به سابقه نبوده است و استاد پرهيزكار به شكلی ماهرانه از رديف‌ها و الحان قرائت تحقيق برای هر چه زيباتر شدن نغمه های ترتيل استفاده می‌كنند.

محمدی‌پرچوی افزود: تحريرهايی كه استاد پرهيزكار وارد ترتيل كرده است بر روی غنّه‌ها، مدها و در آخر آيات و خصوصا در مقام نهاوند، عجم و صبا، بعنوان يكی از شگردها و تكنيك‌های وی محسوب می‌شود. و به طور نمونه می‌توان به استفاده از تحريرهای شيخ ابوالعينين شعيشع در آيه 7 سوره اسراء بر مدّ كلمه «لِیَسُوؤُواْ» اشاره كرد و يا سرعت در اجرای تحريرها را كه از شيخ عبد العزيز حصان الهام گرفته اشاره كرد.

استفاده از رديف‌های اوج صوتی و لحنی در تلاوت

قاری ممتاز كشور ادامه داد: استفاده از رديف‌های اوج صوتی و لحنی در تلاوت كه به طور معمول استاد پرهيزكار در تلاوت خود از اوج‌های بسيار زيبا در نغمات استفاده می‌كند يكی ديگر از امتيازات تلاوت ايشان است و يكی از دلائل اصلی آن، تسلط ايشان بر فنون قرائت تحقيق، به خصوص شيوه اساتيدی مانند مصطفی اسماعيل، محمد عبدالعزيز حصان و... بوده است. كه شيوه اوج‌گيری ايشان در مقام‌های رست، چهارگاه، صبا و نهاوند گواه بر اين مطلب است. مانند آيه 145 سوره انعام كه در پرده‌های اوج مقام رست تلاوت نموده است و يا آيه 102 سوره مباركه مائده كه در اوج مقام نهاوند اجرا می‌كند و يا به آيه 80 سوره مباركه نساء می‌توان اشاره كرد كه استاد در يك نفس ابتدا با اوج مقام سه گاه شروع كرده و سپس در همان نغمه فرود می‌آيد و يا به اوج مقام صبا در آيه 136 سوره شعراء كه بسيار فنی اجرا شده است می‌توان اشاره كرد.

محمدی‌پرچوی ادامه داد: اين در حالی است كه قاريان مصری و ديگر كشورها تا قبل از استاد پرهيزكار معمولاً بيشتر از قرار و تا حدودی از جواب مقام‌ها استفاده می‌كردند و اجرای قرائت ترتيل در پرده‌های اوج رواج نداشته و پس از گذشت سال‌ها شيخ محمد جبرييل در مصر، و در سال‌های اخيرا شيخ مشاری بن راشد العفاسی از كشور كويت و برخی از اساتيد ايرانی، از پرده‌های اوج و جواب جواب استفاده كرده‌اند، كه موجب زيبايی قرائت آن‌ها گرديده است.

وی افزود: استاد پرهيزكار علاوه بر استفاده از اوج‌های صوتی، همچنين از اوج‌های مقامی و لحنی نيز استفاده كرده است، مانند استاد محمد صديق منشاوی كه در مقام سه‌گاه و رست انجام داده است. يكی ديگر از جلوه‌های تلاوت استاد، تنوع استفاده از الحان و نغمات در هر جزء است و به طور معمول از بيشتر نغمات در تلاوت هر جزء از قرآن استفاده كرده و علاوه بر آن‌كه در هنگام استفاده از هر نغمه سعی كرده بخش‌های مختلف آن مقام را نيز تلاوت كند، خصوصاً فرودهای مختلف و متنوعی كه در نغمات اجرا كرده، مانند فرودهای استاد در نغمه نهاوند. هرچند معمولا به روش شيخ حصری و منشاوی وارد يك مقام شده و پس از قرائت چند نفس از رديف‌ها و تكنيك‌های خودشان استفاده می‌كنند.

حافظ كل قرآن كريم بيان كرد: از طرفی می‌توان ادعا كرد كه استاد هنگام به كارگيری رديف‌ها و الحان قرائت تحقيق در تلاوت ترتيل از دور و سرعت مجاز قرائت ترتيل خارج نمی‌شوند. برخلاف اساتيدی همچون مشاری العفاسی و... كه هنگام استفاده از اين نوع تحريرها، دور تلاوت را كند كرده تا بتوانند راحت از آن مدل تحريرها استفاده كند كافی است به نغمه نهاوند شيخ مشاری العفاسی در صفحه نخست سوره مباركه فجر را گوش فرا دهيد.

عدم خروج استاد پرهیزکار از تکنیک های صوت و لحن

وی در ادامه خاطرنشان كرد: شايد دليل اينكه استاد پرهيزكار هنگام استفاده از اين تكنيك‌ها از حد و مرز ترتيل خارج نشده‌اند تسلّط و مهارت بالای ايشان بر تحريرهاو سرعت زدن تحرير در صدايشان كه صدايی پر تحرير است و حتی در آخر آيات ميزان كشش‌ها نيز كم و زياد نمی‌شود، يعنی اگر در آخر آيه‌ای از تحرير استفاده كند يا آيه را بدون تحرير تمام كند ميزان كشش‌های پايان آيات مختلف نيست.

اين كارشناس قرائت قرآن در ادامه گفت: اين يكی از هنرهای استاد پرهيزكار است كه شايد بتوان ادعا كرد بر اثر تقليد زياد از استاد خليل الحصری و منشاوی است در حالی كه در اكثر دوره‌های ترتيل، اساتيد توجه چندانی به اين مهم ندارند و مدّ عارضی را به دلخواه خود می‌كشند و يا بسته به نوع تحريرهايی كه در آخر آيات استفاده می‌كنند كشش را كم يا زياد می‌كنند. در حالی كه توازن در كشش مدهای عارضی يكی از تكنيك‌ها و نكات مثبت قرائت ترتيل است.

محمدی‌پرچوی در پايان با اشاره به برخی از شرايط به كارگيری الحان و حدّ و مرز آن گفت: ايشان تلاش كرده تا از الحان عربی كه با شأن و قداست قرآن تناسب داشته باشد استفاده كند و نغمات را تا جائی كه مفاهيم اجازه می‌دهد بكار ببرد. تلاش شده تا در واقع اصل، كلام خدا باشد نه اجرای كامل نغمات، در راستای تحسين صوت باشد، اجرای نغمات با فصاحت و تجويد در تعارض نباشد، در چارچوب حزن و خشوع باشد و فطری و بدون تكلف باشد.

در قسمت بعدی به ساير تكنيك‌های به‌كار برده شده در تلاوت استاد پرهيزكار مورد تحليل و ارزيابی قرار خواهد گرفت.